Tķmarit.is   | Tķmarit.is |
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Lesbók Morgunblašsins

og  
S M Þ M F F L
. . . . . 1 2
3 4 5 6 7 8 9
10 11 12 13 14 15 16
17 18 19 20 21 22 23
24 25 26 27 28 29 30
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |

Ašalrit:

Morgunblašiš


Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Lesbók Morgunblašsins

						stefnur í bókmenntum og listum vaknandi

Evrópu fóru hjá garði. Menntun hnignaði

því fáir íslendingar fóru utan og skapandi

minnihluti þjóðarinnar var einskis megnug-

ur. Verslun og siglingar voru í höndum út-

lendinga og landinu var stjórnað frá Noregi

og síðar frá Danmörku - að svo miklu leyti

sem segja má að landinu hafi verið stjórn-

að. En einangrunin stuðlaði að varðveislu

málsins.

AUKIN SAMSKIPTI

Á þessari öld, sem nú er senn liðin, og

ekki síst á lýðveldistímanum, hafa sam-

skipti íslendinga við aðrar þjóðir aukist að

miklum mun og eiga enn eftir að aukast -

þótt enn sé ísland langt frá öðrum lðndum,

einangrað og úr alfaraleið á mörkum hins

byggilega heims. Menntun þjóðarinnar hef-

ur tekið stakkaskiptum. Alþjóðlegur blær

setur svip sitt á allt líf fólks sem sækir sí-

fellt fleira til annarra landa. Einangrun er

því ekki lengur sú vörn fyrir mál og menn-

ingu sem hún var. Breyttar hugmyndir um

fullveldi þjóða og sjálfstæði einstaklinga

geta því leitt til breytinga meðal íslendinga

sem enn eru fáir, fátækir og smáir." Það

sem ræður hins vegar framtíð þjóðarinnar

og þjóðtungunnar er vilji og afstaða almenn-

ings og stjórnvlda.

MÁLRÆKT

Málrækt íslendinga hefur frá upphafi

verið í því fólgin að varðveita tunguna með

því að halda gerð hennar óbreyttri, raska

ekki merkingu orða né orðasambanda og

efla málið sem félagslegt tjáningartæki með

því að auka orðaforða þess og fjölbreytni í

orðalagi.42 Tilgangurinn hefur verið að

styrkja málsamfélagið og stuðla að því að

málnotendur næðu sem bestu valdi á máli

sínu. Málrækt íslendinga hefur einnig verið

í því fólgin að efla trú manna á gildi tung-

unnar sem var sterkur liður í sjálfstæðis-

og fullveldisbaráttu þjóðarinnar og kemur

skýrt í ljós í kvæðum skálda frá 19du og

20ustu öld. Kunn orð Einars skálds Bene-

diktssonar (1864-1940) í kvæðinu Móðir

mín, sem verið hafa eins konar kjörorð

málræktarstarfs á íslandi:

Þú last þetta mál með unað og yl,

yngdan a/ stofnunum hörðu.

Ég skildi, að orð er á íslandi til

um allt, sem er hugsað ájörðu.43

Markmið varðveislustefnunnar er að

varðveita samhengið í íslensku máli og ís-

lenskum bókmenntum þannig að íslendingar

verði áfram læsir á íslenskt mál allra alda.44

Segja má að markmið málræktarstarfs ís-

lendinga hafi því verið bæði félagslegt,

menningarlegt og pólitískt.

SVEITAMANNAMÁL

Gagnrýnisraddir hafa þó heyrst á hrein-

tungu- og málverndarstefnu íslendinga.

