Tķmarit.is
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Lesbók Morgunblašsins

og  
S M Þ M F F L
. 1 2 3 4 5 6
7 8 9 10 11 12 13
14 15 16 17 18 19 20
21 22 23 24 25 26 27
28 29 30 31 . . .
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |

Ašalrit:

Morgunblašiš


Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Lesbók Morgunblašsins

						ná einhverju tilteknu fram og málalok eru
óvís (t. d. stöðuhækkun, kvonbæn o. s. frv.)
sendi ég aðra í minn stað, til að tala máli
mínu. Þannig kemst ég hjá því að upplifa hi-
ya, þá hneisu, sem því fylgir, ef tilraunin mis-
tekst. Hiya er lyMlhugtak í sálarlífi Filipsey-
inga. Það er oftast þýtt sem ,skömm", en
merkir í raun þann álitshnekki, sem ég verð
i fyrir í augum sjálfs mín, ef ég hef það á til-
finningunni, að ég hafi ekki fullnægt þeirri
kröfu, sem samfélagið (fjölskyldan eða hópur-
inn, sem ég tilheyri) gerir til mín. Einstak-
lingshyggja eða hópmenning? Á Vesturlönd-
um á einstaklingshyggja drjúgan þátt í því að
móta manngerð og viðhorf fólks. Frumleiki og
sjálfstæð hugsun eru gildi, sem álitin eru eft-
irsóknarverð. Á Filipseyjum er það, sem við
gætum kallað .hópmenning", ríkjandi. Frá
blautu barnsbeini læra börn að taka tíllit til
annarra og að bera sérstaka virðingu fyrir
skyldfólki og vinum. Forðast skal um fram
allt árekstra í samskiptum við aðra, hvort sem
um er að ræða fjölskyldu, vinahóp (barkadas)
eða vinnufélaga síðar meir. Markmiðið er
ávallt hið sama, nefnilega það, að viðhalda
góðum félagsanda (pakikisama). Sérhver ein-
staklingur lærir að skynja tilveru sína fyrst
og fremst sem hluta af stærri heild (hópi), og
sjálfsímynd hans snýst þess vegna ekM um
hann sjálfan, eins og títt er í okkar heims-
hluta, heldur fyrst of fremst um tengsl hans
við hópinn, sem hann tilheyrir. Hópurinn er
sú viðmiðun, sem allt snýst um. Oftast ,hugs-
ar" hópurinn fyrir alla meðlimi í heild, í þeim
skilningi, að þau viðhorf, sem ríkja í hópnum,
eru álitin hin einu sönnu. Mannfræðilega má
því segja, að einstaklingurinn losni við það
vafstur og erfiði, sem einatt fylgir því, að
þurfa að kryfja mál til mergjar og taka eigin
ákvarðanir. Og með þessum hætti heldur
paMkisama (góður félagsandi) innreið sína í
hópinn. Þó að pakikisama (góður félagsandi)
hafi mannfræðilega ákveðnu hlutverki að
gegna, er hins vegar Ijóst að pakikisama er
dyggð, sem auðveldlega getur snúist upp í
andhverfu sína og orðið að lesti undir ákveðn-
um kringumstæðum. Ef félagar mínir taka
eiturlyf, verð ég þá að gera það líka, til þess
að spiila ekki góðum félagsanda, þótt það sé S
raun gegn vilja mínum? Hér er oft vandi á
höndum, því að pakikisama krefst þess að
maður hagi sér eins og aðrir hópfélagar og
skerist ekki úr leik. Amor propio Ef Filipsey-
ingar verða fyrir persónulegri móðgun eða
opinni gagnrýni, þannig að sjálfsvirðing
þeirra sé í hættu, gerir amor propio strax vart
við sigt, en það er nokkurs konar innri rödd
eða næm tilfinning, sem vakir yfir því, að
sjálfvirðingu einstaklingsins sé ekki ofboðið
og að SIR (hið ljúfa viðmót) verði ekki að und-
irlægjuhætti. Ef mönnum finnst sér ofboðið,
fljúga öll fögur áform um SIR út í veður og
vind, og til alvarlega átaka getur komið. Er þá
allra veðra von. Amor propio er annað lyMl-
hugtak í siðakerfi Filipseyinga, og stendur
það í beinu hlutfalli við SIR. Amor propio
minnir á íslenska sæmdarhugtaMð að fornu,
eins og við þekkjum það úr íslendingasögum.
SIR og amor propio fyrirfinnast einnig í öðr-
um löndum, en á Filipseyjum hafa þessi við-
mið sérstöðu vegna almennrar fylgni og út-
breiðslu. Þrátt fyrir alla viðleitni til að við-
