Tķmarit.is   | Tķmarit.is |
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Lesbók Morgunblašsins

og  
S M Þ M F F L
. . . . . . 1
2 3 4 5 6 7 8
9 10 11 12 13 14 15
16 17 18 19 20 21 22
23 24 25 26 27 28 .
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |

Ašalrit:

Morgunblašiš


Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Lesbók Morgunblašsins

						4l

ÓLAFUR digri og Sigurður sýr leika hlut-

verk hermanns og bændahöfðingja. Sig-

urður lætur undan, sér að Ólafs er framtíð-

in og treysir sér ekki til að rísa gegn metn-

aði konu sinnar.

allir ákafír að hefja Ólaf upp yfir höfuð oss að

hann myndi verða oss harður í horn að taka

þegar er hann hefði einn vald yfir landi." (II,

102) Síðan letur Hrærekur að þeir ráðist gegn

Ólafi en þegar ákveðið er að rísa upp er hann

sjálfkjörinn leiðtogi. Ráða því sömu eiginleikar

og gera hann síðar blindan að aðalfjanda 01-

afs. Það er ekki tilviljun að Hrærekur er blindað-

ur eftir ósigur Upplendingakónganna. Hann er

framsýnn maður og forvitri, blindur í líkamleg-

um skilningi, sjáandi í andlegum skilningi.

Sigurður sýr og Hrærekur konungur eru

málsvarar skynsemi en einnig fortíðar, smá:

kóngar, úreltir á tíð sterks konungsvalds. I

Heimskringlu heyrast viðhorf þeirra samt. Þeg-

ar Hrærekur er sigraður og félagar hans land-

rækir deyr Sigurður og ber þá Ólafur einn

konungsnafn í Noregi en valtur í sessi og að

lokum reynast bændur honum sterkari og reka

úr landi. Sagan gerir þau orð Sigurðar að sann-

leika að alþýðan sé gjörn til nýjungarinnar.

Ólafur knésetti kónga en bændur réð hann

ekki við. Því hlýtur viðhorf bænda til hinna

nýju hugmynda að vera fróðlegt. Málsvari þeirra

er Þðrgnýr lögmaður.

Holdgervingur laganna

Þórgnýr er ekki nefndur íöðrum ritum og

mun sköpunarverk Snorra. Áður en hann er

kynntur er hlé á sögu samskipta Noregs við

Svíþjóð á meðan Ólafur sigrar Hrærek og fé-

laga og spáir bróður sínum konungsnafni. Þá

er snúið aftur til Svíþjóðar og sagt frá lands-

háttum í alfræðikenndum kafla. Þegar greint

hefur verið frá fornum lögum og hlutverki

Uppsalaþings er staðnæmst við Tíundaland sem

er „göfgast og best byggt í Svíþjóð" (II, 110).

Síðan segir að „þar allt er lögin skilur á, þá

skulu öll hallast til móts við Uppsalalög og

aðrir lögmenn allir skulu vera undirmenn þess

lögmanns er á Tíundalandi er". Bjarni Aðal-

bjarnarson efar sanngildi þessa (í nmgr) en

höfuðatriðið er að frásögnin færist öll í eina

átt, að lögmanninum á Tíundalandi og næsti

kafli (78) hefst svo:

Þá var á Tíundalandi sá lögmaður er Þorg-

nýr hét.  Faðir hans er nefndur Þorgnýr

Þorgnýsson.  Þeir langfeðgar höfðu  verið

lögmenn á Tíundalandi um margra konunga

ævi. Þorgnýr var þá gamall. Hann hafði um

sig mikla hirð. Hann var kallaður vitrastur

maður í Svíaveldi. (II, 111)

Þórgnýr er seinastur í röð alnafna sem verið

hafa lögmenn „um margra konunga ævi", frá

upphafi. Konungar koma og fara en Þórgnýr

og feður hans eru á sínum stað. Hann er tákn-

mynd fortíðar og hefðar, hins gamla, vitra,

sterka, stöðuga, þjóðveldisins, laganna, bænd-

anna, hluti óumbreytanlegrar náttúru sem mað-

urinn getur spjallað en ekki sigrað. Það sést á

nafni hans sem merkir þórdunur eða elding,

vísun í mátt náttúrunnar.

í næsta kafla er þessi lýsing máluð sterkari

litum. Bær Þórgnýs er „mikill og stórkostleg-

ur". Sjálfum er honum lýst með augum Rögn-

valds jarls og Bjarnar stallara: „Þar sat í önd-

ugi maður gamall. Engi mann höfðu þeir Björn

séð jafnmikinn. Skeggið var svo sítt að lá í

hnjám honum og breiddist um alla bringuna.

