Lesbók Morgunblaðsins

						hverful fyrirbæri? Er hægt að segja að þessi

söfn gefi raunhæfa mynd af islenskri sam-

tímalist? Og við getum haldið áfram, því hvar

ætti eiginlega að draga mörkin? Eru

boðskort á sýningar listaverk og hvernig á

þá að flokka þessar heimildir? Eru samræð-

ur myndlistarmanna á Mokka kaffi eða Kaffi

list ekki hluti af listalífinu og hvernig á þá að

varðveita slíkar orðræður? Hugsunin er það

eina sem skiptir máli segja konseptlista-

mennirnar.

Báknið burt?

Eru þá söfnin kerfi sem gengið hefur sér til

húðar? Svo tel ég alls ekki vera og reyndar

bendir flest til þess að umsvif þeirra eigi eftir

að snaraukast. Eg vona hins vegar að íslensk

söfn eigi í auknum mæli eftir að líta á sig sem

upplýsingamiðstöðvar og starfa samtímis á

mörgum „plönum" þar sem skiptast á teng-

ingar og aftengingar, sklrskotanir og hliðar-

speglanir, ítarleg rannsóknarvinna og kraft-

mikil og leikandi framsetning. Ef til vill geta

söfnin nýtt sér aðferðafræði sumra merkustu

rithöfunda og kvikmyndagerðarmanna sam-

tímans sem beita ýmiss konar afþreyingar-

formum til að miðla-framandi og krefjandi

sýn sinni. Fyrir vikið yrðu sýningarnar áreið-

anlega eftirsóknarverðari en hingað til, þótt

líklega sé býsna langt í að þær verði í boði

Oroblu eða Bílabúðar Benna.

Fjölmiðlar og auglýsingar mynda í samein-

ingu umgjörðina kringum hver við erum; eng-

inn atburður eða manneskja er í raun og veru

til nema að fjölmiðlar staðfesti tilveru hennar

og persónuleikar okkar taka mið af þeim

ímyndum sem auglýsingarnar halda á lofti.

Menningin lýtur orðið nákvæmlega sömu skil-

yrðum. Enginn listamaður getur orðið stórt

nafn án þess að um hann sé fjallað fram og til

baka og gildi hans staðfest í blöðum, bókum

og tímaritum. Á alþjóðlegri ráðstefnu sýning-

arstjóra á vegum Nordic Institute for

Contemporary Art komst ég þannig að orði

að sýningin væri eins konar eldflaugarpallur

þaðan sem listaverkunum er skotið inn á orð-

ræðubrautina. Þar rofnar einangrun þeirra

um leið og þau ummyndast í tungumál og öðl-

ast tækifæri til þess að verða hluti af söguþró-

uninni - sem í dag miðast við 15 mínútur

Andy Warhols. Staðreyndin er sú að við með-

tökum umheiminn að mestu í gegnum fjól-

miðla. Við vitum af fjölda mennningarvið-

burða og höfum jafnvel á þeim sterkar skoð-

anir enda þótt við höfum ekki séð sýmnguna,

farið í leikhúsið eða hlýtt á tónleikana. Við

viljum fá hlutina inn á borð til okkar í staðinn

fyrir að þurfa að eltast við þá út um borg og

bí, endurmelta og matreidda ofan í okkur að

hætti fjölmiðlanna.

Með aðstoð margmiðlunartækninnar get-

um við í framtíðinni, þegar breiðbandið

kemst í fulla notkun, endurmatreitt þær

upplýsingar sem að okkur er haldið, klippt

og skeytt saman eins og okkur sýnist og

komist í gagnvirkt samband við það sem um

er að vera. Við þurfum t.d. ekki að sitja yfir

öllum fréttatímanum heldur getum við horft

aðeins á það sem við höfum áhuga á þegar

okkur hentar. Þetta er hið skuggalega og

óumflýjanlega fagnaðarerindi hátækninnar.

Internetforlagið Amzon.com, sem fyrirfinnst

aðeins í sýndarrýminu og hefur að geyma

milljónir bókatitla um allt milli himins og

jarðar, er sennilega bara smjörþefurinn af

því sem koma skal. Á örfáum árum hafa

hlutabréf í fyrirtækinu hækkað meira en

nokkur dæmi eru um og er það nú verðmæt-

ara en tvö stærstu bóksöluhús Bandaríkj-

anna eða nær 811 háskólabókaforlög í land-

inu. Svipaða sögu er að segja um verslun á

netinu sem sífellt færist í aukana. Risavaxn-

ar verslunarkeðjur eins og Macy's og Bloom-

ingdales, sem fjárfest hafa í glæsilegum há-

hýsum á dýrustu borgarlóðunum, hafa skilj-

anlega af þessu áhyggjur.