Erlendir málfræðingar hafa undrast þá

stefnu íslendinga að gera nýyrði um hvað-

eina og talið eðlilegra að tekin væru upp

alþjóðleg orð. Hér heima hefur málverndar-

stefna verið nefnd málveirufræði íslenskra

málfræðinga og vondri málfræði þeirra og

öfgum kennt um flest sem aflaga hefur

farið í máli og málnotkun. Voru málveiru-

fræðingarnir taldir leggja „siðferðilegt og

yfirskilvitlegt mat á ýmis þau afbrigði í

máli og málfari sem ekki eru viðurkennd

formlega "rétt" í hinum stóra heimi.45

MÁLVERND

Málfarsstefna islenskra stjórnvalda er þó

enn sem áður mótuð af sjónarmiðum mál-

verndar og málræktar og í því fólgin að

varðveita tunguna og efla málið sem félags-

legt tjáningartæki með því að auka orða-

forða þess og fjölbreytni í orðavali. Mark-

miðið er að styrkja málsamfélagið og efla

málvitund og mállega samkennd þjóðarinnar

og stuðla að því að málnotendur nái sem

bestum tökum á máli sínu.

Eitt fyrsta verk alþingis eftir lýðveldis-

stofnunina var að setja ný fræðslulög.46

Mörkuðu þau tímamót í sögu skólahalds í

landinu. Með lögunum var móðurmáls-

kennsla aukin og málverndarstarf eflt og

tilraunir gerðar með framburðarkennslu í

barnaskólum að undirlagi dr Björns Guð-

finnssonar prófessors.47 Má segja að síðan

lúti öll móðurmálskennsla í íslenskum skól-

um markmiðum málræktar. Móðurmál er

einnig einstakt meðal náms- greina. Nem-

endur „kunna" málið þegar þeir koma í

skólann og á móðurmálinu eru nær allar

aðrar námsgreinar kenndar. Allir kennarar

eru því móðutmálskennarar, eins og það

hefur verið orðað. Málið er líka helsta

þroskaefni barna og forsenda rökrænnar

hugsunar. Málhæfni eða málkennd er einnig

að þroskast lengst af ævinnar samhliða

öðrum þroska. Málþroski og vitþroski eru

samofnir þættir og hafa gagnverkandi áhrif.

Margt bendir til þess að við máltöku verði

börn að hafa eitt leiðsögumál og geti ekki

lært önnur mál nema þetta leiðsögumál, sem

oftast er móðurmálið, nái að þroskast og

eflast.48

NÁMSGAGNAGERÐ

Alúð hefur verið lögð við námsgagna-

gerð, einkum í grunnskólum, og hefur

Námsgagnastofnun unnið þarft verk, þótt

fjárveitingar hafí verið af skornum skammti.

Stafsetning hefur lengi verið til umræðu

og hafa breytingar til einföldunar verið

gerðar á henni með það fyrir augum áð

létta undir með hinum almenna málnot-

anda. Þá hefur lestrarkennsla breyst í öllum

gundvallaratriðum og lesgreining aukin og

ný viðhorf komið fram varðandi sértækra

lestrarörðugleika barna og unglinga. Hefur

þetta breytt lífi margra einstaklinga á síð-

ustu árum en lestur skiptir enn miklu máli

fyrir málþroska og starf í þjóðfélaginu. Þá

hafa ný kennsluembætti með rannsóknar-

skyldu verið stofnuð við Háskóla íslands,

Kennaraháskóla íslands og við Háskólann

Eitt af því sem vekur til umhugsun'ar um

vöxt og viðgang tungunnar er málfar fjöl-

miðla, einkum einkarekinna útvarps- og

sjónvarpsstöðva og lítill áhugi þeirra á ís-

lensku máli og málrækt. Ný viðræðutækni

í útvarpi og sjónvarpi er ekki líkleg til að

aga mál manna þar sem óundirbúið og

óformlegt spjall og óhefðbundið orðalag með

erlendum slettum er notað við kynningar á

síbyljutónlist, sem ungt fólk hlustar mikið

á. Getur slíkt orðið til að ýta undir mál-

hroða. Víða í fjölmiðlum er því lítið vandað

til málfars og ranglega farið með beyging-

ar, orðatiltæki og orðtök og þess jafnvel

dæmi að merkingu algengra orða sé brengl-

að.

