Tķmarit.is   | Tķmarit.is |
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Lesbók Morgunblašsins

og  
S M Þ M F F L
. . . . . 1 2
3 4 5 6 7 8 9
10 11 12 13 14 15 16
17 18 19 20 21 22 23
24 25 26 27 28 29 30
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |

Ašalrit:

Morgunblašiš


Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Lesbók Morgunblašsins

						r a i\íiri\íirsiroifKiriNii i r   a    mrsnrtnrAiinifdin

Umsjón: Sigurður H. Richter

,-, .íf"~-..

GROÐUR í Herðubreiðarlindum.

Ljósm.: Einar Þ. Guðjohnsen.

Útbreiðsla plantna

á fslandi

LÖNTUR eru eins og litlar veðurstöðvar. Með

tilvist sinni gefa þær vísbendingu um veðurfar

á þeim bletti sem þær vaxa á. Sumar segja

til um hitastig, aðrar um snjóalög eða land-

rænt eða hafrænt loftslag. Samspil veðurfars-

Staðsetning villtra

plantna getur verið vísir

á loftslag eða gróðursögu.

i

NÁTTÚRUFRÆÐISTOFNUN ÍSLANDS

EftirHÖRÐ

KRISTINSSON

þátta og áhrif þeirra á plöntur er flókið og

stundum vísa þær á aðra þætti en þá sem

veðurstofan mælir.

NOTKUN REITKERFIS

Síðan árið 1970 hefur upplýsingum um út-

breiðslu plantna mest verið safnað á grunni

10 (10 km reitkerfís). Slíkt kerfi hentar vel

fyrir tölvuvinnslu útbreiðslukorta. Síðan farið

var að vinna eftir þessu kerfi, hefur markvisst

verið unnið að því að ná upplýsingum frá öllum

landshomum, allt frá ystu annesjum og inn til

jökla. Nú er svo komið, að af 1.070 reitum

landsins, sem ekki eru huldir jöklum, eru að-

eins um 35 reitir sem enn vantar upplýsingar

frá og eru flestir þeirra við jökuljaðra. Þetta

reitkerfi er mjög gróft ef við erum að bera

saman eða skoða lítil svæði á íslandi en hent-

ar vel til að fá yfirsýn yfir allt landið. Við rann-

sóknir á minni svæðum er reitunum skipt

meira niður, í 2 (2 km) eða 1 (1 km) reiti. Frá

sumum svæðum á íslandi eru til upplýsingar

í svo fínum kvarða, t.d. Þjórsárverum, Auðkúlu-

heiði og Eyjabökkum.

mismunandidreifing

Plantna

Dreifing plantna um landið er afar misjöfn.

Sumar plöntur, eins og músareyra, lambagras

og túnvinguil, eru afar harðgerðar og eiga

auðvelt með að dreifa sér. Þær vaxa nánast í

öllum rannsökuðum reitum, jafnt á láglendi sem

á hálendi ofan 1000 m, jafnt við sjóinn sem

inni á blásnum öræfunum. Aðrar plöntur eru

sjaldgæfar eða algengar á takmörkuðu svæði

eða í ákveðnum landshiutum. Slíkt má stundum

skýra út frá kröfum þeirra til loftslags eða

annarra umhverfisþátta. Þær eru þá aðeins

algengar þar sem loftslag og' aðrir umhverfís-

þættir henta þeim. Útbreiðslu annarra verður

að skýra út frá sögulegum forsendum. Sumar

þeirra eru ungar í'landinu og eru smátt og

smátt að dreifast út frá þeim svæðum þar sem

þær náðu fyrst fótfestu. Slíkt tekur jafnan lang-

an tíma, marga áratugi eða jafnvel aldir. Aðr-

ar skortir dreifíngarhæfni við núverandi að-

stæður og haldast nær óbreyttar á sama stað

öld eftir öld.

Helstu þættir veðurfars sem virðast hafa

áhrif á útbreiðslu íslenskra plantna, eru hita-

stig, snjóalög, landrænt og hafrænt loftslag.

ÁHRIF VEÐURFARS

Áhrif hitastigsins geta verið mismunandi.

Sumar plöntur fylgja þeim svæðum sem hæst-

an hafa meðalhitann, aðrar virðast meira fara

eftir fjölda heitra daga á sumrin og hámarks-

hita þéirra. Það getur að hluta verið skýringin

á því hversu margar tegundir hafa landræna

útbreiðslu á íslandi. Landrænt loftslag einkenn-

ist af miklum mismun milli hitastigs sumars

og veturs og meiri dægursveiflum í hitastigi en

í hafrænu loftslagi. Þar verður því heitt að

deginum, einkum á sumrin, en næturkuldi og

lágt hitastig í norðanhretum dregur niður með-

alhitann. Það einkennist einnig af minni úr-

komu og þurrara loftslagi.

Einnig eru til tegundir sem einungis vaxa

þar sem jarðhita gætir. Jarðhitinn truflar í

sumum tilfellum þá útbreiðslumynd sem hita-

kærar plöntur gefa af loftslagi á landinu. Þær

fara þá út fyrir sín loftslagslegu útbreiðslu-

svæði á jarðhitasvæðunum.

'^^^i^w^W	

dáSPSB^	

°*^K^P^	

Í^ŒJ^^^^fewná?^	_$p^^

.r^^SíS-^	

	"#1 CZTÍ.   .fi^)3. íJmrM	

		//fö\Á$ ZŒ^r

ÚTBREIÐSLA snjókærra plöntuteg-

unda á íslandi. Gefur vísbendingu

um hvar snjóþyngst er neðan 500

metra. Svart táknar mesta snjó-

þunga, strikað minni snjóþunga.

