Tķmarit.is   | Tķmarit.is |
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Lesbók Morgunblašsins

og  
S M Þ M F F L
. . . . . . 1
2 3 4 5 6 7 8
9 10 11 12 13 14 15
16 17 18 19 20 21 22
23 24 25 26 27 28 .
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |

Ašalrit:

Morgunblašiš


Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Lesbók Morgunblašsins

						KONUNGUR

OG BÓNDI

HEIMSKRINGLA er eins og

önnur sagnfræðirit síns

tíma persónusaga, höfund-

ur hennar segir frá persón-

um og átökum þeirra á

milli en lýsir ekki almennri

þjóðfélagsþróun. Sam- fé-

lagsmynd sögunnar er

sköpuð með örfáum aðalpersónum sem er erfitt

verk en það er einmitt í því sem höfundurinn,

Snorri Sturluson, sýnir snilld sína. I þessari

grein verður sýnt hvernig hann lýsir norsku

samfélagi í örlögum þriggja aukapersóna

Heimskringlu, Sigurðar sýrs, Hræreks blinda

og Þórgnýs lögmanns.

Konungur á okri

Eftir sjö vetur á sjó hlýðir Ólafur Haraldsson

digri kalli draummanns síns að gerast konung-

ur yfir öllum Noregi og heldur á fund móður

sinnar og stjúpföður. Þá hefst ein ítarlegasta

frásögn Heimskringlu sem höfundur hennar

virðist hafa samið sjálfur og er hvergi til annar-

staðar og er hún byggð upp af mikilli smek-

kvísi. Sagt er að Jjjónustumenn Ólafs verði á

undan og segja Astu, móður hans, að sonar

hennar sé von. Hún „stendur upp þegar" (II,

40)1 og hefur viðbúnað sem lýst er í stuttum

og hröðum setningum. Lesendur sjá viðbúnað-

inn og hraðann og álykta að glataði sonurinn

sé meira en velkominn, hafi verið beðið í sjö

ár, sé þegar konungur eftiriátrar móður sinnar.

Þá er skipt um svið. Við sjáum stjúpföður-

inn, Sigurð konung sýr, með húskörlum á akri,

lýst er störfum þeirra og klæðum hans. Mynd

af friðsömum bónda á akri, sköpuð af sviðinu

og ítarlegri lýsingu á bústörfum. í 1. kafla

Ólafs sögu segir: „Sigurður sýr var búsýslumað-

ur mikill og hafði menn sína mjög í starfí og

hann sjálfur fór oftlega að sjá um akra og eng

eða fénað og enn til smíða eða þar er menn

störfuðu eitthvað."(II, 3) Þegar Ólafur snýr

aftur lætur Heimskringluhöfundur sig hafa að

lýsa honum á ný og dregur sömu atriði fram:

„Svo er sagt frá lunderni Sigurðar konungs að

hann var sýslumaður mikill og búnaðarmaður

um fé sitt og bú og réð sjálfur búnaði. Engi

var hann skartsmaður og heldur fámálugur.

Hann var allra manna vitrastur, þeirra er þá

voru í Noregi og auðgastur að lausafé. Hann

var friðsamur og óágjarn."(II, 41) Sigurður er

laus við tildur og bardagafýsn konunga og

höfðingja og andstæðurnar í fari þeirra Ólafs

eru settar fram á myndrænan hátt, þegar hér

er komið sögu hefur Olafur verið sýndur í hern-

aði en Sigurður birtist á akri. Hermaðurinn

hittir hér bóndann.

Þegar Sigurði hefur verið lýst segir: „Ásta,

kona hans, var ör og ríklunduð." Þau hjón eru

einnig andstæður, örlyndi og gætni. Ásta kem-

ur fyrst við Heimskringlu í Ölafs sögu Tryggva-

sonar (I, 287-9), er getið sem konu Haralds

grenska. í Helgisögunni af Ólafí er sagt að

tveir báðu Ástu, stórbóndinn Guðbrandur í

Dölum og Sigurður Hálfdánarson sýr, af ætt

Haralds hárfagra. Að ráði sonar síns tók hún

þeim sem bar konungs nafn. Snorri Sturluson

sleppir þeirri frásögn í Heimskringlu, vill ekki

hamra á að Sigurður sé konungur, ekki bóndi.