Og það sama gildir um stóru söfnin. Eins

og menn gátu lesið í baksíðufrétt Morgun-

blaðsins ekki alls fyrir löngu hefur OZ gert

samning við örgjafafyrirtækið Intel um að

hanna þrívíddarumhverfí fyrir Whitney-safn-

ið í Bandaríkjunum. Áhorfendum á öllum

nettengdum baðstofuloftum heimsþorpsins

gefst þar með kostur á að flakka milli salar-

kynna safnsins til að skoða ýmiss lykilverk

bandarískrar myndlistar á 20. öld. Þeir geta

sjálfir ráðið ferðinni eða fengið leiðsögn, súm-

mað inn á smáatriði í myndunum, hlustað á

tónlist og virt fyrir sér myndbandsbrot frá

liðinni tíð. Og þess verður ekki langt að bíða

að áhorfandinn geti brugðið sér í líki stað-

gengils eða „avatars" að eigin vali og blandað

geði við aðra gesti. Þegar þannig er komið

skiptir kannski ekki öllu máli þótt eitthvað af

listmunum haldi áfram að rykfalla í geymsl-

um safnanna.

Höfundurinn er listfræðingur og menningarverktaki.

SAGNEY

- LANDID DULARFULLA í VESTURHEIMI

EFTIR HRAFN E. JÓNSSON

Indíánar sem 16. aldar landkönnuðurinn Jacques Carti-

er kynntist í Sankti Lárensdal í Kanada sögðu honum

frá Sagney, landi hvítra manna, sem gengu í ofnum föt-

um og bjuggu í bæjum. Sagney er nálæg og kunnug-

leq beqar indíánarnir tala um landið, en fjarlæq oq

óaðgengileg þeggr Cartier æriar að finng g~I

HÖFUNDUR þessarar grein-

ar átti erindi til Boston í vor

og skrapp að því loknu að

gamni sínu til Québec í

Kanada til að sjá Sankti

Lárensdal, hvort Vínland

hið góða hefði mögulega

verið þar, sbr. kenningar

Páls Bergþórssonar o.fl.

I Québecborg tekur ferðalangurinn strax

eftir því að öll bílnúmer eru með undirtitlin-

um „Je me souviens" („Ég man") sem í víð-

tækari skilningi er þýtt: „Eg man að ég

fæddist undir frönskum fána en ólst upp

undir þeim breska". Af því má skilja að íbú-

arnir eru mjög meðvitaðir um sögu sína og

franskan uppruna. Þetta varð til þess að at-

hygli mín beindist fljótlega að ferðum

franska landkönnuðarins Jacques Cartier í

Kanada á árunum 1534 - 1542, og markmið

þessarar greinar er að kynna þá sögu.1

Nú verður ekki annað séð af skrifum

Cartiers sjálfs og leyfisbréfi Frans I,

Frakkakonungs (sjá neðan), en að indíánarn-

ir sem hann kynntist í Sankti Lárensdal hafi

sagt honum frá landi hvítra manna í N-Am-

eríku, „Sagney". Cartier leitaði að því en

fann ekki. Seinni tíma fræðimenn virðast líta

á þessa sögusögn um Sagney sem einhvers

konar endurminningar um Leif Eiríksson og

aðra landkönnuði víkingatímans. Indíána-

höfðinginn, Donnacona, nefnir einnig Ein-

fætlingaland sem við þekkjum úr Eiríks-

sögu.

Landkönnun á 16. öld

og Norðveslurleiðin

Með endurreisnartímanum hófst markviss

leit V-Evrópumanna að siglingaleiðinni til

Indlands og hinnar ótrúleaga auðugu Cathay

(Kína). Kólumbus fann S-Ameríku 1492 og

Jón Cabot kom að austurströnd N-Ameríku

1497 í leit sinni að Asíu. Báðir höfðu kenn-

inguna um að jorðin væri hnöttótt að leiðar-

Ijósi og Magellan sannaði þessa kenningu

með siglingu sinni umhverfis jörðina 1519-

21. Menn skildu að Ameríka var ekki Asía en

álitu, til að byrja með, að þetta land væri

fremur mjótt og að hægt væri að finna sund

þar í gegn eða leið framhjá. Magellan hafði

fundið sundið, kennt við hann, en sú leið

þótti nokkuð löng og þar að auki á svæði

Spánverja og Portúgala svo athygli Frakka,

Breta og fleiri þjóða í N-Evrópu beindist nú

að mögulegri leið fyrir norðan meginland

Ameríku, norðvesturleiðinni. Hér komum við

að söguhetju okkar, Jacques Cartier.

