TÝmarit.is   | TÝmarit.is |
Search | Titles | Articles | About | FAQ |
login | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Lesbˇk Morgunbla­sins

and  
M T W T F S S
1 2 3 4 5 6 7
8 9 10 11 12 13 14
15 16 17 18 19 20 21
22 23 24 25 26 27 28
29 30 31 . . . .
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Open in new window:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |

Main publication:

Morgunbla­i­


Vertical fit


Your browser does not support PDF files
Click here to view the page as JPG
Lesbˇk Morgunbla­sins

						NORRÆN LEIKHUSROMANTIK

TOMJST

Sígildir diskar

SIBELIUS

Jean Sibelius: The Wood-Nymph. Skógardísin

Op. 15 f. sinf.hljómsveit; Afvikin skídabraut;

Svanhvit Op. 54 & Skógardísin Op. 15 f.

strengi, pnó., hn. & þul (melódrama-útg.)

Siiifóníuhl jómsveit Lahti-borgar u. stj. Osmos

VSnska. BIS CD 815. Upptaka: DDD, Lahti

1/1996. Lengd: 62:08. Verð: 1.490 kr.

ÉG ER eiginlega sammmála fyrstu gagnrýn-

endunum. Verkið er of langt (21:36). Það er

sérkennilegt, svo ekki sé meira sagt, að stagl-

ast heilar sex mínútur á svo til sama grunn-

hljómi í fyrri hlutanum og á sama níu tóna

frumi síðustu 4 mínúturnar, meðan bassabumb-

an bylur að virðist endalausu þyrli, 70 árum

fyrir hjakkstíl ameríska mínimalismans.

En burtséð frá því má samt finna hér og

þar óvéfengjanlegt fangamark hins unga Sibel-

iusar á Skógardísinni, „gleymda" tónaljóði Si-

beliusar frá 1894 við ljóð Viktors Rydbergs,

sem hér hlýtur sína fyrstu plötuinnspilun sem

liður í heildarútgáfu BIS á finnska meistaran-

um. Sibelius var þá enn upptendraður af Kalev-

alaljóðunum; hafði þegar samið Kullervo, Kirj-

álatónlistina og En saga, og er gaman að bera

hinn dimma furuskógartón hans saman við

bjarta laufskógarsnerpu Hornemans. Það er

að öðru leyti skondin tilviljun, að bæði tón-

skáld voru í listamannahóp, er kallaði sig Eut-

erpe (skáldgyðja flautuleiks), án nokkurs inn-

byrðis sambands.

Annað uppistöðuverk disksins fær einnig

eftirtektarstimpilinn „Fruminnspilun á hljóm-

plötu", en það er Svanhvít (26:22), tónlist við

samnefnt ævintýrleikrit Strindbergs, er sænska

leikritaskáldið gaf annarri eiginkonu sinni að

trúlofunargjöf. Plottið er einskonar blanda af

Öskubusku og Mjallhvíti - nema hvað Svan-

hvít sýnir, að norrænna kvenna sið, mun meira

frumkvæði en stöllurnar úr Grimmsævintýrum

- og dylst engum, að stykkið hefur kallað fram

innblástur hjá tónskáldinu af fyrstu gráðu.

Það er ekki sízt hér sem plastísk og seið-

mögnuð stjórn Osmos Vánská nær að

blómstra, og engin furða að enskir plötudóm-

arar halda vart vatni af hrifningu, því honum

tekst að laða sannkallaðan stjörnuleik fram

úr Lahtisveitinni. Hér má og finna margt sem

ræmingartónsmiðir Hollywoods myndu líta

öfundaraugum sem fyrsta flokks kvikmynda-

tónlist, enda mörg atriði samin beint eftir fyrir-

mælum Strindbergs, m.a. við látbragðsleik.

Vel er til fundið að bæta melódrama-útgáfu

Skógardísarinnar við í lokin. Hún var önnur

atlaga Finnans við ljóð Rydbergs (sú fyrsta

var sönglag frá 1889), og líkt og örstutta

melódramað fyrr á plötunni við ljóð Bertels

Gripenberg, Ett ensamt skispár (1911) samin

með upplestur þuls í huga, eh aðeins fyrir

strengi, píanó og tvö horn. Óskandi hefði ver-

ið, að Sibelius hefði byggt sinfóníuhljómsveit-

arútgáfuna á þeirri versjón án lopateyginga,

því hún er öllu hóflegri að lengd eða um 10

mínútur.

Það er ljóst, að Lahti-ingar eru komnir í

fremstu röð norrænna sinfóníuhljómsveita.

Hljóðritunin er príma, og bæklingurinn (góðu

heilli) er til fyrirmyndar.