í Helgisögunni er Sigurði lýst:  .....hann var

maður spakur og fastnæmur, vitur og ekki

veglyndur kallaður, staðfastur í skapi."2 Þar

með er það upp talið ef undan eru skilin ráð

hans til Olafs eftir Nesjaorustu. Sigurður

Heimskringlu er hugarsmíð höfundar hennar.

Vera má að auknefni Sigurðar (sýr=gylta) sé

kveikjan að persónunni, að Snorri búi til úr

nafninu einu makráðan bændahöfðingja, allra

manna vitrastan, hægan, gætinn en fastan fyr-

ir. Viðurnefnið hæfir slíkum manni og hann

því. Einnig gæti hafa skipt máli að Sigurður

er kominn af Haraldi hárfagra og Finnunni

Snæfríði en Finnar stóðu fyrir galdra og visku.

Hvað sem því líður hentar þessi tilbúningur

Snorrra ti! að búa til andstæðu við Ólaf helga.

Bernskusaga af Ólafi sýnir þessar breyttu

áherslur. í Helgisögunni er persóna Sigurð- ar

sýrs óskýr.3 Snorri notar aftur á móti söguna

til að sýna glöggskyggni hans og mannþekk-

ingu. í helgisögunni er Ólafur sjálfur látinn

leggja út af verknaði sínum en Snorri felur

Sigurði það: „Auðsætt er að þú munt vilja af

- Þrjár mann-

lýsingarí

Heimskringlu

E FTIR ÁRMANN JAKOBSSON

Tákngervingur þjóóveld-

isins leióir bændur í frió-

samri uppreisn gegn hof-

móóugum konungi og

auómýkir hann. Þar

mætast hefó og nýjung,

hrátt og soóió. Enginn

vafi leikur á hvorum meg-

in Snorri Sturluson er.

höndum láta kvaðningar mínar. Mun móður

þinni það þykja sæmilegt að eg hafi engar

kvaðningar við þig, þær er þér sé í móti skapi.

Er það auðsætt að við munum ekki vera skap-

líkir. Muntu vera miklu skapstærri en eg

em."(II, 3-4) Hér koma fram þrjár manngerðir

sem síðan eigast við. Hinn kappsami Ólafur,

metnaðargjörn móðir hans og hinn rólyndi bóndi

með auknefni af gyltu.

Málctef IM konunga

Sendimenn Ástu fínna Sigurð og færa þau

boð „að þú skyldir meir líkjast í ætt Haralds

hins hárfagra að skaplyndi en Hrana mjónef,

móðurföður þínum eða Nereið hinum gamla,

þótt þeir hafi verið spekingar miklir."(II, 41).

Ásta brýnir mann sinn en svar hans sýnir ann-

ars vegar gætni, hins vegar þekkingu á skap-

lyndi Astu úr löngu hjónabandi:

Látið hefur Ásta mikið yfir þeim mönnum

fyrir er tienni var minni skylda til og sé eg

að sama skaplyndi hefir hún enn. Og tekur

hún þetta með miklum ákafa ef hún fær

svo út leiddan son sinn að það sé með því-

líkri stórmennsku sem nú leiðir hún hann

inn. (II, 42)

Andstæðurnar út og inn sýna gætni Sigurð-

ar. Hann hefur útgönguleið í huga þegar hann

ryðst inn. En bóndinn er ekki nógu fínn fyrir

Olaf og Sigurður klæðist gervi konungs. Enn

hægist á frásögn, andstætt hraða frásagnarinn-

ar af Ástu, setningar eru langar og tengdar,

hægð Sigurðar er borin við hraða Astu. Lýst

er ríkulegum klæðnaði sem ber útlend nöfn og

glitrar á gull enda Sigurður fulltrúi auðs frem-

ur en valda. Síðan hittast þeir stjúpfeðgar í

garðinum og gerð er veisla „með hinu mesta

kappi"(II, 43), einkenni Ástu.

Að lokinni veislu dregur til tíðinda. „En er

Ólafur konungur hafði þar eigi lengi verið, þá

var það einn hvern dag að hann heimti til tals

við sig og á málstefnu Sigurð konung, mág

sinn, og Astu, móður sína, og Hrana, fóstra

sinn."(II, 43) Þar eigast þeir við og birtast

andstæð viðhorf sem grunnur hefur verið lagð-

ur að, herkonungurinn Ólafur er fulltrúi ann-

ars, smákonungurinn og bóndinn Sigurður hins.

