Tķmarit.is   | Tķmarit.is |
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Lesbók Morgunblašsins

og  
S M Þ M F F L
1 2 3 4 5 6 7
8 9 10 11 12 13 14
15 16 17 18 19 20 21
22 23 24 25 26 27 28
29 30 31 . . . .
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |

Ašalrit:

Morgunblašiš


Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Lesbók Morgunblašsins

						MATTHIAS Viðar Sæmundsson

Morgunblaðið/Árni Sæberg

MARGIR hafa einblínt á

trén og fordæmt skóg-

inn, talað hefur verið

um vondar öfgar og er-

lenda stælingu, nú síð-

ast Michel Foucault og

Jacques Derrida, sem

eiga að hafa haft niður-

brjótandi áhrif á heimska menn, enda kunna

Frakkar ekki að hugsa rökrétt eins og allir

vita. En þeir sem gaspra hæst vita venjulega

afskaplega fátt. Það er ekkert að erlendum

áhrifum. íslensk fræði eru hluti af alþjóðleg-

um fræðaheimi; nýjar hugmyndir um sögu,

bókmenntir og samtíð eiga erindi við okkur

þótt þær komi að utan. Eða eigum við

kannski að takmarka rannsóknir við upp-

skriftir og endurtekningar."

Matthías Viðar Sæmundsson gefur ekki

mikið fyrir þá gagnrýni sem heyrst hefur úr

norðlægu horni á póstmódernismann í vetur.

Matthías er dósent í íslenskum bókmenntum

við Háskóla íslands. Hann er einn hinna fjöl-

mörgu fræðimanna sem hafa markvisst nýtt

sér kenningar póstmódernista í rannsóknum

sínum og er framlag hans til þriðja bindis ís-

lenska bókmenntasögunnar, sem Mál og

menning gefur út, gott dæmi þess. Sumir

hafa gagnrýnt nálgun Matthíasar í bókinni

og jafnvel fundið sérstaklega að því að einn

heimspekingur komi þar oftar fyrir en aðrir,

það er að segja Michel Foucault.

„Fræðirit Foucaults hafa vakið frjóan

áhuga á sögulegum bókmenntarannsókn-

um," segir Matthías þegar ég minnist á

þessa gagnrýni, „til dæmis hér á landi. Menn

hafa tekist á við þau í gagnrýnu ljósi, endur-

skoðað áður sjálfsögð viðhorf, fjallað um

gömul vandamál undir nýjum sjónarhornum.

Fyrir nokkrum árum litu háskólastúdentar

ekki við sögu af slíku tagi, sautjánda og átj-

ánda óld voru leiðinleg forneskja í þeirra

augum en á því hefur orðið gjörbreyting; rit-

gerðir og bækur eru að koma út, gróskan er

meiri en nokkru sinni í íslenskum fræðum á

þessu sviði. Ég leyfi mér að rekja það meðal

annars til „erlendra spillingaráhrifa". Þau

hafa stuðlað að sjálfsgagnrýni, rofið einangr-

un og eflt fræðilega vitund, gert fólki ljóst að

margt var ósagt, illa sagt eða órannsakað, að

endurmats og þekkingarleitar var þörf, að ís-

lenskum fræðum lauk ekki með Sigurði Nor-

dal þótt skrif hans væru frábær mörg hver.

Hefðbundin viðhorf standa auðvitað fyrir

sínu, þau geta verið verðmæt og frjósöm eins

og nýlegar ævisögur sýna, stundum nauð-

synleg, en þar fyrir má ekki loka huganum

fyrir nýbreytni og grósku nútímafræða. Þau

eru vitanlega full af oftúlkunum, þröngsýni,

mistökum og skekkjum en það gildir líka um

hin hámerkilegu skynsemisfræði sem ekki

má hrófla við án þess að andlegu blindingj-

arnir snúist reiðir til varnar með miklu þusi,

sem snýst um þetta: það sem við ekki skilj-

um nú þegar hlýtur að vera vitleysa, það sem

LEIT SEM BOÐAR

NÝJA HEIMSMYND

Hvað er að gerast í húmanískum fræðum hér á landi?

Ef marka má greinaskrif undanfarna mánuði virðist að

minnsta kosti ekki vera mikið samkomulag um aðferðir

á þeim bæ. ÞRÖSTUR HELGASON ætlar á næstunni

að þreifd á púls nokkurra íslenskra fræðimanna

og kanna hvort lífsmark sé með þeim eftir átökin.

Fyrstan hittir hann fvrir Matthías Viðar Sæmundsson,

dósent í íslenskum bókmenntum.

ekki verður sagt með margþvældum orðum

er merkingarlaust, þeir sem líta lífið öðrum

augum en við eni fáráðlingum verri!"

Eitthvað hafa menn líka talað um að þessi

nýju fræði eigi eftir að sanna sig, að þau eigi

enn eftir að ganga í gegnum hreinsandi eld

gagnrýnnar umræðu og því sé enn öruggast

að halla sér að hinu gamla og viðurkennda

við ritun bókmenntasögu. Er þetta ekki

óþörf varkárni?

„Það vill gleymast að það gamla og viður-

kennda er líka reist á kenningum," segir

Matthías, „afstöðu sem einu sinni þótti afleit

og framandleg, viðhorfum sem þróuðust í til-

raunum og deilum, sem opnuðu nýja sýn og

höfðu í fór með sér uppgötvanir. Þannig

„sönnuðu" þær sig. Hið sama gildir um við-

horf og aðferðir nú á dögum; við hljótum að

taka áhættu hvað varðar tækni, hugtök og

niðurstðður, enda er endanleg sannindi tæp-

lega að finna. Bókmenntaleg sagnfræði hlýt-

ur auk þess að vera stöðugum breytingum

háð því hvert nýtt verk breytir sögunni allri,

eins og T. S. Eliot orðaði það. Bókmennta-

saga III ber skýr merki þessa því í henni er

ekki aðeins reynt að endurskoða hefðbundið

mat heldur er tekið tiJlit til nýgamalla texta,

verka sem höfðu gleymst í handritasjóðum

eða töldust ekki til umtalsverðra bókmennta.

