Tķmarit.is   | Tķmarit.is |
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Lesbók Morgunblašsins

og  
S M Þ M F F L
1 2 3 4 5 6 7
8 9 10 11 12 13 14
15 16 17 18 19 20 21
22 23 24 25 26 27 28
29 30 31 . . . .
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |

Ašalrit:

Morgunblašiš


Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Lesbók Morgunblašsins

						GIOVANNI Bellini: Gleðskapur guðanna. Myndin er máluð um 1515, en Tizian lauk við hana og málaði trjágróður og landslag í bakgrunni í

kringum 1519. Myndin er varðveitt í National Gallery í Washington.

Gleðistund guðanna

I þessu samhengi hefur mynd Giovanni

Bellinis, Gleðistund guðanna, nokkra sér-

stöðu, þar sem hún sýnir okkur hirð Bakkus-

ar, vímuna, ástina og tónlistina án allrar

sektarkenndar að því er virðist. Þarna liggur

þetta lið úti í guðsgrænni náttúrunni og unir

sér við hinar ljúfu nautnir án þess að nokkuð

sé til þess að raska ró þess eða okkar.

Því hefur verið haldið fram að Alfonso

d'Este hafi átt það sameiginlegt með ýmsum

valdsmönnum á ítalíu við upphaf 16. aldar,

að leita í gamlar goðsögur í eins konar flótta

frá þeim pólitísku og siðferðilegu vandamál-

um sem þeir stóðu frammi fyrir.3 I þessum

goðsagnaheimi uppgötvuðu þeir að handan

við heiðríkju Júpiters var að fínna frumstæð-

an myrkraheim Satúrnusar, og handan við

reglufestu Apollós var víma Bakkusar. Vím-

an og hinn frumstæði heimur Satúrnusar

birtist okkur þá í mynd Bellinis af gleðistund

guðanna sem flótti valdsmanna hinna ítölsku

furstadæma endurreisnartímans frá þeirri

veruleikasýn sem húmanisminn hafði byggt

á í upphafi, með trú sinni á skynsemina og

reglufestuna í veröldinni. Við þessu verkefni

tók Tizian svo alfarið með því að mála mynd-

irnar þrjár til viðbótar, en tvær þeirra

(Bakkusarhátíð Androsbúanna og Bakkus og

Aríaðna) eru upphaflegar fyrirmyndir þeirra

málverka sem ratað hafa í Listasafh íslands.

Eilíf vima á Andros

Frásögn Filiastrosar, sem Alfonso d'Este

lét Tizian lesa4, segir m.a. af íbúum Andros-

eyjar, en eyja þessi var svo á valdi Bakkusar

að vín rann í ánni og á bökkum hennar óx

bergflétta en ekki reyr. íbúarnir sem að

stórum hluta voru á barnsaldri, voru í

stöðugri vímu, og karlarnir sungu konum

sínum og börnum stöðugt lofkvæði um „hið

guðdómlega fljót". Bakkus sjálfur heiðraði

eyjarskeggja með heimsókn sinni siglandi af

hafi. Tizian fer frjálslega með efnið, - Bakkus

sjálfur er fjarverandi og barnamergðin birt-

ist okkur í einu nöktu barni sem pissar í átt

að gyðjunni sem liggur nakin í vímu í for-

grunni myndarinnar, á meðan stúlkurnar

með flauturnar hafa fyrir framan sig nótna-

blað með texta úr franskri drykkjuvísu, þar

sem stendur „Sá sem drekkur og sýpur ekki

aftur á veit ekki hvað það er að drekka" en

karlarnir í kring bergja á könnum og krús-

um. Aðrar krúsir liggja tæmdar í grasinu, en

GUÐAGLEÐI á Androseyju. Eftirlíking á málverki eftir Hend-

rik van Belen, máluð í kringum aldamótin 1600, í eigu Lista-

safns l'slands.

í bakgrunni til hægri liggur gamall maður,

að því er virðist ofurölvi. Myndin í Listasafni

íslands, sem líkist þessari mynd Tizians, er

fdll af erótík og tónlist þar sem Pan leikur á

tambúru með reistan reður og bakkynjan á

málmgjöll en nakta gyðjan liggur á jörðinni

eins og hjá Tizian - þó ekki sofandi - og lítill

drengur pissar í átt að henni. Það eina sem

vantar er vínið og keröldin og gamalmennið.

Við verðum að geta okkur til um ástæðuna.

I mynd Tizians verða erótíkin, víman og

víndrykkjan eitt með tónlistinni. En þar skil-

ur á milli myndarinnar í Listasafninu og

myndar Tizians að hjá honum er tónlistin

þögnuð og dísin og gamalmennið ofurölvi.