HORNEMAN

C.F.E. Horneman: Leikhústónlist við Gurre;

Hetjulíf (Overture héroique); Aladdin forleik-

ur. Guido Paevatalu barýton; Kór & Sinfóníu-

liljómsveit danska ríkisútvarpsins undir

stjórn Michaels Schanwandt. Chandos CHAN

9373. Upptaka: DDD, 6/1992,6/1994. Lengd:

57:24. Verð: 1.499 kr.

EINS OG flestir sjónvarpsáhorfendur hafa

áttað sig á, þarf ekki að vera með augun límd

við imbann allan tímann, því tónlistin boðar

með góðum fyrirvara, hvort í vændum sé

spenna, rómantík, kímni, hryllingur o.s.frv.,

og gerir viðvart, líkt og vekjaraklukka með

gervigreind. Áhorfandinn getur þannig dútlað

við annað þarfara inni á milli, án þess að eiga

á hættu að missa af feitustu bitunum.

Sagt er, að vér lifum nú á öld sjónarskil-

vits. Enn mun augnmetið þó þykja bragðlaust

án tónlistar, og enda ekki fáséð að viðkvæmt

fólk haldi fyrir eyrun, þegar spennan á tjaldi

eða skjá verður óbærileg.

Venjur og hefðir kvikmyndatónlistar hafa

fyrir löngu fest ákveðin pavlovsk hugartengsl

rækilega í sessi og jafnvel gert að klisjum.

Þegar á leikskólaaldri lærum við á þau, þótt

ómeðvitað sé. Hafi tónlist einhvern tíma átt

að heita „merkingarlaus", er hún það fráleitt

lengur eftir tilkomu talmynda. Jafnvel fyrir

utan sérsvið kvikmynda verða tónhöfundar

orðið að vita af helztu lagboðum Hollywoods

til að kalla ekki óvart fram „röng" viðbrögð

áheyrenda. Að láta sem hugarheimur áheyr-

enda sé enn óspjallaður liljuvöllur, er því jafn

firrt afstaða og þegar lafði Makbeð hélt að

blóð Dúnkans hyrfi af höndum sér með eilitlu

vatni.

En ekkert sprettur úr engu. Hvaðan komu

fyrirmyndir bíótónskáldanna? Bent hefur verið

á hljómsveitarverk höfunda eins og Tsjæ-

kofskíjs og Rakhmaninoffs. En það vill stund-

um gleymast, að beinasti undanfari kvik-

myndatónlistargreinarinnar hlýtur að hafa

verið leikhústónlistin.

Óperur eru auðvitað leikhús með tónlist í

fyrirrúmi. En jafnvel í töluðum leikritum hefur

ýmiss konar innskots- og milliþáttatónlist frá

upphafi skipað einhvern sess, allt frá kannski

einmana lúðrakalli í hálfgildings óperusöngleik

eins og Álfadrottning Purcells. í rómantíkinni

eru Jónsmessunæturdraumur Mendelssohns,

Egmont-tónlist Beethovens og L'Arlesienne

Bizets fræg dæmi um slíka „incidental-" eða

atriðatónlist fyrir leikrit, og á Norðurlöndum

mætti nefna kunn verk eins og Pétur Gaut

Griegs og tónlistina sem Carl Nielsen samdi

1919 fyrir Aladdin eftir Oehlenschláger.

Nú er af sem áður var, þegar leikhús höfðu

efni á heilum sinfóníuhljómsveitum bara fyrir

bakgrunnstónlist, enda þótt venja tónskálda

að safna bezt heppnuðu númerunum síðar

saman í svítu fyrir hljómleikahald, oft útsetta

fyrir stærri hljómsveit en í leikhúsinu, sýndi

hvert stefndi á ofanverðri 19. öld.

Danska tónskáldið, kennarinn og forleggj-

arinn Christian Frederik Emil Horneman

(1840-1906)'átti sér tvo erkióvini, er stóðu

honum fyrir þrifum: íhaldssemi Gade-klíkunn-

ar og eigið skap, sem ásamt þröngum fjárhag

dró allt stórum úr æviafköstum. Viðurkenn-

ingu hlaut hann ekki að verðleikum fyrr en

seint á þessari öld, þó að Carl Nielsen virðist

hafa skilið hann manna bezt og orðið fyrir

töluverðum áhrifum frá honum. Stærsta smíð

Hornemans og meistaraverk var óperan Aladd-

in, sem hann fékkst við á milli brauðstritsanna

í ein 24 ár. Hún misfórst hrapallega á frumsýn-

ingu og hefur aldrei hlotið verðugan flutning,

frekar en flest úr smiðju hans.