Hann var vænn maður og göfuglegur."(113)

Þórgnýr virðist kynlegt sambland af Snorra

Christians Krohg og jólasveininum, gamall risi

með hvítt alskegg. Aður en hann talar er hægt

á frásögn til að valda spennu:

„En er jarl hætti sínu máli, þá þagði Þorg-

nýr um hríð" (II, 113) en orð hans eru:

Undarlega skiptið þér til, girnist að taka

tignarnafn en kunnið yður engi forráð eða

fyrirhyggju þegar er þér komið í nokkurn

vanda. Hví skyldir þú eigi hyggja fyrir því,

áður þú hétir þeirri ferð að þú hefír ekki

ríki til þess að mæla í mót Ólafi kon- ungi?

Þykki mér það eigi óvirðilegra að vera í

bóanda tölu og vera frjáls orða sinna að

mæla slíkt er hann vill, þótt konungr sé

hjá.(II, 113-4)

Þórgnýr vill heldur vera bóndi og engum

háður en  hafa metorð og hræðast konung.

Þetta er viðhorf þjóðveldisins. Ummælin vekja

athygli í ljósi stöðu Snorra sjálfs, hirðmanns

konungs, og hafa átt erindi við 13. öld, þegar

íslendingar gengu á hönd Noregskonungi.

ÁtökáUppralaþingi

Á Uppsalaþingi mætast Þórgnýr og konung-

urinn Ólafur sænski. Sú frásögn er aðeins hjá

Snorra, hæg og vandað til sviðsetningar, í upp-

hafí er konungi stillt upp öðrum megin á svið-

inu, Þorgný og Rögnvaldi jarli hinum megin, en

í kring aukaleikarar, bóndamúgurinn og fyllir

hæðir og hauga. Fyrst talar Björn stallari en

konungur biður hann þegja, þá Rögnvaldur,

loks konungur. Mál þeirra er í óbeinni ræðu

og dreginn fram kurr fjöldans. En er konungur

sest bregður svo við að „þá var fyrst hljótt."

Þá er klykkt út með hægustu setningu í íslensk-

um fornritum: „Þá stóð upp Þorgnýr."(115)

Lesandinn hefur heyrt þögnina og sér nú Þórgný

rísa upp eins og tignarlegt fjall, hrynjandin hæg

og setningin römmuð í stuðla til að auka áhrif-

in. Þá er lýst viðbrögðum þingheims sem eru

andstæð hægð Þorgnýs, þeir sem sátu rjúka á

fætur og þeir sem fjærst voru reyna að troðast

nær. Að auki er leikið á heyrn lesenda með gný

og vopnabraki. Þá hefur Þórgnýr mál sitt í

beinni ræðu, rekur sögu Svíþjóðar og minnir

stöðugt á forfeður sína sem fylgt hafa Svíakon-

ungum eins og landið. Um leið gerir hann kon-

ungi ljóst hvaðan valdið kemur:

Nú er það vilji vor bóandanna að þú gerir

sætt við Ólaf digra Noregskonung og giftir

honum dóttur þína, Ingigerði [...] Með því

að þú vill eigi hafa það er vér mælum, þá

munum vér veita þér atgöngu og drepa þig

og þola þér eigi ófrið og ólög. Hafa svo

gört hinir fyrri forellrar vorir. Þeir steyptu

fimm konungum í eina keldu á Múlaþingi

er áður höfðu upp fyllst ofmetnaðar sem

þú við oss.(II, 116)

Mál Þórgnýs er undirstrikað með því að lýð-

urinn gerir vopnabrak og gný uns Ólafur sænski

þorir ektó annað en að láta undan og gera

sætt við Ólaf digra.

Bændahöfðinginn vinnur sigur á konungi.

Það er engin tilviljun að sá konungur sem

bændur setja úrslitakosti er fólið Ólafur sænski.

Sem söguritari Ólafs digra hlýtur Snorri að

standa með honum en ef aðrir konungar eiga

í hlut er samúð hans hjá bændum. Sigurður

sýr og Hrærekur flytja hans skoðanir á kon-

ungsyaldi þó að hann taki afstöðu með Ólafi

eins og hinn spaki Sigurður. En skýrasti formæ-

landi þessara viðhorfa er Þórgnýr, lögmaður

eins og Snorri sjálfur. Fulltrúi hefðarinnar: Hins

forna, upprunalega, náttúrulega, þess sem heill-

ar sagnfræðinginn Snorra svo að hann lætur

sig ekki muna um að eyða heilum kafla í að

undirbúa glæsilega innkomu Þórgnýs sem að

lokum knésetur Olaf sænska með einni ræðu

áður en hann hverfur af sviðinu, jafn ósigrandi

og náttúran sjálf.

