Tķmarit.is   | Tķmarit.is |
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Lesbók Morgunblašsins

og  
S M Þ M F F L
. . . . 1 2 3
4 5 6 7 8 9 10
11 12 13 14 15 16 17
18 19 20 21 22 23 24
25 26 27 28 29 30 31
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |

Ašalrit:

Morgunblašiš


Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Lesbók Morgunblašsins

						ÞRÆLASAIAR

NORDURHÖFUM

UM KRISTOFER KOLUMBUS

OG AÐRA KAUPMENN VIÐ

ÍSLANDSSTRENDUR

EFTIR VILHJÁLM ÖRN

VILHJÁLMSSON

Höfundar hundraoa bóka

um Kólumbus hafa átt

mjög erfitt meo ao skrifg

um eoli verslunar á 15.

öld. Það var ekki fyrr en

nýlegg ao fræðimenn

þorou að tengjg sykur-

framleioslu, þrælakaup-

mennsku og Kólumbus

saman. Frá lokum síðustu

aldar hefur skömm og

hneisa tengst sögu ný-

lenduþrælahalds

_____Evrópumanna._____

Fyrir nokkrum árum setti sænski

fræðimaðurinn Per A. Lillieström,

sem býr á Kanaríeyjum, fram til-

gátu um að Grænlendingar hefðu

verið fluttir nauðugir af Portúgöl-

um suður til Kanaríeyja skömmu

fyrir aldamótin 1500. Þó svo að til-

gátan sé byggð á veikum rökum og

Lilliestróm hafi stundum misskilið heimildir

og notað upplýsingar, sem taldar er vafasam-

ar, er tilgátan afar áhugaverð og vel þess verð

að staldra við. Þar sem tilgáta Lillieströms

hefur ekki birst opinberlega á prenti, en að-

eins verið nefnd í fjölmiðlum, hafa sérfræð-

ingar sýnt henni lítinn áhuga. Fréttaflutning-

ur um tilgátuna hefur einnig afbakað margt.

Því var haldið fram í íslensku útvarpi árið

1993, að samtímaskjöl frá Lissabon sýndu að

portúgalskir þrælaveiðarar hefðu flutt Græn-

lendinga nauðuga til Lissabon. Enginn fótur

er fyrir þessu, enda brann skjalasafn Lissa-

bons árið 1755, og flest þau skjöl sem kynnu

að hafa varpað ljósi á þennan þátt í siglinga-

sögu Portúgala. Hér skal ekki gerð tilraun til

að sýna fram á réttmæti tilgátu Lillieströms,

aðeins nefnd atriði, eigin uppgötvanir og nýj-

ar og gamlar heimfldir, sem gætu bent til

þess að þrælasalar hafi verið á ferðinni á

norðlægum slóðum. Víða verður farið í frá-

sögn þessari, sem er full af tilgátum og spurn-

ingum frekar en alhæfingum um ferðir manna

um Atlantsála á 15. öld.

Sigtingar við íslandsstrendwr

Á fimmtándu öld jukust úthafssiglingar og

fiskveiðar við íslandsstrendur. Siglingar,

veiðar og kaupmennska Englendinga og

þýskra Hansakaupmanna leiddu til margra

árekstra og flilutunar danskra konunga, sem

sendu hingað óvinsæla embættismenn til að

koma í veg fyrir að Englendingar næðu völd-

um á miðunum. Lýbikumenn höfðu stuggað

Englendingum burt af fiskmarkaðinum í

Björgvin og sóttu Englendingar þá í auknum

mæli til íslandsmiða. Hansamenn keyptu

fyrst og fremst fískinn og útveguðu Islend-

ingum báta og veiðarfæri. Enskir stunduðu

KÓLUMBUS á íslandi árið 1477, eins og greinarhöfundurinn sér hann fyrir sér. Sonur Kól-

umbusar lýsti honum þannig: „Aðmírállinn var maður vel limaður og meira en meðalmaður að

hæð. Kinnar voru háar og andlitið langt, án þess að vera feitt eða magurt. Hann hafði arnar-

nef og Ijós augu; hann var Ijós yfirlitum, en hafði glóandi litaraft. í æsku var hár hans Ijóst, en

er hann stóð á þrftugu varð það hvftt."

hins vegar bæði verslun og veiðar í trássi við

bann konungs og brutu sífellt samninga, sem

gerðir voru um yfirráð dansk-norska rfldsins

yfir Norðuratlantshafi. Öldin einkenndist síð-

an af kapphlaupi þessara aðila um völd við ís-

landsstrendur. Væringarnar náðu hápunkti í

fjórum þorskastríðum eins og kunnugt er.