Breytingar á Framburði

Greina má skyndilegar breytingar í fram-

burði, m.a. fyrir áhrif frá framburði og

málhreim nýrrar kynslóðar útvarps- og sjón-

varpsmanna. Áhersla er að færast af fyrsta

samsetningarlið orða á annan eða þriðja

samsetningaríið.61 Meðal sérkenna í fram-

burði má einnig nefna hljóðrof í máli ein-

stakra útvarps- og sjónvarpsmanna og sund-

urslitið lestrarlag sem virðist færast í vöxt.

Hratt tal fréttamanna og „listrænt" tafs og

í STÖÐNUÐU samfélagi, eins og það íslenska var öld eftir öld, tók málið

litlum breytingum. Utanaðkomandi áhrif voru helzt frá Danmörku. I stað

einhæfra áhrifa þaðan eru nú komin einhæf áhrif frá engilsaxneskum menn-

ingarheimi.

á Akureyri, bæði í málfræði, bókmenntum

og sögu.

Hlutverk skólanna, bæði grunnskóla,

framhaldsskóla - og háskóla, hefur breyst

í grundvallaratriðum frá því sem var í upp-

hafi lýðveldistímans vegna breyttra atvinnu-

hátta og búseturöskunar og hefur skólinn

víða tekið við hlutverki heimilanna. Komin

er á eins konar skólaskylda í framhaldsskól-

unum vegna minni atvinnu fyrir ungt fólks

og vegna^ kröfu um meiri menntun á öllum

sviðum. í stað einhæfra áhrifa frá Dan-

mörku eru komin einhæf áhrif frá engilsax-

neskum menningarheimi. I stað^óttans við

dönsk máláhrif er kominn óttinn við ensk

máláhrif. Skólarnir hafa ekki megnað að

hamla gegn málfátækt og hafa rannsóknir

leitt í ljós breytingar á málfari ungs fólks.49

Fjölmiðlar

Áhrif fjölmiðla á viðhorf fólks - og á mál

og málnotkun - eru nú meiri en nokkru sinni,

enda talað um að við lifum á fjölmiðlaöld

og að við siglum hraðbyri inn í upplýsinga-

þjóðfélag framtíðarinnar. Tölvur og ger-

breytt samskiptatækni hafa valdið byltingu

í lífi fólks. Myndmiðlar, allt frá myndabókum

fyrir börn og fullorðna til myndbands og

sjónvarps, setja svip á allt líf manna. Um

langt skeið hafa Frakkar kallað sjónvarpið

hinn skóiann, l'autre école, og hafa reynt

að hamla gegn áhrifum alþjóðlegra sjón-

varpsstöðva til þess að vernda franska

tungu, einkum fyrir engilsaxneskum áhrif-

um. Talið er að börn á Vesturlöndum eyði

jafnmiklum tíma fram til 15 ára aldurs fyr-

ir framan sjónvarp og í skóla. Kannanir

benda til að ólæsi hafi aukist í Evrópu frá

því um 1950 og er sjónvarpi og myndmiðlum

kennt. Sjónvarp ryður bókum til hliðar enda

benda allar rannsóknir til þess.60

MÁLFAR FJÖLMIÐLA

Með nýjum útvarpslögunum 1985 og

vegna breyttra viðhorfa í fjölmiðlun hefur

útvarpsrásum og sjónvarpsstöðvum fjölgað.

Með endurskoðun útvarpslaga er nú að því

stefnt að styrkja innlenda dagsrárgerð,

bæði í Ríkisútvarpinu og í einkareknu út-

varps- og sjónvarpsstöðvunum. Hluti af

fjölmiðlabyltingunni er gagnger breyting á

dagskrárgerð í útvarpi og sjónvarpi. Skiptir

innlend dagskrárgerð því miklu máli fyrir

málrækt. Varðar því miklu fyrir íslenska

málþróun hvernig að þeim málum verður

staðið.

andsog virðast vera eftirsóttur málstíll.

Hröðu tali fylgir iðulega brottfall, sem áður

var óþekkt í málinu. Kemur það einkum

fram í fyrra hluta samsettra orða. Orðið

íslendingar verður „ísldígar", forsætisráð-

herra verður „fostráðherra", viðskiptaráðu-

neytið verður „vistaráneytið", hljómsveitar-

stjóri verður „hljósstjóri" og Keflvíkingar

verður „keblígar".