Ólíkt Bellini virðist Tizian túlka þá vímu og

þá tónlist sem ekki hefur verið göfguð í reglu

Apollós sem vafasaman ávinning, sem ekki

sé hægt að lofsyngja athugasemdalaust.

Þegar tónlistin  hefur þagnað  og gyðjan

drukkið bikar sinn í botn pissar

barnið á hana meðan gamal-

mennið liggur afvelta, getu-

laust og ósjálfbjarga. Gentile

heldur því fram með góðum

rökum, að nautnin og dyggðin,

voluptas et virtus, séu gegnum-

gangandi þema í mörgum

verka Tizians, og enduspegli

átök hinna díonysísku og

apollónísku afla í tilverunni.

Þannig rekur Gentile hvernig

hægt er að lesa út úr síðari

goðsögulegum myndum Tizi-

ans breytingu sem varð á túlk-

un hans á andstæðum hinnar

appollónísku hugsjónar og hins

díonýsiska og óræða í tilver-

unni. í þessari mynd Tizians

virðist nautnin hafa borið

dyggðina ofurliði og túlkun

Tizians er því önnur en sjá má í

Guðagleði Bellinis, og hún er

líka önnur en í myndinni á

Listasafni Islands.

Ástin, dauðinn og eilifðin

I myndinni af Bakkusi og

Aríöðnu styðst Tizian einkum

við frásögn Ovíðs, þar sem seg-

ir frá því hvernig Bakkus finn-

ur Aríöðnu sofandi og yfirgefna

á eynni Naxos, en yfirgefur

hana aftur til að leggja undir

sig Indland. Á meðan gengur

Aríaðna örvæntingarfull á ströndinni og for-

mælir ótryggð ástmanna sinna. Þegar

Bakkus snýr aftur kemur hann að henni

óviðbúinni, en þegar hún sér hann, þurrkar

hann tár hennar með kossum. Hún deyr í

þessum faðmlögum og öðlast um leið eilíft líf

meðal guðanna sem stjörnumerki kórónunn-

ar á himnum. „Við munum saman komast í

efsta himin," segir Bakkus við hana á dauða-

stundinni.

Mynd Tizians sýnir okkur hvar Bakkus

stekkur úr sigurvagni sínum, sem dreginn er

af tveim indverskum hlébörðum. Með honum

er fylgdarliðið, bakkynjur og skógarpúkar,

og er einn þeirra vafinn snákum og er það í

samræmi við lýsingu Catúllusar. Sumir hafa

kjötlæri á lofti og afskorinn kálfshaus og

tæmt vínker liggja á jörðinni. Myndin sýnir

jafnframt augnablikið þegar Aríaðna sér

guðdóminn, og á himnum efst til vinstri eru 8

stjörnur sem mynda krans og tákna það ei-

lífa líf sem Aríaðna öðlaðist með þessum ást-

arfundi. Mynd Tizians er í hæsta máta

óvenjuleg, ekki síst vegna hreyfingarinnar

sem Bakkus sýnir þar sem hann birtist

Aríöðnu, en Panofsky hefur bent á að stell-

ing hans eigi sér fyrirmynd í lágmynd á

gamalli rómverskri steinþró.

Myndin í eigu Listasafnsins lýsir þessum

ástafundi með öðrum hætti: Bakkus er nak-

inn í þann veginn að kyssa Aríöðnu.

Bakkynjan heldur kórónunni yfir höfði

Aríöðnu og skógarpúkinn bíður eftirvænt-

ingarfullur eftir dauða- og upprisustundinni.

Baksviðs sjáum við í sigurvagn Bakkusar,

þar sem lítið barn fórnar höndum, og á vagn-

inum eru tvær hvítar dúfur en englar svífa

yfir þessum atburði með blómsveiga.

Efahyggja Tixians

Þótt myndirnar í eigu Listasafns íslands

séu í ýmsu frábrugðnar myndum Tizians,

þar sem þessi viðfangsefni birtast fyrst í evr- '

ópskri málaralist, þá fer ekkert á milli mála

hvaðan myndefnið er upprunnið. I kjölfar

mynda Tizians urðu margir málarar til að

taka upp þetta viðfangsefni. Meðal þeirra

voru Giulio Romano, Tintoretto, Annibale

Caracci, Guido Reni, Rubens og Henrik van

Balen. Þeir síðastnefndu voru reyndar bæði

samlandar og samtímamenn og undir mikl-

um áhrifum frá ítalskri myndlist, ekki síst

frá Tizian. Þessar myndir Tizians hafa þá

sérstöðu meðal verka hans að þær eru fyrstu

goðsögulegu myndirnar sem hann gerði.