UTBREIÐSLA landrænna plantna á

íslandi. Landrænasta loftslagið er

einkum í innsveitum á norðaustur-

landi og nærjafnvel víða út að sjó.

ÚTBREIÐSLA nokkurra hitakærra

plantna á íslandi. Svart táknar út-

breiðslu planl.ua með hæstar hita-

kröfur, strikað útbreiðsla piantna

með Iægri hitakröfur.

Ahrif Snjólegunnar

Áhrif snjólegunnar eru fyrst og fremst þau

að plönturnar njóta skjóls af snjónum á ve-'

turna og fram á vor. Snjórinn ver plönturnar

bæði fyrir frosti og einnig ver hann sígrænar

plöntur og plöntur með fjólæra ofanjarðar-

stöngla fyrir ofþurrkun á meðan jörð er fros-

in og þær ná ekki upp vatni. Margar snjó-

dældaplönturnar eru bundnar við snjóþ'úng

láglendissvæði en eru ekki nægilega harðger-

ar til að geta nýtt sér snjóinn á hálendinu.

Nokkur dæmi eru þess að jarðhiti eða djúpar

hraunsprungur geti komið í staðinn fyrir snjó-

dældir og trufli þannig þær upplýsingar sem

útbreiðsla snjódældaplantna getur gefíð um

snjóalög. Auðvelt er að flokka plöntur eftir

mismunandi snjófylgni. Mestar kröfur gera

skollakambur og þúsundblaðarós en þær vaxa

aðeins á láglendi á allra snjóþyngstu svæðum

landsins. Minni kröfur gera skjaldburkni og

litunarjafni. Þar á eftir koma aðalbláberja-

lyng, fjallasmári og grámulla. Þær vaxa víðs

vegar um landið, en þó aðeins þar sem snjór

liggur yfir mikinn hluta vetrar. Tvær þær síð-

astnefndu eru nægilega harðgerar til að geta

nýtt sér snjóalög á fjöllum og hálendi og eru

því mjög útbreiddar þar.

Landræna Og Hafræna

Hafrænt og landrænt loftslag ákvarðar út-

breiðslu margra plantna á íslandi, eins og

einnig er vel þekkt frá öðrum löndum. Þarna

er um flókið samspil margra veðurfarsþátta

að ræða. Loftslag á íslandi er landrænast í

innsveitum á Norðausturlandi, frá innsveitum

Skagafjarðar og Eyjafjarðar austur á Fljóts-

dalshérað. Margar íslenskar plöntutegundir,

t.d. birkifjóla, móastör, dvergstör, kollstör,

fínnungsstör, bjöllulilja og héluvorblóm vaxa

aðeins á þessu svæði. Það er einkum suður-

ströndin, og því næst Vesturland og mjó ræma

norður með Austfjörðum, sem hafa mesta

hafrænu. Allmargar fléttur vaxa vel við haf-

rænt loftslag því að þær kunna vel að meta

rakt loftslag, og vetrarregn kemur þeim einn-

ig til góða.

HlTASTIG

Hitakærustu plönturnar vaxa aðeins syðst

á landinu og má þar nefna stúfu, selgresi og

hagabrúðu. Þær vaxa einkum undir Eyjafjöll-

um og í Mýrdal, en sumar einnig í suðurhlíð-

um Reykjanesskagans og austur í Skaftárt-

ungu og Síðu. Hitakærar plöntur, með lægri

hitakröiur, vaxa venjulega vítt og breitt um

Suðurland og um Vesturland norður í Barða-

strandasýslu, svo og um sunnanverða Aust-

firði. Sumar stinga sér einnig niður í innsveit-

um norðanlands, einkum í nágrenni Eyjafjarð-

ar og á Fljótsdalshéraði (blákolla, mjaðjurt,

klappadúnurt, skriðuhnoðri).

SÖGULEGIR ÞÆTTIR

Útbreiðsla krossmöðru verður ekki skýrð

út frá loftslagi í dag. Meginsvæði krossmöðr-

unnar er Suðvesturland. Þar er hún hvarvetna

mjög algeng. Líklega hefur krossmaðran bor-

ist til einhvers staðar á suðvestanverðu land-

inu endur fyrir löngu og er síðan að dreifast

hægfara þaðan. Eftir að maðurinn kom til

sögunnar á Islandi virðist hún hafa fengið

nýja möguleika á fjardreifíngu, sem hún ekki

hafði áður og þannig má skýra tilvist hennar

á smáblettum við umferðarleiðir utan aðalút-

breiðslusvæðisins. Svipað er ástatt um blá-

klukkuna. Hún er algeng um allt Austurland

en er afar sjaldgæf og aðeins á smáblettum

annars staðar á landinu. Þessir smáblettir

voru lengi vel einkum við fornar reiðgötur og

alf araleiðir, en í seinni tíð oft í skógræktargirð-

ingum, og hafa þá trúlega borist með plöntum

sem maðurinn hefur flutt að austan.

Höfundur er grasafræðingur og forstöðumaður

seturs Náttúrufræðistofnunar fslands á Akur-

eyri. Rannsóknaráð Islands stendur að birtingu

þessa greinaflokks.

UTBREIÐSLUKORT krossmöðru á

íslandi. Fylltir hringir tákna svæði

þar sem útbreiðslan er samfelld og

rótgróin en opnir hringir tákna

svæði þar sem plantan er að nema

land og vex aðeins á smáblettum.

12

					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12