Christoph Hein huldumaður að austan EG er hræddur," segir Christoph Hein og það er eins og hann sökkvi niður í gamlan, leður- klæddan stólinn. „Ég hef áhyggj- ur af því hvað þetta þýðir fyrir mig og ritstörfin en þetta er mik- ilvægt verkefni og ekki hægt að víkja sér undan því." Þótt Hein væri það raunar þvert um geð, þá var hann samt kjörinn forseti þýsku PEN- samtakanna með miklum meirihluta á þingi þeirra í Dresden. Hefur því verið fagnað mjög í þýskum fjölmiðlum, jafnt í vestur- sem aust- urhlutanum, enda er hann maður mjög yfir- vegaður og þess er vænst, að hann geti brúað það bil, sem nú er á milli rithöfunda í austur- og vesturhlutanum. Sjálfur varar hann þó við slíkum væntingum og segir, að það geti eng- inn á skömmum tíma. Hans framlag muni verða að koma fyrir nokkrum stikum á þeirri leið. , „Að sameina PEN-samtökin í austur- og vesturhlutanum mun líklega taka ein 40 ár, sama tíma og þau hafa verið aðskilin," segir Hein. ;)Að skilja að eina þjóð tekur langan tíma. A sjötta áratugnum var munurinn lítill sem enginn en við uxum bara hver frá öðrum smátt og smátt. Sum vandamál eru auk þess óleysanleg. Sem einstaklingar verðum við að lifa með vandamálum okkar alla tíð þótt úr sumum megi bæta en þegar um er að ræða tilvistarkreppu er það aðeins tíminn einn, sem getur læknað hana. Hann er góður læknir, fjarlægir ekki sársaukann en sefar hann." Þrátt fyrir slagviðrið rataði ég rétta leið að Weissensee-hverfinu, sem er alllangt frá Alexanderplatz í Austur-Berlín. Þar býr Christoph Hein, 54 ára gamall, með konu sinni, kvikmyndaleikstjóranum Christinu, og rauðum ketti. Eftir að hafa troðið mér fram- hjá reiðhjólum, barnavögnum og ógrynni af skófatnaði komst ég loks upp á fjórðu hæð í fjölbýlishúsinu þar sem þessi kunni, austur- þýski rithöfundur hefur búið frá árinu 1976, höfundur sagna á borð við „Drekablóð" og „Dauða Horns". I átta ár hafa samskipti PEN-félaganna í Austur- og Vestur-Þýskalandi einkennst af gagnkvæmum ásökunum og skítkasti og því þykir það næstum kraftaverkj að nú skuli hafa tekist að sameina þau. Á ýmsu hefur gengið í sögu þeirra. Eftir stríð eða 1949 var stofnað félag, sem Thomas Mann veitti for- stöðu, en eftir miklar deilur um hvað væri mikilvægast, friður eða frelsi, klofnuðu sam- tökin. Erich Kástner var formaður í vestur- hlutanum en Johannes R. Becker, síðar menningarmálaráðherra í Austur-þýska al- þýðulýðveldinu, varð formaður í austurhlut- anum. Voru bæði félögin viðurkennd af al- þjóðasamtökum PEN-klúbba. I austurhlutan- um komu þó fljótlega upp ýmis erfið vanda- mál vegna samstarfs sumra félaganna við kommúnistastjórnina. Eftir 1989 vaknaði strax áhugi á að sameina félögin. Var tekið vel í það í austurhlutanum en í vesturhlutanum urðu margir til að mót- mæla því. Voru margir rithöfundar, sem flúið höfðu frá A-Þýskalandi, hræddir við samein- ingu nema starfsbræður þeirra í austri gerðu fyrst hreinskilnislega upp við fortíðina. Meðal þeirra voru t.d. Herta Miiller, Sarah Kirsch og Hans Joachim Schadling og nokkrir sögðu sig úr samtökunum í mótmælaskyni. „Við eigum vafalaust eftir að fást við mörg erfið úrlausnarefni á næstu árum og ekki við öðru að búast," segir Hein. „Við höfum búið við ólík þjóðfélagskerfí og ólík lífskjör og ég efast ekki um, að sumum mun finnast sem þeir hafi verið sviknir. PEN-klúbbarnir eiga sér hins vegar sína stofnskrá, sem leggur öll- um félögunum sömu lífsreglurnar. Hún er mikilvæg og við hana munum við halda okkur án þess að gerast um leið einhverjir bókstafs- trúarmenn. Okkar vandi er vandi þessarar kynslóðar og fólk á aldrinum 40 til 50 ára og eldra fær við þetta að glíma það sem það á eftir ólifað. Þeir, sem eru um tvítugt, eiga sér önnur áhyggjuefni og sem betur fer, hefur okkur bæst mikið af ungu fólki, einkum í aust- urhlutanum. Það sýnir, að þýsku samtökin eiga sér lífsvon." Hein segist ekki draga neina fjöður yfir það, að starfið fyrir PEN hafi setið á hakan- um síðustu árin. Eftir um það bil 50 ára aðskilnað og átta ára vand- ræði hafa þýsku PEN-samtökin