Hann tók svo ekki upp þráðinn aftur fyrr en

tæpum 30 árum síðar, og þá verða nautnin

og dyggðin, Apolló og Díonysos, enn í

brennidepli, en nú út frá nýjum skilningi og

djúpstæðari efasemdum í garð hinna ,..

húmanísku hugmynda um það samræmi og

þá reglu sem lesa mætti úr sköpunarverkinu,

sögunni og náttúrunni. I stað þeirra efa-

semda um nautnina og blessun vímunnar,

sem lesa má úr myndunum fyrir Alfonso

d'Este, verða myndir hans um Venus og

Adonis, Díönu og Atteón, Díönu og Callisto

og Refsingu Marsia hlaðnar efasemdum um

hina apollónísku rökhyggju andspænis jarð-

bundinni óreiðu og frumstæðum heimi

Bakkusar.

Flóttinn fra veruleikanum

Þótt lesa megi djúpa alvöru og efahyggju

á bak við goðsögulegar myndir Tizians, þá

verður ekki það sama sagt um allt það goð-

sögumálverk sem fylgdi í kjölfarið. Þannig

liggur nær að túlka viðfangsefnin í goðsögu-

myndum Paolo Veronese, Giulio Romano,

Rubens eða Hendriks van Balen sem ákveð-

inn flótta frá veruleikanum frekar en beina

glímu við heimspekilegan vanda.

Húmanisminn og endurreisnin á ítalíu

hófust með bjartsýnni trú á að maðurinn-

gæti með rökhyggju og skynsemi skilið og

skilgreint þá reglu er lægi til grundvallar

sköpunarverki Guðs, og að myndlistin væri

eitt þeirra meðala sem gætu opnað fyrir slík-

an skilning. Með skilningnum vildu húman-

istarnir heimfæra hinar algildu reglur sköp-

unarverksins upp á mannlegt samfélag í ,v

anda hinnar appolónísku reglu. Efasemdirn-

ar gagnvart þessari trú birtast okkur í

mannerismanum á 16. öldinni og verða alls-

ráðandi á þeim tíma gagnsiðbótar og rann-

sóknarréttar í kaþólskum löndum, sem

kenndur er við barokk. Barokklistin hafði yf-

irgefið með öllu þá rannsókn á veruleikan:

um, sem einkenndi endurreisnartímann. í

staðinn brá hún upp seiðandi sviðsmyndum

tilbúins veruleika handan allrar rökhyggju,

þar sem tæknilegri sjónhverfingu var beitt,

oft af ótrúlegri snilli, í því skyni að sefja

fjöldann í trá og undirgefni gagnvart æðri

máttarvöldum, hvort sem þau voru af verald-

legum eða andlegum toga. Myndirnar um

Bakkus og Aríöðnu í eigu Listasafns íslands

tilheyra þessari hefð barokktímans. Þær

byggja á sögulegum arfi um átök nautnar og *

dyggðar og hin myrku tengsl jarðneskrar

vímu og himneskrar opinberunar, en sögu-

lega séð virðast þær fyrst og fremst hafa

þjónað sem umgjörð um hirðlíf þeirrar yfir-

stéttar sem kaus að láta goðsöguna varpa

ljóma á sína ytri umgjörð og lífsstíl, frekar

en að kryfja þá djúpu gjá sem liggur staðfest

á milli siðmenningar og náttúru og er sígilt

viðfangsefni allrar mikillar listar.

1  Sjá Grískir harmleikir í þýð. Helga Hálfdánarsonar,

Mál og menning 1990, bls. 1048.

2  Sbr. Augusto Genttte: Da Tiziano a Tiziano. Mito e al-

legoria nella cultura Veneziana del Cinquecento,

Feltrinelli 1980, bls. 98.

3  Sjá Da Tiziano ...bls 87.

4  Sjá Erwin Panofsky: Tiziano. Problemi di iconografia,

Marsilio 1992, bls. 101.

Höfundur er sérfræðingur hjá tistasafni Isbnds.

H


LESBÓKMORGUNBLAÐSINS ~ MENNING/LISTIR 7. MARZ 1998 f 1 7

					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12
Blašsķša 13
Blašsķša 13
Blašsķša 14
Blašsķša 14
Blašsķša 15
Blašsķša 15
Blašsķša 16
Blašsķša 16
Blašsķša 17
Blašsķša 17
Blašsķša 18
Blašsķša 18
Blašsķša 19
Blašsķša 19
Blašsķša 20
Blašsķša 20