halda SIR og taka tillit til tilfinnga annarra,
má þó alltaf búast við því að bláókunnugt fólk
spyrji persónulegra spurninga, sem á okkar
vísu þættu lítil kurteisi. ,Af hverju ertu ekM
giftur?" .Hvenær ætlar þú að gifta þig?" ,Af
hverju áttu engin börn?" ,Hvaða áform hefur
þú í framtíðinni?" Hér virðist mér mælikvarð-
inn á það, hvað sé viðeigandi og hvað ekki,
hafa snúist vjð, ef hafðar eru í huga venjur um
þetta efni á íslandi. Það er því greinilega ekki
nóg að kunna skil á SIR, til að komast klakk-
laust yfir áföll af völdum ólíkrar málbeitingar.
Ýmis önnur viðmið þarf að hafa í huga, ef
skilja á hegðun fólks í þessu vingjarnlega og
heillandi landi til hlítar, enda er það svo, að á
afmörkuðum sviðum virðist sem SIR hafi
gufað upp. Umferðarmenning á höfuðborgar-
svæðinu er gott dæmi. Hegðun í akstri ein-
kennist þar af allt öðru en tillitssemi, svo að
ekM sé tekið sterkara tii orða. Yfirleitt er
töluverður munur á hegðun og viðmóti fólks í
höfuðborginni Manila og í öðrum borgum
landsins eða úti á landsbyggðinni. Menning
Filipseyinga er, eins og áður sagði, fyrst og
fremst hópmenning, og er fjölskyldan mikil-
vægasti hópurinn. Fjölskyldan og fjölskyldu-
snið á Filipseyjum eru allólík því, sem við eig-
um að venjast á íslandi, og verður fjallað um
þennan mikilvæga þátt, sem allt líf einstak-
linga á Filipseyjum snýst um - að meira eða
minna leyti - í næstu grein. I stjórnarskrá Fil-
ipseyinga frá 1987 er gerur sérstakur grein-
armunur á „jómáli" (= fílipínó) og „opinberu
máli" (= filipínó og enska).
í næstu Lesbók: Fjölskyldulíf á Filipseyjum.
Höfundurinn býr að hluta til ó Filipseymum.
ÞÁ SKÚLI VAR YFIRVALD SKAGFIRÐINGA 2
• •
ATOK OG VINFENGI
VIÐ MERA-EIRÍK
Sú „dýrmæta handel llst"
SKÚLI ólst upp á Húsavík, þar
sem faðir hans var prestur, og
vann á unglingsárum sínum sem
búðarloka við einokunarverslun-
ina þar. Það var þá sem Húsa-
vfkurkaupmaður kallaði til hans:
„Mældu rétt strákur" til merkis
um að vogin skyldi fölsuð þegar
innlegg bændanna var vegið. Þetta segir
Skúli vera fyrstu kynni sín af prettum einok-
unarkaupmanna, en þau kynni urðu síðar ær-
ið náin. I þann tíma var sjaldgæft að íslend-
ingar hefðu einhverja reynslu af verslun
nema ef fyrir bar prang hér innanlands, enda
einokuðu Kaupmannahafnarbúar utanrfMs-
verslun landsins. Víst er að Skúli hafði allt frá
þessum tíma í Húsavfkurverslun miMnn
áhuga á verslun og hagvísindum, og lagði sig
mjög eftir þeim fræðum á námsárum sínum
ytra. Nafnlaus óvinur lýsti þessu svo í
hæðniskvæðinu Veðurvita sem fjallaði um ævi
Skúla:
Löndum Skúla þótti „handel listin" ekM
ýkja merMleg sem var lfklega í þeirra^munni
samheiti yfir viðsMpta- og hagfræði. íslend-
ingar sem sigldu utan til náms lærðii helst
þrjár greinar; guðfræði, lögfræði og fornbók-
menntir, en fæstír reyndu nokkuð til þess að
kynna sér atvinnuhætti eða hagsMpulag er-
lendra þjóða. Landsmenn höfðu löngum fylgst
allnákvæmlega með hlutum eins og fatatísku,
en virtust kæra sig kollótta um nýjungar í
verktækni á erlendri grundu.
Nauðsynlcgt böl
Skúli sjálfur taldi fáfræði í hagrænum efn-
um vera eitt svartasta myrkrið yfir landinu og
það var eitt af baráttumálum fógetans að
landar hans lærðu „handel list" og tækju
verslunina í sínar eigin hendur. Hann lagði
þráfaldlega til að einokunarverslunin yrði af-
numin hér við land en konungur tæM þess í
stað tolla af innfluttum vörum til að afla
tekna. Danakonungur gaf landsmönnum í
fyrsta sMpti kost á því árið 1770, að velja sér
verslunarfyrirkomulag. Þá voru tillögur Skúla
teknar til alvarlegrar skoðunar, en þær þóttu
of róttækar fyrir dönsku stjórnina sem og ís-