Þeim er þekkir Mendelssohnsku sveitafrið-

sæld Gades, kemur skaphiti Hornemans á

óvart. „Gorhauga"(Gurre)-tónlistin stendur að

vísu einna næst þjóðernisrómantísku hefð

Dana, en einnig þar má finna snerpu og ofsa

sem er Gade framandi, ásamt frumlegri, leit-

andi síðrómantík, sem er undanfari fyrstu

verka Nielsens. Léikhústónlistin var saniin

1901 fyrir leikrit Drachmanns um svipað mið-

aldaefni og ljóð Jacobsens, sem Schónberg sem

kunnugt er tónsetti í Gurrelieder (1900-13),

þ.e. um Valdimar konung, Tófu frillu hans og

draugareiðina eilífu um veiðilendur Norðursjá-

lands; nk. fljúgandi Hollending á þurru landi.

Þessi innspilun er sú fyrsta á hljómdiski af

leikhústónlistinni í heild og samanstendur af

forleik, milliþáttaforleikum og einsöngs- og

kórlögum (glimrandi sungnum af Paevatalu

og Útvarpskórnum), alls 12 rákum. Stemn-

ingsfjölbreytnin er mikil, tónlistin hin áheyri-

legasta, og hljómsveitarforleikirnir tveir aftast

á diskinum (Héroique og Aladdin) eru ekki

síðri; e.t.v. meðal frumlegustu verka á Norður-

löndum á síðasta þriðjungi 19. aldar. Tónamál-

ið getur minnt á hvort tveggja, glæsta orkestr-

un Saint-Saéns og skaphita Beethovens, fyrir

utan snifsi af Wagner og Grieg.

Danska útvarpshh'ómsveitin leikur kattlið-

ugt undir stjórn Schonwandts, og upptakan

úr Ríkisútvarpstónleikasalnum við Rosenorns

Allé er safarík en skýr. Skýrleiki er hinsvegar

ekki höfuðkostur atriðauppsetningar í

plötubæklingstexta, og virðist það stafa af

plássnýtingarsjónarmiðum.

Ríkarður Ö. Pálsson

BUNIN BJARGAÐ FRA GLEYMSKU

IVAN Búnín varð fyrstur rússneskra rithöf-

unda til að hljóta Nóbelsverðlaunin í bók-

menntum, árið 1933. Engu að síður gerðu

rússnesk yfirvöld allt sem í þeirra valdi stóð

til að koma í veg fyrir að Búnín fengi verð-

launin, enda var hann ekki aðeins af aðals-

fólki kominn, heldur var hann í útlegð í Par-

ís. Bandarískur prófessor sem kennir rúss-

neskar bókmenntir þar í borg, hefur lagt sitt

af mórkum til að Búnín falli ekki í gleymsk-

unnar dá og gaf nýverið út annað bindi af

úrvali verka hans.

Líklega á hin myrka sýn Búníns á rúss-

neskt samfélag ekki síður erindi nú en á

fyrri hluta aldarinnar. Hann er þó ejigu að

síður sáralítið þekktur og bækur hans sjást

vart í nokkurri bókaverslun. Það þykja

Thomas Gaiton Marullo dapurleg örlög eins

af arftökum Túrgenevs, Tsjekovs og

Tolstojs.

Búnín var talinn hefðbundinn rithöfundur

þegar módernisminn og vinstri stefna réðu

ríkjum. Hann var ævinlega rangur maður á

röngum tíma og röngum stað, að mati Marul-

los. Nú, eftir fall Sovétríkjanna, eru Rússar

hins vegar að átta sig á hvað í verkum Bún-

íns bjó. „Þeir skammast sín fyrir margt það

sem skrifað var á Sovéttímanum og gera sér

grein fyrir því að það eina sem eitthvað var

varið í, voru verk útlaganna. Þetta eru ákaf-

lega spennandi tímar fyrir útlagabókmenntir,

sem enginn hirti um svo áratugum skipti,"

segir Marullo.

Búnín var fæddur árið 1870 og alinn upp

á  sveitasetrum  fjölskyldu   sinnar,   nokkur

Ivan Búnín

hundruð km frá Moskvu. í verk-

um sínum gerir hann sér fulla

grein fyrir því hvert heimaland

hans stefnir og spyr sjálfan sig

ítrekað þeirrar spurningar hvers

vegna sjálfseyðingarhvötin hafi

verið svo ríkjandi. Þetta kemur

sér í lagi fram í bókinni „Líf

Arseníjevs". En þrátt fyrir að

lýsing Búníns á því hvernig heim-

ur aðalsins er fyrir bí, einkennist

hún ekki af rómantísku viðhorfi

til hans og Búnín sýnir aðlinum

enga miskunn í skrifum sínum.