Aö lekum

Þessar þrjár mannlýsingar veita vísbendingu

um viðhorf Snorra Sturlusonar til kon- ungs-

valds. Vitanlega er hæpið að draga ályktanir

af stuttum köflum í langri sögu en ljóst er að

Snorri vandar sig og eykur mikilvægi þessara

þriggja persóna með nákvæmri sviðsetningu og

frásagnartöf sem sést ef lýsingar Snorra á Sig-

urði sýr og Hræreki blinda eru bornar við aðr-

ar frásagnir af þeim. Snorri gerir þá að málpip-

um deyjandi viðhorfa sem hann hefur samúð

með. Þórgnýr er tilbúningur Snorra og frásögn-

in af Uppsalaþingi þar sem bændur setja Ólafi

úrslitakosti á sér enga stoð í sögulegum atburð-

um og ber að skilja hana táknrænum skiln-

ingi. Tákngervingur þjóðveldisins leiðir bændur

í friðsamri uppreisn gegn hofmóðugum konungi

og auðmýkir hann. Þar mætast hefð og nýj-

ung, hrátt og soðið. Enginn vafí leikur á hvor-

um megin Snorri er. Lesa má úr þessum mann-

lýsing- um uppreisn gegn því sterka konungs-

valdi sem ruddi sér til rúms á 13. öld, uppreisn

sem er úr sögunni nokkrum áratugum síðar,

þegar Sturlunga er rituð. Þar og í fleiri ritum

frá lokum 13. aldar er skýr áróður fyrir sterku

konungsvaldi.5 Þannig verður Snorri, rétt eins

og Þórgnýr lögmaður, fulltrúi horfinnar tíðar.

1.  Tilvísanir til blaðsíðutals eiga við Heimskringluút-

gáfu Bjarna Aðalbjarnarsonar (Heimskringla I-III. ís-

lenzk fornrit 26-28. Rvík 1941-1951) en eru færðar

til nútímastafsetningar.

2.  Konunga sögur I. Ólafs saga Tryggvasonar eftir

Odd munk, helgisaga Ólafs Haraldssonar, brot úr elztu

sögu. Guðni Jónsson gaf út. Rvík 1957, 210.

3.  Sama rit, 213.

4 Lie. Studier i Heimskringlas stil, 95. Sverre Bagge

mótmælir þessu og telur deiluna snúast um það hyort

meiri hagnaður felist í stuðningi eða andstöðu við Ólaf

(Society and Politics in Snorri Sturluson's Heims-

kringla. Berkeley o.v. 1991, 70).

5. Að þessu hef ég vikið áður (Nokkur orð um hug-

myndir íslendinga um konungsvald fyrir 1262. Samtið-

arsögur. Forprent. Níunda alþjóðlega fornsagnaþingið

á Akureyri 31.7-6.8. 1994. Rvík 1994, 31-42. Sann-

yrði sverða. Vígaferli í íslendinga sögu og hugmynda-

fræði sögunnar. Skáldskaparmál (3) 1994, 42- 78.

Hákon Hákonarson — friðarkonungur eða fúlmenni?

Saga (33) 1995, 166-85).

ELISABET

ARNARDÓTTIR

SVEIN-

DÓMUR í

SARAJEVÓ

maðurinn bak við augað sér

svipdjarfan pilt

arka kotroskinn

inn í augnabiikið

á nýjum skóm

maðurinn bak við augað heyrir

skeifmgarópin

skera í kviku

maðurinn bak við augað horfir á

fólk hiaupa til

ofboð í augum

hver er næstur?

maðurinn bak við augað and-

varpar

æ, skelkaða barn

það er blóð á nýj'u skónum

SKOTTUR Á

LAUGAVEGI

fjörlega

þyrlast laufbiöðin

við fætur mér

strjúkast létt

eftir gangstéttinni

með holu hljóði

gáskafullar litlar afturgöngur

Höfundur er talmeinafræóingur.

Höfundur er íslenskufræðingur

ÞORA BJÖRK

BENEDIKTSDÓTTIR

BORGIN

MÍN

Nú er borgin að vakna

af blundi.

Gömlu húsin í miðbænum

geispa ietiiega.

En Hallgrímskirkjuturninn

hljóðlátur og virðulegur

horfir yfir borgina

því hann vakir um eilífð.

Tvö ungmenni

tölta niður Laugaveginn,

hátíðlega ástfangin,

og reyna a/ öilum mætti,

að mjakast inn í hvort annað.

Þau trúa á,

að þannig geti þau,

áreiðanlega,

tekið við trufluðum heimi,

og takmarkað vonsku hans.

Höfundurinn er Ijóóskáld og nuddkona

í Reykjavík.

LESBÓK MORGUNBLAÐSINS -~ MENNING/LISTIR    22. FEBRÚAR 1997    5

					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12
Blašsķša 13
Blašsķša 13
Blašsķša 14
Blašsķša 14
Blašsķša 15
Blašsķša 15
Blašsķša 16
Blašsķša 16
Blašsķša 17
Blašsķša 17
Blašsķša 18
Blašsķša 18
Blašsķša 19
Blašsķša 19
Blašsķša 20
Blašsķša 20