Tķmarit.is
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Lesbók Morgunblašsins

og  
S M Þ M F F L
. 1 2 3 4 5 6
7 8 9 10 11 12 13
14 15 16 17 18 19 20
21 22 23 24 25 26 27
28 29 30 . . . .
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |

Ašalrit:

Morgunblašiš


Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Lesbók Morgunblašsins

						TIÐARANDI I ALDARLOK,  1. HLUTI
_*
• •
OLD KJAFTASTETTANNA;
ANDI PÓSTMÓDERNISMANS
EFTIR
KRISTJAN
KRISTJÁNSSON
Tíóarandinn er ekki
lengur runninn und-
an rifjum vísinda-
manna og heim-
spekinga heldur
nýs afls, kjaftastétt-
anna (the chatter-
ing classes") eins
og enskir kalla
þær: þáttastjórn-
enda, félagsvís-
indamanna, list-
rýna, dálkgnöl"
unda og menning-
arvita af ýmstu tagi.
Vofa gengur nú ljós-
um logum um list-
og fræðaheima
Vesturlanda: vofa
póstmódernis-
mans...
Það er ekki ófyr-
irsynju að ég hef
þennan greinaflokk með útúrsnún-
ingi úr kunnum upphafsorðum
Kommúnistaávarps Marx og Engels
um „vofu kommúnismans". Til sanns vegar
má færa að sá andi sem svifið hefur yfir
vötnum vestrænna lista og fræða síðastlið-
inn aldarfjórðung, og oft er kenndur við
póstmódernisma, beri svipmót altækra hug-
myndakerfa á borð við marxisma. Póstmód-
ernisminn er boðaður innan veggja háskóla
af sömu áfergju (og raunar oft af sömu
kennurum!) og marxisminn áður. Jafnhvim-
leið hillufylli af bókum hefur verið helguð
honum og marxismanum aldarfjórðunginn
á undan. Finnast munu dæmi um „stymping-
ar við stigagöt" á samkomum innvígðra,
rétt eins og á sellufundum gömlu marxist-
anna þegar í odda skarst um túlkun fræð-
anna. Póstmódernistar láta sér að auki ekk-
ert mannlegt óviðkomandi; hafa tönn og
tungu á öllum sköpuðum hlutum og beita
til þess nýyrðaforða er gefur sérheitasafni
marxista lítið eftir.
Einhverjir kynnu að telja hæpið að rekja
þennan samanburð lengra þar sem póstmód-
ernisminn hafi að minnsta kosti fráleitt vak-
ið jafnsterkar kenndir, eða höfðað eins sterkt
til fjöldans, og herhvöt marxista áður. Aðr-
ir myndu hins vegar benda á að því meiri
ófagnaður sé af póstmódernismanum sem
áhrif hans á hugarheim fólks séu fjarvirk-
ari og lævíslegri en marxismans. Svo mikið
er víst að lítil skipuleg umræða hefur átt
sér stað hér á landi um hugmyndafræði
póstmódernismans. Hennar hefur gætt
nokkuð í ritdómum tímarita á borð við Skírni
og Tímarit Máls og menningar; en greinar
um póstmódernísk þemu eða hugsuði eru
teljandi á fingrum tveggja handa og nánast
enginn borið við að ljá íslenskum lesendum
yfirlit um „heimspeki" þessa.1 Sé það rétt
að póstmódernisminn hafi öðrum stefnum
fremur mótað tíðarandann á ofanverðri 20.
öld er hér brestur sem rík ástæða er til að
berja í. Slíkt er hlutverk greinaflokks þessa
sem birtast mun í Lesbók Morgvnblaðsins
næstu tíu vikurnar.
Hvað í ósköpunum er þá póstmódernismi
(hér eftir, til flýtisauka, „pm-ismi")? Veltum
fyrir okkur formi áður en við hugum að
inntaki og skiljum spurninguna fyrst svo
hvers konar fyrirb'æri pm-isminn sé. Eg hef
þegar talað um hann á víxl, fremur gáleysis-
lega, sem hugmyndafræði, stefnu og „heim-
speki" (innan gæsalappa!). Bókasafnsfræð-
ingum er, að sögn, mikill vandi á höndum
að flokka verk eins af frumkvöðlum pm-
ismans, Michels Foucault; þeir vita ekki
hvort þau eiga að falla undir heimspeki,
sögu, félagsfræði, stjórnmálafræði eða sál-
fræði! Ef við spyrjum svo aukinheldur að
því hvað Kringlan í Reykjavík, söngkonan
Madonna, skáldið Gyrðir Elíasson, fjölrása-
sjónvarp og þjóðernishyggja eigi sameigin-
legt - og svarið er pm-ismi - þá sjáum við
hversu viðsjált er að skilgreina isma þenn-
an. í nauðvörn ætla ég að leggja til að kalla
pm-ismann menningarheimspeki (í mjög
víðri merkingu) eða hugsunarhátt. Hann
hefur skapað umræðuhefð er mótar alla sýn
þátttakendanna á menningu, listir og fræði,
ekki hvað síst húmanísk fræði og félagsvís-
indi. Hann litar viðhorfin til þess hvað sé
merkileg og ómerkileg list, hvað felist í
baráttu fyrir kvenfrelsi og réttindum minni-
hlutahópa, hvaða duldum tilgangi helstu
stofnanir samfélagsins þjóni, hvað og hvern-