loksins sameinast, skrifar norski blaðamaðurinn TONE MYKLEBOST. Ný7 forseti hefur verið kjörinn og á að brúa bilið milli austurs og vesturs. Þetta er huldumaðurinn að austan, "Títhöfundurinn Christoph Hein. ' Morgunbladið/Tone Myklebost CHRISTOPH Hein nýkjörinn forseti þýsku PEN-samtakanna. „Nú er kominn tími til að láta hendur standa fram úr ermum. Við höfum verið svo upptekin af sjálfum okkur en markmiðið er að endurheimta þá virðingu, sem PEN á skilið en við höfum glutrað niður. Verkefnið nú er „Rithöfundar í fangelsi" og við þurfum að sinna þeim landflótta rithöfundum, sem hér búa. Þeir hafa kannski þak yfir höfuðið og fá einhverja fjárhagslega hjálp en margir þeirra lifa í mikilli einsemd." Hein lætur nú hugann hvarfla frá pólitfk- inni um stund, það eru önnur og dálítið mýkri málefni, sem smeygja sér inn um dyragætt- ina. Rauði, feiti kötturinn er kominn og mjálmar ámáttlega. Hein brosir og pírir aug- un eins og kisa. „Hann er 14 ára gamall og má muna sinn fífil fegurri. Rauðir kettir eru víst ávallt fress," segir hann og ýtir honum vina- lega út úr stofunni. „Fjárhagurinn hjá PEN er slæmur eins og kannski alls staðar. Við berjumst við aðra um opinberu framlögin, það vantar víða peninga í þýsku meningarlífi. Blaðamenn berjast um æ færri stöður og alþjóðavæðingin veldur því, að fáir blaðamenn, útgefendur og rithöfundar fá mikið en aðrir ekkert. Það er metsöluáráttan, sem nú ríður röftum. Aður fengu allar bækur sama tækifæri en nú seljast bara þær, sem komast á metsölulistann. Þjóðverjar standa ekki nógu vel með sín- um eigin rithöfundum. Fjölmiðlarnir sýna þeim enga virðingu og því er haldið fram, að þýskar samtímabókmenntir séu óskemmti- legar. I allri Evrópu er nú lagt mest upp úr því að þýða bandarískar bækur þótt öll eigi löndin sínar bókmenntir, hve góðar sem þær eru. Öðrum Evrópulöndum er ekki sinnt, til dæmis Norðurlöndum. Fyrir 30 árum var Rómanska Ameríka í tísku en nú er það liðin tíð. Það hefur þó ekkert með bókmenntirnar að gera, þær þurfa ekki að vera neitt verri nú. Það er enginn áhugi á bókum frá mörgum löndum í og utan Evrópu og þar er um að kenna hroka og vanþekkingu og ofuráhuga á því, sem þykir í tísku og líklegt til að seljast. Bækur eru raunar dýrar í Bandaríkjunum og víst eru til útgefendur, sem finnst, að við ætt- um heldur að kaupa góðar bækur frá öðrum löndum, t.d. Norðurlöndum, og koma þeim á metsölulistann. Það er líka hægt ef menn vilja." Christoph Hein er kunnur sem rithöfundur, jafnt heimafyrir sem erlendis, en hann hefur alltaf látið lítið fyrir sér fara opinberlega. Er það viðkvæðið hjá honum, að bækurnar hans séu opinberar en ekki hann sjálfur. Síðasta bókin hans, „Allt frá byrjun", er saga um Daníel, 13 ára gamlan strák, og það, sem á daga hans drífur í litlum bæ í Austur- Þýskalandi síðast á sjötta áratugnum. Faðir hans er prestur, sem á í útistöðum við yfir- völdin, og móðir hans á yfirleitt alltaf von á sér. Til að komast í menntaskóla verður Daní- el að sækja hann í Vestur-Berlín. Skyldi Hein vera að segja frá sjálfum sér? „Nei, ekki fremur mér en öðrum. Bók- menntirnar eru stundum eins og leikur að grímum. Ég set upp grímu til að eiga auðveld- ara með að tjá mig. Shakespeare hlýtur að hafa farið eins að, hann hefði ekki getað skrif- að Ríkharð III án þess. Góður og gegnheill maður hefði ekki getað skrifað það verk og Shakespeare hafði heilmikið af Ríkharði III í sér. Ævisaga Shakespeares er ekki til en sög- urnar segja okkur margt um manninn. Ég get ekki skrifað fyrir sjálfan mig, ég verð að koma því á prent. Listin er leikur og það er auðveldara að segja sannleikann með grímu fyrir andlitinu. Ég er það, sem kemur fram í bókunum mínum, öllum en ekki ein- hverri einni. Daníel tilheyrir mér en það gera líka margir aðrir. Æskan í Austur-Þýskalandi var ekki svo ólík því, sem gerðist í vestri. Á fimmta ára- tugnum var ástandið svipað alls staðar og 12 eða 13 ára gömul börn eru svipuð hvar sem er í heiminum. Það er engin tilviljun, að þau skuli hafa áhuga á líkri tónlist. Aldrað