Tķmarit.is
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Lesbók Morgunblašsins

og  
S M Þ M F F L
. . . . 1 2 3
4 5 6 7 8 9 10
11 12 13 14 15 16 17
18 19 20 21 22 23 24
25 26 27 28 29 30 31
Smelltu hér til aš fį meiri upplżsingar um 31. október 
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |

Ašalrit:

Morgunblašiš


Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Lesbók Morgunblašsins

						VESTMENN OG
GARÐARSHÓLMUR
GARÐARSHÓLMUR er
undarlegt nafn á 103.000
km2 eylandi. Þó hafa ís-
lendingar trúað því
lengst af að þetta hafi
landið þeirra verið kallað
í öndverðu. Garðar
Svavarsson, sem svo á að
hafa nefnt landið, hefur víst ekki þjáðst mjög
af lítillæti. Stærsti hólmur á Norðurlöndum er
Borgundarhólmur og ætli fsland sé ekki
meira en hundrað sinnum stærra en hann. I
augum Garðars var ísland þó aðeins hólmur
og honum þótti þar að auki sjálfsagt að nefna
skerið eftir sjálfum sér. Garðar átti reyndar
að hafa verið sænskur og kannski mönnum
hafí þótt það skýra ýmislegt. Þessi saga
hljómar svolítið eins og brandari sem sagður
hefur verið um belging og loft í Svíum rétt
eins og við göntumst stundum með loftið í
Þingeyingum. Og kannski að það sé ekki al-
veg óskylt.
Sagan af Garðari Svavarssyni er í grófum
dráttum svona eins og hún birtist í Land-
námabók:
Garðar þessi var af sænskum uppruna og
sigldi til íslands. Tveimur megingerðum
Landnámu, Sturlubók og Hauksbók, ber ekki
saman um tildrög ferðalagsins og er sá þáttur
sögunnar líklega ungur og jafnvel saminn af
Landnámuhöfundum. Garðar sigldi umhverfis
landið og vissi þannig að það var eyland og
kallaði það Garðarshólm. Hann hafði vetur-
setu í Húsavík og þegar hann sigldi brott varð
eftir skipverji hans sem hét Náttfari auk
þræls og ambáttar. Sagan af Garðari eins og
við þekkjum hana er frá seinni hluta 13. aldar
en fjallar um atburði sem áttu að hafa gerst
um eða upp úr miðri 9. öld. Þarna skilja á milli
einar fjórar aldir og er því sennilegt að margt
hafi skolast til. Sögur af þessu tagi verða þó
ekki til úr engu heldur þurfa þær einhverja
kveikju. Hvaða hluti sögunnar skyldi vera
upprunalegastur? Þetta er í eðli sínu örnefna-
saga _ sagan um það hvernig landið fékk
nafnið Garðarshólmur. Ef sagan er skoðuð í
þessu ljósi sést að allir helstu hlutar hennar,
að undanskildum Náttfaraþætti (meira um
hann síðar), eru auðskýrðir út frá því nafni
eingöngu. Söguhetjan varð að heita Garðar og
hann varð að sigla í kringum landið til að vita
að það var eyland svo að hann gæti kallað það
hólm. Það má því vel ímynda sér að uppistað-
an í sögunni hafi orðið til aðeins út frá nafninu
_Garðarshólmur" sem nafnskýring seinni
tíma manna _ nafnskýring sem getur hæglega
verið alröng.
Hér á eftir er varpað fram nokkrum hug-
myndum um uppruna þessa nafns og ber alls
ekki að skoða þær sem alvarlega fræðikenn-
ingu heldur léttúðugar vangaveltur sagnfræð-
ings sem gefur ímyndunaraflinu lausan taum-
inn. Helgi Skúli Kjartansson kallaði slíkt
_rannsóknaraðferð ímyndunaraflsins" en ég
er ekki einu sinni viss um að hægt sé að kalla
það rannsóknaraðferð. Fyrir alla sagnfræð-
inga, nema kannski þá allra vindþurrkuðustu,
er það þó ógn gaman að sleppa fram af sér
hinu fræðilega beisli og það þarfnast engrar
frekari réttlætingar.