lendinga. Það kom vel fram að íslensM emb-
ættisaðallinn var á móti öllum breytingum er
gátu raskað gömlum venjum og hagsMpulagi,
og þar með stöðu þeirra sjálfra. Bjarni Hall-
dórsson sýslumaður Húnvetninga óskaði t.d.
„einsMs fremur en að landið mætti hafa áfram
sín gömlu lög, sína gömlu siðí og sinn sérstaka
rétt og viðhalda fátækt sinni án frekari út-
gjalda, byrða og þyngsla". Björn Markússon
lögmaður kallaði einokunina „Malum Necces-
arium", eða nauðsynlegt böl. Þessi skoðun var
heldur ekM fjarri amtmanninum, Ólafi Stef-
ánssyni, en hann og þeir Stefánungar (Steph-
ensen-ættin) voru í forystu fyrir hinum
íhaldssamari embættismönnum og réðu lík-
lega mestu um að tillögur Skúla köfnuðu í
fæðingu. Landsmenn máttu því búa við versl-
unareinokun í sautján ár eftir það. Sú trú var
greinilega rótgróin, að erlendar hagfræði-
kenningar gætu ekki með nokkru móti náð yf-
ir íslenskar aðstæður og hefur sú meinloka
reyndar lifað góðu lífi allt fram á þennan dag.
Stefánungar voru að mörgu leyti hæfileika-
ríkir embættismenn og náðu miMum völdum
undir lok átjándu aldar, en eftirmaður Skula
sem landfógetá varð Magnús Stephensen.
Stefánungar unnu það meðal annars til afreka
sér að leggja niður Hólastað árið 1801.
Skúli lögsækir Hofsósskaupmann
Árið 1743, þegar Skúli hafðiverið sýslu-
maður Skagfírðinga í sex ár, var fslandsversl-
unin leigð hinu fræga Hörmangarafélagi og
dró þá brátt til tíðinda. Skúli keypti járn á
Hofsósi árið 1745 og fann að það var sviMð.
Hann kallaði Skagfirðinga saman til fundar
og kom þá upp úr dúrnum, að ýmsir fleiri
höfðu verið prettaðir. Skúli sýslumaður sótti
þetta mál áfram og hafði fullan sigur þótt yf-
irvald Húnvetninga, Bjarni Halldórsson, tæM
Skúli var aoeins 25 ára þegar hann varo sýslumaour
Skagfirðingg og ekki er fjarri því ao sýslubúum hafi
3Ótt hann vera heldur galgopalegur í háttum fyrsta
kastið. Vafalaust hefur verið sláttur á karli bá er hann
drakk og hann ekki sérlega auoveldur viðureignar und-
ir áhrifum, en hann stillti sig að miklum mun eftir að
hann kom suður.
SKÚLI Magnússon, standmynd Guðmundar frá Miðdal í Aðalstræti.
að sér vörnina fyrir kaupmann og beitti hin-
um mestu lagarefjum. Þetta var fyrsta málið
sem var sótt og unnið á hendur Hörmangara-
félaginu og jók mjög á hróður Skúla á meðal
landsmanna. Hörmangarar hafa orðið 111-
ræmdir mjög í íslandssögunni og ekki að
ástæðulausu, enda keyrði nú um þverbak
hvað verslunarhætti snerti. Margir þekkja ef-
laust sögurnar um maðkaða mjölið og ónýtu
önglana sem félagið vildi selja íslendingum,
en það var ekM hið eina sem Hörmangarar
gerðu af skömmum sínum. Veturinn 1755 var
geipilega harður og fénaður landsmanna féll
unnvörpum. Það er margreynt lögmál, að falli
skepnurnar fer fólMð sömu leið þar á eftir,
berist ekM hjálp að utan. Þess vegna sendu
sýslumenn landsins bænaskrár út til Kaup-
mannahafnar um að fá korn, en hjálpin brást
því Hörmangarar fluttu hvoru tveggja lítið og
illt korn til landsins vorið eftir. Þá voru lands-
menn svo aðfram komnir af vesöld og hungri
að þeir tóku fegins hendi við maðkaða korninu
og fengu færri en vildu, en margir dóu úr
sulti. Aþessum árum var Skúli fógeti í farar-
broddi gegn falsi einokunarinnar og var sann-
kallaður kaupmannaskelfir. Hann lét sér ekM
1 2    ŒSBÓK MORGUNBLAÐSINS ~ MENNING/LISTIR 6. DESEMBER 1997
					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12
Blašsķša 13
Blašsķša 13
Blašsķša 14
Blašsķša 14
Blašsķša 15
Blašsķša 15
Blašsķša 16
Blašsķša 16
Blašsķša 17
Blašsķša 17
Blašsķša 18
Blašsķša 18
Blašsķša 19
Blašsķša 19
Blašsķša 20
Blašsķša 20