Jacques Cartier (1491 - 1557)

Jacques Cartier var skipstjóri frá St. Malo

á Bretaníuskaga í Frakklandi. Hann hefur

haft töluverða reynslu af siglingum áður en

hann lagði í landkönnunarferðir sínar yfir

Atlantshaf og um hinn víðáttumikla Sankti

Lárensflóa. Talið er líklegt að hann hafi,

ungur að árum, komið á Nýfundnalandsmið

eftir að Jón Cabot uppgötvaði þau 1498.

Fiskimenn frá Englandi og Bretaníuskaga,

og einmitt frá St. Malo, fóru þá að stunda

þar veiðar af miklum krafti nokkrum árum

seinna enda mikið upp úr því að hafa. Einnig

virðist ýmisl'egt benda til þess að Cartier

hafi verið með Verrazano í könnunarferðum

hans á vegum Frakkakonungs um austur-

strönd N- Ameríku á árunum 1524-5.

Cartier fór sjálfur í þrjár ferðir til N-Am-

eríku, allar með leyfi og á kostnað Frakka-

konungs, Frans I. Fyrsta ferðin var beinlínis

farin til að finna norðvesturleiðina til Asíu og

eigna konunginum land, í annarri ferðinni

leitar hann enn að siglingaleið til Asíu en at-

hygli hans beinist að frásögnum indíánanna

af landinu Sagney og markmið þriðju ferðar-

innar var að nema land og finna Sagney.

Fyrsta ferð J. Cartiers

sumaríð 1534

Cartier fékk tvö skip til umráða og 61

manns áhöfn. Hann fór frá heimahöfn sinni,

St. Malo, og tók stefnuna beint á Nýfundna-

landsmið. Því næst sigldi hann norður með

ströndinni og inn í Fagureyjarsund (Belle-

isle). Hvers vegna hann valdi þessa leið, en

ekki suður fyrir Nýfundnaland, er ekki vitað.

Hann kann að hafa þekkt staðinn og ætlað

sér að koma við í Funkeyju, fuglaeyju austur

af Nýfundnalandi, til að endurnýja matar-

birgðir2 en ef til vill býður sundið sérstak-

lega til innsiglingar miðað við kaldan La-

bradorstrauminn þar fyrir utan.

Cartier sigldi rétt undan l'Anse aux Mea-

dows, þar sem rústir búða eða áfangastöðvar

Leifs heppna höfðu legið óhreyfðar og yfir-

gefnar í 500 ár. Hann fikrar sig áfram, kem-

ur víða við, lendir í þoku, fer suður yfir

Sankti Lárensflóann og heldur síðan áfram

vestur. Hann undrast gæði landsins fyrir

sunnan og þar kemur hann að því sem hon-

um sýnist vera sund og vonir vakna um að

hann sé á réttri leið, dypið er 55 faðmar, loft-

hiti mikill og landgæði og veðurfar telur

hann betra en á Spáni. Það er eins og hann

hafi veður af Asíu en hann verður fyrir mikl-

um vonbrigðum þegar þetta reynist flói en

ekki sundið margþráða yfir í Kínahaf og

skírir hann Hitaflóa (Baie aux Chaleurs).

Á þessum slóðum hittir hann Mikmakka

(fjallaindíána) sem virðast ekki hafa orðið

neitt hissa á að sjá hvíta menn3 en fagna þeim

og vilja umsvifalaust stofna til verslunar með

loðfeldi sem Cartier fannst lítið til um. Hann

gefur þeim gjafir og verslar við þá.

Lengra vestur með ströndinni hittir hann

írókesa (Iroquois) sem voru á makrílvertíð á

Gaspéskaga en áttu heima í Stadacona (Qué-

bec). Þeir taka Cartier á sama hátt og hinir

fyrri og eiga við hann góð samskipti.

Cartier lætur reisa 10 metra háan kross á

nesi nokkru og helgar Frakkakonungi landið

með messugjörð og tilheyrandi. Þegar höfð-

ingi indíánanna, Donnacona, verður þessa

var flýtir hann sér á fund Frakkanna og með

miklum bendingum út yfir landið, á sjálfan

sig og á krossinn, heldur hann langa ræðu til

að láta í ljósi óánægju sína en Cartier snýr út

úr og fullvissar höfðingjann um að þetta sé

bara siglingamerki. Nú var langt liðið á

haustið og Cartier ákvað að gera það sama

og allir aðrir landkönnuðir hafa gert (sbr.

einnig Eiríkssögu) þ.e. að taka innfædda

með sér til heimalandsins, kenna þeim þar

eigin tungu til að geta notað þá aftur sem

túlka í viðskiptum við landsmenn í næstu

ferð. Þeir sem urðu fyrir valinu voru tveir

synir Donnacona, höfðingjans sem Cartier

átti eftir að kynnast betur.