Vestmenn
Allir landmenn þekkja söguna af því hvern-
ig Vestmannaeyjar fengu nafn af hinum írsku
þrælum Hjörleifs. Það kemur því nokkuð á
óvart, þegar leitað er í íslenskum fornritum
að Vestmönnum og sérnöfn eru skilin frá
(meira um þau síðar), að þeir finnast aðeins í
einu riti _ Landnámu. Þar er minnst á Vest-
menn þegar nafn Vestmannaeyja er skýrt og í
einni gerð Landnámu _ Sturlubók _ einnig
þegar minnst er á papa en það er væntanlega
fyrir áhrif frá sögninni um Vestmannaeyjar. í
báðum tilfellum kemur skýrt fram að átt er
við íra. Þar sem orðið kemur ekki víðar fyrir
er nokkuð ljóst að það hefur ekki verið í al-
mennri notkun á 13. öld. Sennilegast er að
Styrmir fróði (d. 1245) eða einhver fyrri
Landnámuritari hafi verið að velta fyrir sér
hvernig Vestmannaeyjar fengu nafn og þótt
líklegast að þeir Vestmenn væru komnir frá
Vesturlöndum. Það er í sjálfu sér ekki fráleit
ályktun en þó er hér ýmislegt að athuga.
EFTIR AXEL KRISTINSSON
Samkvæmt Landnámu drógu eyjarnar nafn
af þrælum Hjörleifs sem Ingólfur drap þar og
frægt er orðið. Sagan um þrælana er öll með
hinum mestu ólíkindum og er réttast að taka
ekkert mark á henni sem sagnfræði. Aftur á
móti er líklegt að einhver arfsögn, sem væri
þó kannski réttara að kalla goðsögn, um þræl-
ana hafi verið þekkt _ sögn sem tengdist land-
námi og upphafi samfélags á íslandi. Þegar
12. og 13. aldar menn fóru að reyna að púsla
saman sögu íslands fyrstu aldirnar höfðu þeir
við lítið að styðjast annað en gamlar sagnir
sem þeir reyndu að raða saman og túlka
þannig að úr þeim fengist eitthvert vitrænt
samhengi. Sögnin um þrælana hefur þannig
verið tengd nafni Vestmannaeyja. Mönnum
hefur verið kunnugt um að þrælar höfðu oft
verið af írsku bergi brotnir og giskað á það
hafi gilt um þræla Hjörleifs. Þaðan er stutt
skref í að álykta að Vetmennirnir sem eyjarn-
ar eru kenndar við hafi verið írskir þrælar. ír-
land var enda hluti þess svæðis sem kallaðist
Vesturlönd. Það heiti sýnist oftast vera notað
um írland og Skotland og eyjarnar þar í kring
en stundum reyndar um allar Bretlandseyjar
eða jafnvel stærra svæði. Það virðist ekki
óeðlilegt að Vestmenn séu frá Vesturlöndum
og þrælar hér voru jú gjarnan írskir. Þannig
geta fræðimenn á 12. og 13. öld hafa hugsað
og fengið þá niðurstöðu að Vestmannaeyjar
væru kenndar við írska þræla. Það þarf þó
alls ekki að vera rétt.
Fyrir það fyrsta er heldur ósennlegt að
þrælar Hjörleifs hafi nokkurntíma verið til en
sagnirnar af þeim hafa sjálfsagt ekkert haft
ER GARÐARSHÓLMUR sá hólmur sem ámar
í Aðaldal mynda? Greinarhöfundur segir lík-
legast að hann hafi heitað Garðshólmur eða
öllu heldur Garðahólmur. Síðari tíma mönn-
um, sem héldu að nafnið ætti við allt ísland,
hafi þótt það óskiljanlegt og því gert manns-
nafn úr fyrri liðnum og það hafi síðan orðið
kveikjan að sögunni um Garðar Svavarsson.
um þjóðerni þeirra að segja. Þeir hafa ekki
orðið írskir fyrr en Landnámuhöfundar fóru
um þá höndum. Fimm af þeim tíu eru nefndir
á nafn en aðeins eitt þeirra nafna er írskt. Hin
eru norræn. En reyndar virðast nöfnin vera
búin til eftir örnefnum í eyjunum og því senni-
lega marklaus hvort eð er. Að auki er Vest-
mannaheitið alveg óþekkt utan Landnámu og
er hvergi að finna stuðning við þá kenningu
höfunda hennar að það merki íra. Að Vest-
menn tengist Vesturlöndum er ekki alveg frá-
leitt en þó alls ekki víst. Vandinn er sá að við
vitum ekki hver nákvæm merking orðins
_Vesturlönd" var á víkingaöld eða einu sinni
hvort það hafði nokkra nákvæma merkingu.
Þannig má alveg hugsa sér að hugtakið
_Vesturlönd" hafi haft álíka óljósa merkingu
og _Suðurlönd" hefur í dag.