Ólafur lýsir stjórnmálaviðhorfinu frá sínu sjón-

arhorni, vill verða yfirkonungur yfir Noregi og

æskir stuðnings Sigurðar og annarra frænda,

telur sig hafa stuðning alþýðu sem vilji losna

undan þrælkan útlendra höfðingja. Áhersla

hans er á hið útlenda vald og erfðarétt sinn

sem afkomanda Haralds hárfagra en jafnframt

kemur fram metnaður og kapp ólafs. Runninn

er upp tími konungsvalds en smákóngar að

syngja sitt síðasta og Ólafur er fulltrúi nýs tíma.

Snorri er ekki boðberi þessarar stefnu en

lætur bæði sjónarmið heyrast. Nú tekur til

máls talsmaður fortíðarinnar, Sigurður sýr,

og þykir óðagot fóstra síns keyra úr hófí:

Eigi býr þér lítið í skapi, Ólafur konungur.

Er þessi ætlan meir af kappi en forsjá að

því sem eg virði enda er þess von að langt

myni í milli vera lítilmennsku minnar og

áhuga þess hins mikla er þú munt hafa því

að þá er þú vart lítt af barnsaldri kominn

vartu þegar fullur af kappi og ójafnaði í

öllu því er þú máttir. (II, 45)

Sigurði þykir lítið til valdabröltsins koma,

eins og mörg foreldri setur hann allt sem börn-

in gera á lífsleiðinni í samhengi við bernsku

þeirra, valdagirni Ólafs nú er angi af hegðun

hans þá og einungis stigsmunur á þó að hann

hafí verið í hernaði og samið sig „eftir siðvenju

útlendra  höfðingja".  Þannig smækkar hann

Ólaf og breytir í óþekkt barn.

Andstæour scettar

Sigurður sýr veit betur en að reyna að stöðva

stjúpson sinn, veit að það stoðar lítt: „Er og

vorkunn á að slíkir hlutir liggi í miklu rúmi

þeim er nokkurir eru kappsmenn er öll ætt

Haralds hárfagra og konungdómur fellur nið-

ur." Þannig sýnir hann metnaði stjúpsonarins

skilning en vill vita hvað aðrir Upplendingakon-

ungar hyggjast fyrir. Þó heitir hann að tala

máli Ólafs, hrósar þeirri fyrirhyggju að tala við

stjúpföður sinn fremur en básúna metnað sinn

um Noreg allan en þykir hæfa að vara hið bráða

konungsefni við:

... mikið er í fang tekið ef þú vill kappi

deila við Ólaf Svíakonung og við Knút er

nú er bæði konungur í Englandi og Dan-

mörk og mun rammar skorður þurfa við

að reisa ef hlýða skal. En ekki þykki mér

ólíklegt að þér verði gott til liðs því að alþýð-

an er gjörn til nýjungarinnar. Fór svo fyrr,

er Ólafur Tryggvason kom til lands, að all-

ir urðu því fegnir og naut hann þó eigi lengi

konungdómsins. (II, 45-6)

Þótt Sigurður bjóði Ólafí stuðning heldur

hann aftur af honum. Skynsemi hans og gætni

vekja traust á að Ólafur hafí það sem konung-

ur þarf, þar með talda hylli alþýðu. En Ásta

gellur við: „En heldur vildi eg þótt því væri að

skipta að þú yrðir yfirkonungur í Noregi þótt

þú lifðir eigi lengur í konungdóminum en Olaf-

ur Tryggvason heldur en hitt að þú værir eigi

meiri konungur en Sigurður sýr og yrðir elli-

dauður."(II, 46) Tilsvarið er hert í eitri uppsaf-

naðrar gremju úr áratuga hjúskap. En Sigurður

talar máli Ólafs við Upplendingakonunga, múg-

ur og margmenni streymir að honum og þar

hefst konungdómur hans.

Þannig sjást í byrjun konungsveldis Ólafs

andstæð viðhorf til konungsvalds þar sem Ólaf-

ur digri og Sigurður sýr leika hlutverk her-.

manns og bændahöfðinga. Sigurður lætur und-

an, sér að Ólafs er framtíðin og treystir sér

ekki til að rísa gegn metnaði konu sinnar.