Önnur ferð Carliers 1535

Synir Donnacona höfðu nú lært eitthvað í

frönsku og Cartier tók þá aftur með sér yfir

Búseta Innúíta, Algonkinna og Irokesa

árið 1000                    ,~-, n


Innóítár^rið, l.iQOO

Hudson-    l

flói        ,              S A

¦:   N|eS

&*

\                                                                      ¦/- ¦

, \  Algonkinnar

árið 1000            /¦(INýfundnaland

y......&'i /    " V

Irókesar

áriðlOOO

Landauki írokesa 1534

Atlantshafið til Ameríku. Hann hefur þrjú

skip, siglir sömu leið um Fagureyjarsund en

heldur í þetta sinn með norðurströnd Sankti

Lárensflóa. Hann er sem fyrr að leita að

sundi eða leið yfir til Asíu. Þegar hann nálg-

ast „Kanada", þ.e. landsvæðið umhverfis

mynni Sankti Lárensfljót við Stadacona,

segja synir Donnacona honum að þeir séu að

nálgast leiðina til Sagneyjar en þar sé nóg til

af rauðum kopar. Þeir koma að mynni ár,

sem skerst langt vestur inn í landið.

„- þar er djúp á og straumhörð, sem er

vatnaleiðin til konungdæmisins og landa

Sagneyjar, eins og mennirnir okkar tveir

frá Kanada sögðu okkur. Og þessi á liggur

milli hárra og þverhníptra kletta, þar sem

lítið er afjarðvegi og samt vex þar mikið aí

trjám og afmörgum gerðum á berum klöpp-

unum eins og í góðum jarðvegi -/- Daginn

eftir, annan dag septembermánaðar, ætluð-

um við að fara úr ármynninu til að halda

áfram för okkar til Kanada, þá voru sjávar-

föllin sterk og mjög hættuleg því að sunnan

megin árinnar eru tvær eyjar og á þriggja

mílna svæði umhverfís þær (3 fr. mílur = 12

km) er dýpið ekki nema tveir eða þrír faðm-

ar og dreift björgum á stærð við víntunnur

og ámur og straumarnir við þessar eyjar eru

svo sterkir að við vorum næstum búnir að

missa eitt skipanna."4

Þeir halda áfram og koma til Stadacona

(Québec) þar sem Cartier hittir aftur

Donnacona og indíánarnir fagna endurkomu

sonanna. Cartier þykist skilja að Stadacona

sé eins konar höfuðborg í „konungsríkinu"

Kanada. (Hér tekur hann eftir vínviði í tölu-

verðu magni en indíánarnir gerðu ekki vín)

Hann siglir upp Sankti Lárensfljót þrátt fyrir

mótmæli Donnacona, sem taldi sig eiga einka-

rétt á verslun við þá sem ofar búa. Þar hittir

Cartier aðra írókesa í „konungsríkinu"

Hochelaga (Montreal) og reynir að komast yf-

ir til Mikluvatna (sem var e.t.v. leiðin yfir til

Asíu?) en mistekst vegna flúðanna. Indíán-

arnir fara með hann upp á fjall í grenndinni

(sem Cartier gefur nafnið Mont royal =

Montreal) og Cartier sýnist landið fagurt og

harla gott til ræktunar. Á fjallinu sýnir einn

manna hans indíánunum hlut úr kopar og þeir

fullyrða að þessi málmur finnist í Sagney.

Þegar hann snýr aftur til Stadacona hefur

ástandið versnað. Mennirnir sem hann skildi

eftir til að gæta stærri hafskipanna hafa víg-

girt bústað þeirra. Indíánarnir eru ekki

ánægðir en hann lætur það ekki á sig fá og nú

fer hann að forvitnast um hagi þeirra og

„- Donnacona sýndi kapteininum (Cartier

talar um sjálfan sigí3ðju persónu) fímm höf-

uðleður af mönnum, strengd á trjáramma,

eins og bókfell og sagði okkur aðþau væru af

Túdómönum að sunnan sem þeir ættu í eilífu

stríði við. Þar að auki sagði hann okkur að

fyrir tveim árum hefðu þessir Tádómanar

ráðist á þá á fijótinu á eyju þar, sem er í

6     LESBÓK MORGUNBLAÐSINS ~ MENNING/LISTIR 27. FEBRÚAR 1999