Þá verður þess vart að orðaröð í aukasetn-

ingum sé að breytast auk þess sem ensk

máláhrif eru mjög áberandi í orðalagsnotk-

un. Sem dæmi má nefna sögnina að leiða

sem á fáum árum hefur rutt burtu sagnar-

samböndum eins og að veita forystu, vera

í fararbroddi, stýra eða stjórna fyrir áhrif

frá ensku sögninni to lead. I fréttum undan-

farin misseri um rekstrarörðugleika fyrir-

tækja er nær eingöngu talað um aðyfirtaka

í stað þess að áður var sagt að taka við

stjórn eða taka við rekstri, að taka að sér,

takast á hendur eða annast og eru hér aug-

ljós áhrif frá ensku sögninni to take over.

Þá er orðið mjög algengt að fólk segir að

fara erlendis í stað þess að atviksorðið er-

lendis var einungis notað sem staðaratviks-

orð, þ.e. um dvöl á stað. Er um að ræða

áhrif frá enska atviksorðinu abroad sem í

ensku er notað um að fara til útlanda, go

abroad, en einnig um að dveljast erlendis,

to stay abroad. Breytingar verða ávallt á

máli. Hins vegar verður að gjalda varhug

við breytingum sem eiga rætur að rekja til

þekkingarleysis - og til áhugaleysis eða virð-

ingarleysis við mál og málnotkun.

Stjórnarfarslegt Full-

veldiog þjóðtunga

Víða hafa menn velt því fyrir sér hver

eru tengsl tungumáls og þjóðfélagslegs

valds og hvaða áhrif tungumál sem vald-

stjórnartæki hefur og hvort stjórnarfars-

legt fullveldi geti verið háð máli og mál-

notkun og hvaða áhrif mál og málnoktun

hefur á skoðanamyndun og lýðræðislega

umræðu í þjóðfélaginu. Væri freistandi á

þessum tímamótum að velta fyrir sér hvaða

breytingar það hefði í för með sér ef íslend-

ingar tækju upp enska tungu sem annað

opinbert mál í landinu, eins og Danir,

frændur okkar, hafa rætt um að gera.

Menningarsaga og stjórnarfarslegár að-

stæður þjóða eru að vísu mjög mismun-

andi. Nýfrjáls ríki Afríku og Asíu, þar sem

mörg ólík mál eru töluð, hafa víða haldið

máli gömlu nýlenduþjóðarinnar sem opin-

beru máli sínu. Þá eru í Alþýðulýðveldinu

Kína töluð níu tungumál auk margra mál-

lýsknam sem í daglegu tali eru nefnd kín-

verska vegna ritmálshefðar sem ríkt hefur

um þúsundir ára - og vegna þess að landið

hefur lengi lotið einni stjórn. I sjálfstæðis-

baráttu íslendinga var það hins vegar þjóð-

tungan og þjóðmenning sem voru helstu

röksemdir fyrir kröfunni um sjálfstæði

landsins. Hefðu íslendingar tekið upp

dönsku á 18du öld, eins og talað var um,

hefði krafan um heimastjórn og fullveldi

aldrei komið fram. Þá væri svipað ástatt á

íslandi og á Borgundarhólmi sem upphaf-

lega var sænskt land þar sem áður var

töluð sænsk tunga en Borgundarhólmur

hefur hins vegar verið hluti af Danmörku

síðan í lok miðalda.