Hann er líka tvöfaldur í roðinu, af ætt Haralds

hárfagra þó að hann sé málsvari bænda í með-

ferð Snorra. Andstæðar hugmyndir eru sættar

í hinum hyggna Sigurði sem stendur með pál-

mann í höndum því að afkomendur hans stjórna

Noregi um aldir. En grundvallarandstæðurnar

hverfa ekki og um þann átakaás hverfist Heims-

kringla og vitnar fremur um ritunartíma sinn

en samtíma Ólafs digra þegar konungsvald var

veikt en bændur sterkir. En hver er afstaða

Snorra? Þó að hann hafí samúð með Ólafi sýn-

ir Heimskringla að viðhorf hans er ekki fjarri

Sigurði og þó blendið.

Sjólfracói smákóngsins

Hrærekur konungur blindi kemur við fleiri

sögur en persóna hans er þar ómótuð. Sá Hræ-

rekur sem birtist í Heimskringlu er hugarsmíð

Snorra_ eins og sá Sigurður sýr sem lýst var

áður. í Heimskringlu er Hrærekur blindaður

hættulegasti óvinur Ólafs konungs og gerir

tvær atlögur að lífí hans auk einnar flóttatil-

raunar. Að lokum neyðist Ólafur til að senda

hann til íslands. Þar deyr hann og er grafínn:

„sá einn konungur hvílir á íslandi" (II, 128).

Flóttatilraun Hræreks og tilræði vitna um harð-

lyndi og klókindi. Hann er eins og Sigurður

tákn skynseminnar í Ólafs sögu þó að ekki sé

af Finnu kominn.

Viðhorf Hræreks til konungsvalds koma fram

í tveimur ræðum í Ólafs sögu. Er Sig- urður

sýr hvetur Upplendingakonunga til fylgis við

Ölaf mælir Hrærekur mest í móti og rekur

sögu Noregs þar sem skiptist á ofríki yfírkon-

unga og sjálfræði smákonunga undir útlendum

konungum og lítur sömu augum á nýjungagirni

alþýðunnar og Sigurður sýr:

... hófu þá til ríkis Ólaf Tryggvason er óðal-

borinn var til konungdóms og fyrir allra

hluta sakir vel til höfðingja fallinn. Geystist

að því allur landsmúgur að vilja hann hafa

að konungi yfir sér og reisa þá upp af nýju

það ríki er eignast hafði Haraldur hinn

hárfagri. En er Ólafur þóttist fullkominn í

ríki, þá var fyrir honum engi maður sjálf-

ráði. (II, 47)

Hrærekur metur meira eigið „sjálfræði og

hóglífí" en að eiga frænda á konungstól og

efar að sinn hlutur batni þótt Ólafur verði kon-

ungur (II, 48). Bróðir hans er á öndverðum

meiði og telur Hallvard Lie að þar setji Snorri

fram andstæður, einstaklingshyggjumanninn

og þann sem lítur á heildina (egoisten og idea-

listen).1 Óvíst er hvert Snorri hefði sett sjálfan

sig sem hyllti norska lávarða í kvæðum og sög-

um _en reyndi aldrei að vinna ísland undir þá.

Er íslendingar gengu Noregskonungi á hönd

gætu þeir haf a talið eins og Hrærekur að betra

sé að þjóna fjarlægu stórveldi en búa við ofríki

innlendra manna þó að sjálfstæðisbaráttu 19.

og 20. aldar hafi hentað að loka augum fyrir því.

Ósigur gamla timans

Viðhorf Hræreks og Sigurðar eru lík þó að

örlögin skipi þeim hvorum í sinn flokk. Hrærek-

ur er mestur gáfumaður Upplendingakonunga

og stendur stuggur af Ólafi digra. Svo fer að

þeir styðja hann en síðar skilja leiðir og er leit-

að til Hræreks „því að hann var þeirra konunga

vitrastur er þar voru þá". (II, 101) Á fundi

þeirra heldur hver konungurinn af öðrum ræðu

og hallmælir Ólafi en Hrærekur þegir uns til

hans er leitað. Þá segir hann: „Nú er fram

komið það er mig grunaði að vera myndi, þá

er vér áttum stefnu á Haðalandi og þér voruð

4    LESBÓK  MORGUNBLAÐSINS ~ MENNING/LISTIR    22.  FEBRÚAR   1997

					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12
Blašsķša 13
Blašsķša 13
Blašsķša 14
Blašsķša 14
Blašsķša 15
Blašsķša 15
Blašsķša 16
Blašsķša 16
Blašsķša 17
Blašsķša 17
Blašsķša 18
Blašsķša 18
Blašsķša 19
Blašsķša 19
Blašsķša 20
Blašsķša 20