Samslcipli íslendinga

og útf endinga á 15. öld

Aldrei^ höfðu fleiri útlendir menn haft við-

komu á íslandi eftir landnám en á 15. öld. Af-

skipti íslendinga af erlendum mönnum voru

oftast vinsamleg. íslendingar streymdu til út-

lendinganna við ströndina og margir fóru

jafnvel með þeim út fyrir landsteinana. Sögur

fara einnig af ránum og rupli Englendinga á

íslandi, en mestar erjur voru þó milli hinna

mismunandi hópa útlendinga. Þótt mikill hluti

landsmanna nyti góðs af þessum siglingum og

samskiptum við erlenda sjómenn, voru höfð-

ingjar landsins ekki eins hrifnir. Þegar þeir

voru ekki að myrða hver annan, klöguðu þeir

til konungs yfir útlendingum. Meiri ógnun við

völd höfðingjastéttarinnar voru hins vegar

allir þeir erlendu embættismenn, sem sendir

voru til landsins af konungi á 15. öld. Þeir

gengu oft erinda hinna mismunandi hópa,

sem stunduðu hér fiskveiðar og verslun.

Fjórða júlí árið 1480 komu tuttugu og fjórir

sýslumenn og lögréttumenn norðan og vestan

á Islandi saman í stofu á Lundi í Lundar-

reykjadal. Þeir festu einn af öðrum innsigli

sitt við kvörtunarbréf, sem þeir höfðu ritað

Kristjáni konungi fyrsta. I bréfi þessu má

meðal annars lesa þetta:

„Sýslumenn og lögréttumenn norðan og

vestan á Islandi gera góðum mönnum kunn-

ugt með þessu voru bréfí að vér yorum þar

hjá og heyrðum á á álmennilegu Öxarárþingi

at almúginn aí öllu landinu klagaði sig um

vetursetu er (útlenskir menn) hefðu hér, hvað

oss leist og öllum almúganum úti frá vera stór

skaði fyrir landið sakir þess að þeir halda hér

hús og garða við sjóinn og lokka svo til sín

þjónustufólkið að bændurnir fá ekki sína

garða upp unnið eða nein útvegu haft þá er

þeim eða landinu mega til nytja verða. Hér

með selja þeir ónytsamlegan pening inn í

hndið og taka þar fyrir bæði skreið og smjór

og slátur og vaðmál all for dýrt framar meir

enn sett er og samþykkt. (Nú með því að hirð-

stjórinn og lógmennirnir og aílur almúgi

heyrðu), hvem skaða landið mátti hér út affá,

þá var það samþykkt að hirðstjóranum

tíeyndrik Daniel og lögmönnunum báðum,

Brandi Jónssyni og Oddi Ásmundssyni og öll-

um almúganum, utan lögréttu og innan, at

hér skyldi enginn útlenskur maður vera í

landið eða vetursetur hafa nema sá sem föður

er og innborinn ímíns herra Norges konungs

ríki, hvað oss líst nu ekki halldið vera eftirþví

sem vor lands lagabók og sáttmáli útvísar að

hér skuli enginn hiðstjóri vera í landinu nema

sá hjér er innlendur afgömlun hirðstóra ætt-

um. ( - ) Skrifum vér yðar náð því soddan

(bréf til) at oss þykja lögmennirnir í landinum

heldur sljóvir í vera að rita til yðar náðar,

hvert iagaleysi í landið er hvað almúgan

stendur.

Útlendingar ollu greinilega heldri mönnum

landsins áhyggjum og undan mörgu var

kvartað árið 1480. Þótt klögur hafi gengið út

af Englendingum og þeim væri bönnuð versl-

un, voru það samt fyrst og fremst höfðingjar

landsins, sem voru bestu kaupnautar þeirra.

„Útlcndingurínn" á Íslandi

Síðar á öldum var ekki amast eins mikið yf-

ir þeim útlendingum, sem juku virðingu Is-

lands eða tengdust íslandssögunni á einhvern

jákvæðan hátt. Þetta á jafnt við um heims-

þekkta dauða menn, sem og lifandi menn.