fólk um allan heim er líkað svipað, sömu langanir og þrár, og ef við getum ekki haft áhrif á aðra eða orðið fyrir áhrifum frá þeim, þá er öll póli- tík tilgangslaus." Faðir Heins var í ónáð hjá yfirvöldum vegna stjórnmálaskoðana sinna og það hafði sínaerfiðleika í för með sér fyrir Hein. „Ég neyddist til að yfirgefa landið 14 ára gamall og fara í skóla í Vestur-Berlín. Það var svo sem ekkert útland en það var erfitt að vera einn. Ég var eins konar utangarðsmaður. Við fluttumst til A-Þýskalands frá Slesíu og áttum þá ekkert og þegar ég fór vestur átti ég heldur ekkert og varð fyrir alls konar auð- mýkingu vegna þess." Hein brosir og pírir augu á bak við gleraug- un. „Ég hef eiginlega aldrei tekið þátt í gleð- skapnum en bara verið ég sjálfur. Eg gat skrifað en hvort það hjálpar mér sem forseta PEN veit ég ekki. Eg er í sannleika sagt smeykur við þá ábyrgð, sem ég hef axlað, og óttast það opinbera tilstand, sem embættinu fylgir. Hef alltaf forðast slíkt en nú verður ekki undan því vikist." Hein situr við skriftir alla daga. „Garcia Marquez sagði einu sinni, að til að skrifa yrðu menn að vinna eins og bókhaldari. Það var vel að orði komist enda gengur það ekki öðruvísi. Maður verður að setjast niður á ákveðnum tíma, jafnvel þótt það geti verið erfitt. Ég byrja klukkan sjö eða átta á morgnana og er að allan daginn, líka þegar ekkert gengur. Þeir, sem eru sjálfs sín herrar, verða að beita sig aga. Það er nefnilega til svo margt annað miklu skemmtilegra, t.d. að ganga um eða fara á kaffihús." Margt hefur breyst síðan Múrinn féll en hvað með Hein sjálfan og ritstörfin? „Nei, það hefur ekki margt breyst hjá mér og hvað ætti það svo sem að vera? Ég hef alltaf reynt að gera það, sem ég vil, og hafí ég fengið nei, hef ég bara haldið áfram að reyna. Ég get ferðast meira en áður og hef meiri fjárráð en að öðru leyti er flest eins. Mér veitist ekki auðveldara að skrifa eftir sameininguna og því miður verður það ekki léttara með aldrinum. Einu sinni hélt ég, að með aukinni reynslu yrði þetta leikur einn en mér finnst alltaf jafn erfitt að byrja á nýrri bók. Ég hef skrifað þær tuttugu en óttinn við pappírinn hverfur ekki. Reynslan er nauð- synleg, hún er brunnur, sem ég eys af, en hún er líka byrði. Eg get þó bara skrifað vegna þess, að ég hef upplifað eitthvað en auðvelt er það ekki." Hefurðu séð „möppuna" þína hjá Stasi? Kom þér eitthvað á óvart? „Ég skoðaði hana í tvær eða þrjár klukku- stundir en ákvað síðan að leggja hana frá mér. Jú, ég var hissa á því, að ég skyldi ekki vita allt, sem þar stóð. Að ég skyldi hafa verið hleraður sem stúdent, 20 ára gamall. Það er hlægilegt. Og öll vitleysan. Þeir hafa ekki skil- ið um hvað við vorum að tala eða við hvern. Ég vil ekki vita meira því að þá verð ég að upplifa þetta allt saman aftur. Ég geri það kannski ef ég næ 100 ára aldri." I möppunni sá Hein líka nöfn vina sinna, sem höfðu svikið hann. „Það var furðulegt en ég hætti þeim lestri fljótt. Ég var farinn að gruna blásaklaust fólk." Hein pírir enn augun en það breytist þegar ljósmyndarinn smellir af okkur mynd. Brostu, segi ég en hann segir, að ljósmyndurunum líki það ekki því að þá hverfi augun í honum al- veg. „Indíánar segja líka, að með hverri mynd hverfi eitthvað af sálinni," segir Christoph Hein að lokum. MALVERK af Bríeti Bjarnhéðinsdóttur og skrifborð hennar i Háskólabókasafninu. ÖRSYNING UM BRÍETI BJARN- HÉÐISDÓTTUR KVENNASOGUSAFNI íslands barst nýlega að gjöf málverk Gunnlaugs Blöndals af Bríeti Bjarnhéðinsdóttur (1856-1940), helstu for- göngukonu kvenréttinda á íslandi. Verkið málaði Gunnlaugur árið 1934. I tilefni af því hefur verið sett upp örsýning um Bríeti í forsal þjóðdeildar Landsbókasafns íslands - Háskólabókasafns. Þar er málverkið til sýnis ásamt skrifborði Bríetar og gögnum úr fórum hennar. Málverkið er gjöf frú Guðrúnar Pálsdóttur, tengdadóttur Bríetar. Sýningin er opin mánudaga til föstudaga kl. 8.15-19 og laugardaga kl. 10-17. LESBÓK MORGUNBIAÐSINS ~ MENNING/USTIR 27. FEBRÚAR 1999 9
Beinir tenglar