Svipað má segja um _Vestmenn". Hver svo
sem upprunaleg merking orðsins var er alveg
óvíst að hún hafi verið skýr eða vel afmörkuð.
Hollast er að muna að Vestmaður þýðir ekk-
ert annað en maður úr vestri. í Svíþjóð er
hérað sem heitir Vestmannaland og hefur lík-
lega engum dottið í hug að telja íbúa þess
keltneska. Nafnið er einfaldlega dregið af því
að það liggur vestur af Upplandi sem var
þungamiðja sænska konungsríkisins. Fyrir
sunnan Uppland er svo annað hérað sem heit-
ir Suðurmannaland. Þessi nöfn eru dregin af
áttum og fela ekki í sér að Vestmenn og Suð-
urmenn séu af öðru þjóðerni en sænsku.
Þjóðerni fólks á þessum tíma er reyndar
nokkuð snúið fyrirbæri þar sem svo virðist
sem fólk hafi alls ekki hugsað um það á svip-
aðan hátt og við gerum í dag. Fólk gerði
vissulega greinarmun á _okkur" og _hinum"
og var sér meðvitað um ólík tungumál en það
er eins og að þessi munur _ eða þjóðernið _
hafi skipt miklu minna máli en á okkar tímum.
Það þótti ekkert sjálfsagt að hver þjóð ætti
sér sitt eigið ríki og hugmyndin um þjóðar-
hagsmuni virðist ekki hafa verið til. Fólk
hreinlega hugsaði ekki eins mikið um þjóðerni
og okkur er tamt.
Það er því vel mögulegt að nafn Vestmanna
hafi alls ekki haft neina þjóðernislega merk-
ingu. Það hafi einfaldlega verið notað um alla
íbúa landanna fyrir vestan Noreg hvort sem
þeir voru af írskum, skoskum, péttneskum
eða norrænum uppruna. Þetta verður jafnvel
sennilegra ef haft er í huga að keltarnir á
Vesturlöndum voru afar ólíkir innbyrðis.
Tungumál þeirra skiptust í tvær meigingrein-
ar, hina gelísku og hina bresku. Gelísku tung-
urnar voru talaðar á írlandi og af Skotum
sem einnig voru upprunnir á Irlandi en höfðu
nú sest að á Vestur- Skotlandi og eyjunum og
gáfu síðan öllu landinu nafn. Þessi tungumál
voru nauðalík en bresku tungumálin voru ger-
ólík þeim. I Strathclyde í Suðvestur-
Skotlandi bjuggu Bretar, náskyldir þeim sem
byggðu Wales og Bretaníuskaga, en stærstur
hluti Skotlands var byggður Piktum eða Pétt-
um (eins og norrænir menn kölluðu þá). Þeir
töluðu þá fornlegt breskt tungumál en voru
þó líklega ekki nema að hluta af keltneskum
uppruna.
Á Vesturlöndum voru þannig töluð a.m.k.
þrjú mismunandi keltnesk tungumál og er
ósennilegt að norrænir menn hafi gert sér
nokkra grein fyrir skyldleika þeirra eða haft
hugmynd um að hægt væri að flokka allar
þessar þjóðir sem keltneskar. í þeirra augum
voru íbúar svæðisins írar, Skotar, Péttar og
Bretar. Kannski hafa þeir allir verið kallaðir
Vestmenn en það hefur þá ekki verið vegna
þess að þeir voru allir keltneskir heldur vegna
þess að þeir bjuggu allir á Vesturlöndum.
Vestmenn" hefur þá ekki verið þjóðernislegt
hugtak heldur landfræðilegt. Það er því ekk-
ert því til fyrirstöðu að norrænir menn sem
bjuggu í þessum sömu löndum hafi einnig ver-
ið kallaðir Vestmenn.
í Noregi sjálfum voru menn einnig kenndir
við höfuðáttir. Þar voru bæði Norðmenn og
Austmenn og munurinn á þeim reyndar alls
ekki ljós. Hvernig sem þessi nöfn eru tilkomin
og hver sem upphafleg merking þeirra var er
sennilegast að þau hafi ekki verið heiti á þjóð-
um eða þjóðflokkum fyrr en löngu síðar. Það
svæði sem í dag kallast Noregur var fram á
víkingaöld byggt mörgum mismunandi þjóð-
flokkum sem höfðu, að því best er vitað, ekk-
ert sameiginlegt nafn. Þá sjaldan sagt er frá
þessu svæði í ritheimildum fyrir víkingaöld og
framan af henni er talað um staðbundna þjóð-
flokka eins og Hörða, Rygi eða Þrændur.