Búnín hóf ungur að skrifa og

frægðin lét ekki á sér standa,

frekar en vandræðin sem henni

fylgdu. Hann var talinn úrkynjaður en Maxim

Gorkí, sem þá var vinur hans, þótti hin sanna

byltingarhetja. Þetta var í byrjun aldarinnar,

mikill órói í keisaradæminu, og Búnín fylgd-

ist skelfingu lostinn með því hvernig öreigarn-

ir sem hann lýsir í bókunum„Þorpið" og „Þurr

dalur", tóku völdin í byltingunni 1917.

Ári síðar hélt Búnín til Odessa ásamt Veru

Muromtsevu, sem síðar varð eiginkona hans

en borgin var þá ekki enn á valdi bolsévika.

Árið 1920 flýði hann til Frakklands, þar sem

hann bjó það sem eftir var. Hann lést árið

1954 og hafði þá ekki litið heimalandið aug-

um aftur. Lífið í París reyndist Búnín erfitt

á margan hátt. Hann naut frægðarinnar um

tíma, en kynntist þó einnig sárri fátækt.

Hann átti í sálarstríði vegna stöðu sinnar sem

rithöfundur, átti í deilum við aðra rússneska

útlaga, sem gáfu honum viður-

nefnið „ívan grimmi". Hann

drakk mikið og stríddi við sam-

viskubit vegna ættingjanna sem

eftir urðu í Sovétríkjunum.

Einkalíf Búníns þótti einnig

skrautlegt, en ástkona hans flutti

inn til hans og eiginkonunnar.

Hann lagði hatur á allt sem

sovéskt var og var til dæmis afar

áfram um að fá Nóbelsverðlaunin

á undan Gorkí. Búnín var af-

kastamikill rithöfundur og fjöTdi

verka hans hefur enn ekki verið

þýddur yfir á önnur tungumál.

Vegna fjöldans hefur mönnum

reynst örðugt að skilgreina feril

hans, að sögn Marullo, sem telur Búnín hafa

verið módernista. í París skrifaði hann þó

ævinlega í skugga annars sovésks rithöfund-

ar, Vladimírs Nabukovs.

Fyrsta bindi með úrvali verka Búníns heit-

ir „Rússnesk sálumessa" (Russian Requiem)

og „Frá hinni ströndinni" (From the Other

Shore). Marullo segir að það sem einkenni

verkin fyrst og fremst, sé hversu heillaður

hann hafí verið af dauðanum. I „Arseníjev

lýsi hann skelfilegri fegurðinni við dauða

hests, slysadauða vinnumanns, veikindum og

dauða systur sinnar og skyndilegum dauða

frænku sinnar; þegar hann er í raun að lýsa

dauða þess Rússlands sem hann þekkti.

• Byggl á International Herald Tribune

STEINUNN

ÁSMUNDSDÓTTIR

KVÖLD-

STUND VIÐ

GJÁBAKKA

Frá heiðinni að sjá

er vatnið sem safírblátt klæði,

ofið í gjörvalla fegurðina.

í kvöld

geymir það í gárum sínum

langdreginn söng himbrimans.

Kyrrðina

og nóttina.

VELLAN-

KATLA

í lítilli vík

streymir upp vatnið

tært og kalt,

komið frá jöklum.

Það hefur svalað

lúnum ferðalöngum

frá ómunatíð.

Og nú bergjum við,

nútímans börn,

á þessu vatni

úr kristallsglösum

og svölum þrá okkar

til hreinleikans.

SPÖNGIN

Spöngin

langa

mjóa.

I hrunadansi

fortíðar þinnar

ástir, sögur og

ljóð í viðjum

og bæra ekki á sér

nema komi maður

og sitji hljóður

um stund.

Umhverfis rennur tíminn

í djúpum gjánum.

Höfundurinn hefur verið landvörður ó

Þingvöllum. Ljóðin eru úr nýrri Ijóðabók

skáldkonunnar og heitir bókin Hús ó

heiðinni. Undirtitill: Ljóð fró Þingvöllum.

BARÐI BENEDIKTSSON

AUFÚSU-

GESTIR

Á hressingargöngu í

Hrafnagilsstræti

hrífandi birtist mér sýn       >.

huganum lyfti og hjartað gladdi

sem hófiega drukkið vín.

Álftapar sindrandi í sólfari

dagsins

til sumarlandsins að ná

kom syngjandi yfir á sinni

vegferð

að sunnan um loftin blá.

Höfundur býr á Akureyri.

LESBÓK    MORGUNBLAÐSINS ~ MENNING/LISTIR     13.    JÚLÍ    5

					
Hide thumbnails
Page 1
Page 1
Page 2
Page 2
Page 3
Page 3
Page 4
Page 4
Page 5
Page 5
Page 6
Page 6
Page 7
Page 7
Page 8
Page 8
Page 9
Page 9
Page 10
Page 10
Page 11
Page 11
Page 12
Page 12
Page 13
Page 13
Page 14
Page 14
Page 15
Page 15
Page 16
Page 16