ig eigi að kenna börnum í skólum og svo
framvegis. Ekkert sleppur í gegnum nálar-
auga pm-ismans án þess að laga sig að
útlínum hans.
Að því leyti til er þó villandi að tala um
pm-ismann sem heimspeki (jafnvel með forl-
iðnum „menningar-") að það svið húm-
anískra fræða sem hann hefur einna helst
látið ósnortið er einmitt hefðbundin bresk-
bandarísk heimspeki. Lesendur geta flett í
gegnum marga nýlega árganga af heldri
tímaritum í heimspeki á borð við Philosop-
hical Review, Ethics eða American Philosop-
hical Quarterly án þess að rekast nokkurs
staðar á orðið „pm-ismi", nema þá í bóka-
fregnum, og samviskusamir heimspekinem-
ar í Bretlandi eða á íslandi geta komist langt
í námi sínu án þess að heyra á það minnst.
Nemandi í list- eða bókmenntafræði hefur
hins vegar ekki setið lengi á skólabekk áður
en hann hefur fengið vel útilátið af pm-
ismanum og frænku hans, afbyggingu („dec-
onstruction").
Þessi staðreynd tengist athyglisverðri
breytingu sem átt hefur sér stað á 20. öld
á forsendum hugmyndasögu. Sá sem kennt
hefur slík fræði í skóla, eins og greinarhöf-
undur, áttar sig fljótlega á því í hverju gald-
ur þeirra liggur: Maður kynnir helstu nýj-
ungar á sviði heimsmyndar og heimspeki á
hverjum tíma og rekur síðan hvernig þær
endurspeglast á öðrum mannlífs- og fræða-
sviðum (í bókmenntum, listum, menntamál-
um og svo framvegis) áratugina og aldirnar
á eftir. Hefðbundin hugmyndasaga er því
lítið annað en saga vísinda og heimspeki
og þess hvernig framþróun þeirra orkaði,
hratt eða hægt, á tíðarandann. Gott dæmi
um slíkan tíðaranda er „upplýsingin" á 18.
öld: hugsunarháttur er líta má á sem endur-
speglun breyttrar heimsmyndar í kjölfar
vísindabyltingar og nýrrar heimspekilegrar
þekkingarfræði.
Sem betur fer enda flestar hugmynda-
sögubækur á öndverðri 20. öld, ef ekki fyrr,
og þá með þeim rökum að sá lýsi ekki fj'all-
inu réttast sem standi við rætur þess; þörf
sé meiri fjarsýni. „Sem betur fer", segi ég,
því þegar kemur að samtíma okkur gengi
fyrrnefndur galdur hugmyndasögukennsl-
unnar ekki upp. Tíðarandinn er ekki lengur
runninn undan rifj'um vísindamanna og
heimspekinga heldur nýs afls, kjaftastétt-
anna („the chattering classes"), eins og
enskir kalla þær: þáttastjórnenda, félagsvís-
indamanna, listrýna, dálkahöfunda og
menningarvita af ýmsu tagi er móta fjölmið-
laumræðuna. Sé 20. öldin öld einhvers ann-
ars en tveggja heimsstyrjalda, útrýming-
arbúða og Gúlags þá er hún öld fjölmiðla-
og upplýsingabyltingar og kjaftastéttanna
sem þessi bylting hefur getið af sér.
Kjaftastéttirnar hafa, eins og allur al-
menningur, nauman skilning á starfi raun-
vísindamanna; telja þá sinna nærsýnu smá-
sjárglápi á tilraunastofum sínum er komi
daglegu amstri lítið við og enginn hafi hug
á að fræðast um i fjölmiðlum. Á sama tíma
hefur hefðbundin heimspeki að mestu hætt
að sinna þeirri þörf að ljá fólki altæka lífs-
skoðun: andlega líftaug er geti komið í stað
hnignandi trúarbragða. Þess í stað glíma
heimspekingar við sértæk og tæknileg
vandamál á sviði máls og merkingar eða
þá nærtæk úrlausnarefni í hagnýttri sið-
fræði, um réttmæti fóstureyðinga, líknar-
dráps og þar fram efir götum. Almenningur
þráir hins vegar, eins og Gangleri í Gylfag-
inningu forðum, svör við spurningum á borð
við „hvað var upphaf eða hversu hófst eða
hvað var áður?" og hver er merkingin með
lífi okkar hér á jörðinni? Kjaftastéttirnar
hafa tekið að sér það hlutverk að fylla þetta
skjaldarskarð. Ein afurð þeirrar viðleitni er
hin nýja háskólagrein menningarfræði („cult-
ural studies"), sem nú er í mikilli tísku við
bandaríska háskóla, þar sem þjóðfélagsrýn-
ar og menningarvitar stikla á ólíkustu fræði-
greinum í leit að heildarskilningi. Pm-isminn
er önnur og skyld  afurð  sömu viðleitni.
8    LESBÓK  MORGUNBLAÐSINS ~ MENNING/LISTIR    6.  SEPTEMBER   1997
					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12
Blašsķša 13
Blašsķša 13
Blašsķša 14
Blašsķša 14
Blašsķša 15
Blašsķša 15
Blašsķša 16
Blašsķša 16
Blašsķša 17
Blašsķša 17
Blašsķša 18
Blašsķša 18
Blašsķša 19
Blašsķša 19
Blašsķša 20
Blašsķša 20