Menningarlegt

Sjálfstæði

Alls staðar þar sem sérstök þjóðtunga

er töluð er ávallt um að ræða visst menning-

arlegt sjálfstæði enda þótt ekki sé um

stjórnarfarslegt fullveldi að ræða. Dönsku-

mælandi menn í norðurhéruðum Þýska-

lands halda enn vissu menningarlegu sjálf-

stæði sínu. Kúrdar í Kúrdistan í Taurus^

fjöllum, á landamærum Sýrlands, Tyrk-

lands, Armeníu, írans og Iraks, telja sig

eina þjóð með sérstaka menningu cg krefj-

ast stjórnarfarslegs fullveldis. Hið forna

Indland er að skiptast upp í mörg þjóðríki,

sem reist eru á þjóðtungu, trú og menning-

arhefðum, og einn grundvallarþátturinn í

átökum ríkja á Balkanskaga er mismun-

andi þjóðtunga og þjóðmenning. Engin

dæmi eru hins vegar um að þjóð, sem talar

eitt og sama mál, hafi óskað eftir að skipt-

ast í tvö þjóðríki eða gert kröfu um að

sameinast þjóð, sem talaði annað tungu-

mál. Hins vegar eru þess sífellt fleiri dæmi

að fámennar þjóðir og málsamfélög krefj-

ast stjórnarfarslegs fullveldis vegna menn-

ingarlegs sjálfstæðis.

málstefna

Framtíðarinnar

Eins og áður mun íslensk tunga vega

þyngst í sjálfstæðri menningu og stjórnar-

farslegu fullveldi þjóðarinnar. Landfræðileg

og menningarleg einangrun landsins, sem

áður varð til þess að tungan hélt velli og

þjóðin varðveitti sjálfstæði sitt, dugar henni

ekki lengur. Án menningarlegs sjálfstæðis

hefði þjóðin ekki orðið frjáls og fullvalda

þjóð 1918 og án stjórnarfarslegs fullveldis

hefði lýðveldi.ekki verið stofnað á Þingvelli

við Öxará 17da júní 1944. Málið er því for-

senda tilraunarinnar ísland.

Framundan er umbylting í samskiptum

og samstarfi þjóða. íslendingar verða að

taka þátt í þessu samstarfi sem nær til allra

þátta þjóðlífsins. Samstarfið hefur leitt til

samruna ríkja og margir telja að þjóðríkið

sé liðið *undir lok. Sjálfstæði einstaklinga

er talið koma í stað stjórnarfarslegs fullveld-

is. Ef unnt er að tryggja sjálfstæði og frelsi

hvers einstaklings skipti fullveldi þjóðríkja

minna máli. Engu að síður verða íslending-

ar sem fámenn og fátæk þjóð að huga að

tungu sinni og menningu í þessu umróti og

þótt mikið hafi áunnist í málræktarstarfi á

Islandi í tvö hundruð ár og íslensk tunga

standi traustar en nokkru sinni er þörf að

setja lög um íslenska málstefnu.

BOÐORÐIN FIMM

íslensk málstefna framtíðarinnar verður

að fela í sér fimm frumatriði. í fyrsta lagi

þarf að leggja meiri áherslu á fjölþætta

og markvissa móðurmálskennslu í skólum

landsins í samráði við heimilin og efla ís-

lenska námsgagnagerð. I ððru lagi þarf

að setja fjölmiðlum strangar reglur um

mál og málnotkun á sama hátt og Ríkisút-

varpið hefur gert. í þriðja lagi þarf að

auka þýðingar úr erlendum málum og koma

á fót íslenskri þýðingarstofnun í tengslum

við Orðabók Háskóla íslands. í fjórða lagi

þarf að endurskoða frá grunni kennslu í

erlendum tungumálum og í fimmta lagi ber

að stofna íslenska akademíu þar sem sitja

rithöfundar, skáld og málvísindamenn sem

marka stefnuna í málvernd og málvöndun.

Undir stjórn akademíunnar og í samvinnu

við Orðabók Háskóla íslands ber að gera

tölvutæka orðabók sem hefur að geyma

allt ritað mál íslenskt frá upphafi til okkar

daga. Þetta yrði gjöf íslensku þjóðarinnar

til sjálfrar sín á 50 ára afmæli tilraunarinn-

ar um Lýðveldið ísland.

Höfundur er rektor Menntaskólans á Akureyri.

Greinin er samstofna erindi sem samið var að

beiðni Listahátiðar í Reykjavík 1994 og birtist

í ritinu Tilraunin ísland í 50 ár - erindasafn.

Listahátíð í Reykjavík 1994.'

LESBÓKMORGUNBLAÐSINS    23. SEPTEMBER1995    5

					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12