Einn þeirra er hinn goðsagnakenndi Chri-

stobao Colom (eða Colon), eins og hann hét

upp á portúgölsku, þekktari sem Kólumbus,

en hann sigldi um heimshöfin frá árinu 1473.

Eftirmæli hans hafa verið fegruð mjög gegn-

um aldirnar. Hann var, að því best er vitað,

fátækur og ættlítill vefarasonur frá Genúa á

ítalíu. Þess ber þó að geta til gamans, að ný-

lega var þvi haldið fram að hann væri Norð-

maður að hluta til, og áður hafa flestar þjóðir

við Miðjarðarhaf eignað sér þennan afreks-

mann. I dag er enn allt á reiki um ætt og upp-

runa Kólumbusar. Það verður vart nokkurn

tíma Ijóst, nema ef purpuraklæddir prelátar

suður í Vatíkani opna skjöl varðandi kaptein

Kólumbus, sem þeir hafa bannað að komi fyr-

ir augu almennings í aldaraðir. Telja sumir

sérfræðingar, að þau kunni að sýna fram á

gyðinglegan uppruna Kólumbusar. Þess má

geta að Kólumbus undirritaði oft bréf sín,

sem „útlendingurinn".

Þótt afar lítið sé vitað um ævi Kólumbusar

fyrir landafundina í Vesturheimi, er hann var

sykurkaupmaður og jafnvel þrælasali, sem

sigldi á Madeira og Afríku, hefur mönnum

ávallt þótt það síður frásagnarverðara en sigl-

ingar hans í norðurhöfum. Ekki er heldur

ófínt, ef rétt er, að Kólumbus hafi siglt til ís-

lands og jafnvel haft hér stutta viðdvöl árið

1477. Þegar árið 1813 skrifar Finnur Magnús-

son, að Kólumbus hafi haft spurnir af landa-

fundum Leifs heppna í Ameríku. Kenning

þessi hefur síðan sést í mörgum ritum og

meðal annars í bók Vflhjálms Stefánssonar

Ultima Thule (1944). Allir sem haldið hafa í

þessa kenningu hafa því miður notast við

ranga þýðingu á leiðarbókum Kólumbusar úr

fyrstu siglingu hans yfir Atlantsála. Leiðar-

bækurnar eru nú varðveittar í afriti biskups-

ins Bartólómeusar de Las Casas, sem ritað

var á árunum 1513-1527 og í ítalskri gerð ævi-

sögu Kólumbusar eftir son hans, Hernandos

(Ferdinand), sem skrifuð var 1536-37.

I fjórða kafla ævisögunnar er afritað bréf

Kólumbusar til spænsku konungshjónanna

ísabellu og Ferdínands frá árinu 1495, sem

sýna átti fram á mikla reynslu Kólumbusar í

siglingum. Bréfið hljóðar svo í afburðagóðri

þýðingu Sigurðar Hjartarsonar sagnfræð-

ings:

La Espanola, janúar 1495

___„Ég sigldi í febrúarmánuði árið 1477

hundrað rastir (493-591 km) framhjá Tile-

eyju, en suðurhluti hennar liggur 73 gráðum

frá miðbaug, en ekki 63 eins og sumir segja,

og hún er ekki innan þeirra marka sem vestr-

ið spannar að mati Ptolemeiosar, heldur

miklu vestar. Til eyjar þessarar, sem erjafn-

stór og England, sigla Enskir með verslunar-

varning, einkum Bristolarmenn, og á þeim

tíma er ég fór til eyjunnar var sjór ekki fros-

inn, en þar var munur flóðs og fjöru gríðar-

legur, svo mikill að í sumum stóðum hækkaði

sjór tvisvar á dag um tuttugu ogfimm faðma.

I Sögu íslands V, sem út kom árið 1990

birtist hins vegar öðruvísi þýðing á sama

brotí.

„/ febrúar 1477 sigldi ég sjáifur hundrað

spænskar mílur út fyrir eyna Thule. Norður-

hluti hennar er 73 frá jafndægralínu, en ekki

63 eins og sumir ætla. Hún er ekki heldur á

þeirri línu þar sem  vestur byrjar að tali

4     LESBÓK MORGUNBLAÐSINS ~ MENNING/USTIR 3. JÚLÍ 1999

					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12
Blašsķša 13
Blašsķša 13
Blašsķša 14
Blašsķša 14
Blašsķša 15
Blašsķša 15
Blašsķša 16
Blašsķša 16