Heitin Norðmenn og Austmenn hafa líklega
fyrst verið notuð um íbúa ákveðinna svæða en
ekki fengið þjóðernislega merkingu fyrr en
Noregur fór að renna saman í eitt ríki og eitt
samfélag.
Þorkell Jóhannesson hélt því fram að heitin
Vestmenn og Austmenn hefðu bæði verið höfð
um norræna menn _ annað um þá sem höfðu
flust til Vesturlanda en hitt um þá sem eftir
sátu í Noregi. Vel má vera að Austmannaheit-
ið hafi norrænir menn á Vesturlöndum haft
um íbúa Noregs en hitt er einnig hugsanlegt
að það hafi upphaflega verið haft um íbúa
Austur-Noregs. Líklega er það rétt hjá
Þorkatli að Vestmannsheitið hafi náð yfir nor-
ræna menn á Vesturlöndum en hins vegar má
vel vera að það hafi ekki verið einskorðar við
þá heldur verið haft um keltneska menn líka.
Hver svo sem upprunaleg merking Vest-
mannahugtaksins var er nokkuð víst að það
féll úr notkun lögnu áður en íslendingar fóru
að skrifa bækur en skildi aðeins eftir sig
nokkur torræð örnefni í Færeyjum og á ís-
landi. Nú er sumt óljóst um upphaf norrænn-
ar byggðar á eyjunum í Atlandshafi. Flestir
telja að hún hafi ekki hafist fyrr en í byrjun
víkingaaldar eða um 800. Aðrir telja hana
eldri. Hér á landi kannast menn við kenningar
Margrétar Auðar- Hermannsdóttur um að
landnám norrænna manna á íslandi hafi verið
hafið um 700 sem hún byggir á kolefnisald-
ursgreiningum frá Vestmannaeyjum og hafa
leifar frá Reykjavík einnig sýnt mun hæi'ri
aldur en búist var við. Áreiðanleiki þessara
aldursgreininga er vægast sagt umdeildur og
er undirritaður tæpast fær um að leggja á
þær fræðilegt mat. En jafnvel þótt þær reyn-
ist réttar er ekki þar með sagt að landið hafi
verið albyggt 200 árum áður en við höfum
talið. Ritheimildir, rannsóknir á jurtafrjói og
öskulögum, svo eitthvað sé nefnt, sem og ald-
ursgreiningar landnámsleifa frá öðrum stöð-
um á landinu virðast taka af allan vafa um að
meginlandnámsbylgjan reið yfir seint á 9. öld.
A hinn bóginn er ekkert því til fyrirstóðu að
eitthvað af fólki hafi verið komið til landsins
fyrir 874 (svo að miðað sé við hefðbundið en
alveg óvíst ártal) og jafnvel löngu fyrr. Ef ald-
ursgreiningarnar frá Vestmannaeyjum og
Reykjavík eru réttar gætu þar verið komnar
minjar fólks sem komið var til landsins lóngu
áður en aðallandnámsbylgjan reið yfir. Það
gæti hafa slysast til landsins með ýmsum
hætti _ kannski sennilegast að það hafi orðið
skipreka. Jafnvel þótt títtnefndar aldurs-
greiningar reynist rangar er ekkert ólíklegt
að á 7. eða 8. öld hafi eitthvað af fólki hrakið
undan veðri og vindum upp að stöndum ís-
lands og orðið þar strandaglópar. Það er ekki
fjarlægari möguleiki en svo að í Landnámu er
Naddoddur einmitt látinn uppgötva ísland
eftir að hafa hrakist þangað undan veðrum.
Hann er látinn komast burt aftur en á 7. og 8.
öld hafa skip manna verið ófullkomnari og því
meiri líkur til að þeir sem hingað hröktust
hafi annað hvort brotið þau eða ekki treyst
sér til að leggja aftur á opið haf á þeim. Það
4     LESBÓK MORGUNBIAÐSINS ~. MENNING/USTIR 31. OKTÓBER 1998
					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12
Blašsķša 13
Blašsķša 13
Blašsķša 14
Blašsķša 14
Blašsķša 15
Blašsķša 15
Blašsķša 16
Blašsķša 16
Blašsķša 17
Blašsķša 17
Blašsķša 18
Blašsķša 18
Blašsķša 19
Blašsķša 19
Blašsķša 20
Blašsķša 20