Ritið er í mínum huga hluti af nýjunarferli

sem stendur énn yfir því eftir er að skoða

ógrynni handrita út frá reynslu og aðferðum

samtímans. Ég vona því og geri allteins ráð

fyrir að Bókmenntasaga III verði, þrátt fyrir

stærð sína, úrelt áður en langt um líður -

sem er hið besta mál, ekki satt?"

Hvað er að gerasl?

En hvað er að gerast í íslenskum bók-

menntafræðum? Eru þau ekki í mikilli

deiglu? Eru þessi átök á milli hefðar og ný-

sköpunar, sem virðast vera óvenju hastarleg

nú, ekki frj'ó?

„Það er meira líf í tuskunum en oft áður,

held ég," segir Matthías, „enda hefur komið

fram hópur ágæts fræðifólks sem bæði hefur

sérvisku og eldmóð til að takast á við bók-

mennta- og fræðaarfinn. Þá hefur útgáfa rita

um íslensk fræði verið óvenjulega fjörleg að

undanförnu svo útlitið er fremur bjart. Hitt

er annað mál að ungu fræðafólki bjóðast ekki

mörg tækifæri til að sinna rannsóknum,

doktorsnám við háskólann er í hálfgérðu

skötulíki, fáar stöður eru í boði og launakjör

slæm enda hafa mörg góð efni leitað í annars

konar störf; kennslu, leikhús, fjölmiðlun og

auglýsingagerð, svo dæmi séu nefnd. Slíkt

ber auðvitað ekki að lasta. Nám í bókmennt-

um og íslenskum fræðum er mjög gott veg-

arnesti til margs konar starfa í þjóðfélaginu

en það getur verið blóðugt að sjá ungt fólk

hverfa af fjárhagsástæðum frá starfi sem

það er nánast fætt til. Það er samt engin

ástæða til að berja sér til blóðs og tára. Við

erum ekki vön því að leggja árar í bát þótt

lítið veiðist einn  daginn, vertíðin heldur

áfram og á eftir henni enn aðrar. Mig langar

í þessu samhengi að nefna starfsemi Félags

um átjándu aldar fræði. Það hefur haldið

fjölda málþinga á seinustu árum við ótrúlega

mikla aðsókn, auk þess sem það er núna að

opna rafrænt tímarit, Vefni, á veraldarvefn-

um. Það er kannski til marks um lífsmarkið

sem ég nefndi áðan."

Fræðafælni

Matthías segist hins vegar verða var við

ákveðna fræðafælni sem endurspeglist með-

al annars í þeim furðu algenga misskilningi

að bókmenntafræði og dægurgagnrýni í fjöl-

miðlum séu eitt og hið sama.

„Svo er auðvitað ekki," segir Matthías,

„menn læra í sjálfu sér ekki til ritdómara í

heimspekideild þótt þeir fremstu hafi komið

þaðan. Samt er þess stundum krafist að

fræðimenn tali og skrifi eins og fjölmiðlafólk

í tímahraki, reki söguþræði og klíni tilfinn-

ingaglassúr yfir allt saman, einlægnislegir til

augna og munns, skömmóttir fagurkerar,

helst dálítið skrítnir, innfjálgir og hugtaka-

fælnir. Slíkir menn eru auðvitað nauðsynleg

póesía út af fyrir sig en tilfinningasemi, sönn

eða ósönn, getur tæplega komið í stað raun-

verulegrar gagnrýni og rannsókna.

Fræðafælni er annars merkilegt fyrir-

bæri. Þetta gýs upp með reglulegu millibili í

fjölmiðlum, amast er við sértæku tungutaki,

flóknum hugmyndum og kenningasköpun

fræðimanna í nafhi einhvers sem á að vera

hreint, við hvers manns hæfi og einfalt. Þá er

auðvitað gert ráð fyrir því að einfeldni og al-

menningur rími saman; fræði mega ekki út-

heimta þekkingu, orðaforða og heilabrot,

heldur á að segja allt í dagsljóssstíl svo það

skiljist strax án umhugsunar. Þetta tekur

stundum á sig skoplegar myndir, einkum

þegar uppflosnaðir háskólastúdentar í blaða-

mannastétt eiga í hlut því þeir virðast stund-

um eiga harma að hefna og sjást oft og tíðum

ekki fyrir. Niður með alla bókmenntafræði,

er jafnvel sagt, hún hefur aldrei verið nein-

um til gagns og þrifa - svo er geipað og

gasprað þangað til menn standa á öndinni.

Þetta lýsir andlegri fátækt, finnst mér,

stundum menntafjandskap og dekri við flata

fáfræði en framar öllu ákveðinni tegund

heimsku sem má skopast að en getur verið

dapurleg þegar hún kemur fram hjá rithöf-

6     LESBÓK MORGUNBLAÐSINS ~ MENNING/LISTIR 7. MARZ 1998

					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12
Blašsķša 13
Blašsķša 13
Blašsķša 14
Blašsķša 14
Blašsķša 15
Blašsķša 15
Blašsķša 16
Blašsķša 16
Blašsķša 17
Blašsķša 17
Blašsķša 18
Blašsķša 18
Blašsķša 19
Blašsķša 19
Blašsķša 20
Blašsķša 20