Tķmarit.is
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Lesbók Morgunblašsins

og  
S M Þ M F F L
. 1 2 3 4 5 6
7 8 9 10 11 12 13
14 15 16 17 18 19 20
21 22 23 24 25 26 27
28 29 30 31 . . .
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |

Ašalrit:

Morgunblašiš


Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Lesbók Morgunblašsins

						NORÐLINGAHOLT
OG ÞINGNES
MorgunblaSið/Golli
Loftmynd af norðausturhluta Elliðavatns. Samkvæmt skoðun greinarhöfundarins er Norðlingaholt næst á myndlnni og skagar lítið eitt út í vatnið.
Bærinn á Eliiðavatni er lengst til hægri, en í baksýn er Heiðmörk ogfjallgarðurinn með Vífílsfell fyrir miðju.
EFTIRGUÐMUNDVIÐI
GUÐMUNDSSON
í Þingnesi við Elliðavatn
var Kjalarnesþing hið
forna líklega háð. Þar
voru veigamiklar ákvarð-
anir um stofnun allsherjar-
ríkis á íslandi teknar. Samt
*   eru furðu fáir sem þekkja
þennanmerkilegastaðog
enn færri sem þekkja
Norðlingaholtsemskagar
lítið eitt út í vatnið, svo til
beintá móti Þingnesi.
ÞAÐ ER skemmtilegt tíl þess að
vita þegar minna þekkt örnefni í
nágrenni Reykjavíkur eru rifjuð
upp og menn færa í letur hug-
renningar sínar um tilvist þeirra.
Verð ég þó að viðurkenna að sem
staðkunnugum manni kom mér
margt spánskt fyrir sjónir í
tveimur greinum sem birtust hér í Lesbókinni í
haust sem leið. Onnur þeirra birtist 23. október,
eftír Indriða G. Þorsteinsson rithöfund, og bar
yfirskriftina Norðlingaholt en hin 11. desember,
nefndist Klapparholt - Norðlingaholt, eftír Ein-
ar Birni frá Grafarholtí.
Það er tílgangur minn með þessum skrifum
að staðsetja Norðlingaholtið þar sem það á
heima og varpa fram þeim tílgátum um tílurð
örnefnisins sem tíl eru og fjalla einnig um
Þingnes við Elliðavatn þar eð nafngifl Norðl-
ingaholts kann að tengjast þinghaldi þar.
Sem vænta má er grein I.G.Þ fjörlega skrifuð
en ber þess vitni að höfundur mun ókunnugur
staðháttum. Það svæði sem hann kallar Norðl-
ingaholt heitír Klapparholtsmóar. Minnir I.G.Þ.
Ljósm.: Guðmundur Víðir.
Vetrarmynd af umhverfinu vlð Elllðavatn og Norðlingaholti sem rís dökkleitt á miðri myndinni
vegna þess að það er skógi vaxið. Myndin er tekin mót austri af veginum úr Breiðholti niður að
Elliðaánum.
á það sem gamall Norðlendingur að sveitungar
hans, fyrri alda, hafi óefað komið saman á
Norðlingaholti eftir skreiðarferðir sínar og
geymt þar hesta sína meðan skroppið var til
Reykjavíkur og dragi holtíð nafn sitt af því.
Eklri er þekkt svo óyggjandi sé af hverju Norðl-
ingaholt dregur nafh sitt en grunur minn er sá
að þær rætur liggi dýpra og fjær okkur í tíma en
I.G.Þ. giskar á og jafnframt er ekki víst að leita
þurfi norður yfír heiðar til að finna Norðlinga.
E.B. staðsetur hins vegar Norðlingaholtíð
ranglega og setur það þar sem efstu götur í Selás-
hverfi eru, þ.e. Þverás, Þingás o.s.frv. Tæpir E.B.
einnig á því að misskilningur I.G.Þ. stafi af götu-
heitinu Norðlingabraut, vegi sem liggur eftír
Klapparholtsmóum. Vegarheití þetta á fátt skylt
með gömlum örnefiiun að öðru leytí en því að það
dregur nafn sitt af Norðlingaholti en vegurinn
liggur einmitt frá Rauðavatni suður yfir Klappar-
holtsmóa og endar efst á Norðlingaholti.
Staosetning Norolingaholts
Norðlingaholt heitír hæðin sem er við norðan-
vert Elliðavatn og blasir við á hægri hönd þegar
ekið er frá Breiðholtí í átttna að Rauðavatni.
Norðlingaholt tílheyrði áður Gröf (Grafarholti) en
Jens Eyjólfsson byggingarmeistari keyptí það og
Selásinn á fyrri hluta aldarinnar. I kringum
seinna stríð fór hann að seh'a sumarbústaðalóðir á
NorðKngaholtí en meðal þeirra fyrstu tíl að kaupa
þar lönd voru kaupmennirnir Kristinn og Mar-
teinn Einarssynir og Oskar Gíslason gullsmiður.
Eftír að tveir þeirra höfðu reist bústaði réðust
þeir í að leggja veg að bústöðunum og nefndu
hann Norðlingabraut, eftir holtínu.
E.B. segir veginn sem Breiðholtsbrautin var
lögð yfir hafa verið kallaðan Norðlingabraut,
Ofanbyggðaveg eða Flóttamannaveg. Það er
rangt hjá E.B. að þessi vegur hafi verið kallaður
Norðlingabraut. Hann hét áður Elliðavatnsveg-
ur og lá alla leið upp á Kaldárselsveg í Hafnar-
firði. Ruglingur á veganöfnum gæti hins vegar
stafað af því að beygt var útaf Suðurlandsvegi á
sama stað, hvora leið sem menn ætluðu og veg-
vísar því nálægt hvor öðrum. Flóttamannaveg-
ur var kallaður sá hluti Elliðavatnsvegar sem lá
frá Hafnarfirði að Vífilsstöðum.
Byggir E.B. staðsetningu á örnefnaskrá afa
síns, Björns Bjarnarsonar alþm. í Grafarholti
(Gröf). Ég hef kynnt mér þessa skrá og fleiri
gögn hjá Omefnastofhun. Skráin er mjög ítarleg
og vönduð að gerð og kemur vel heim og saman
við þau örnefni sem ég þekki af því svæði sem
hún tekur til, með undantekningum þó.
Svo vitnað sé í handrit Björns Bjarnarsonar:
„Frá Klapparholtsmóum gengur þama mis-
hæðóttur lyngmóahryggw suður í fíatlendið,
sem EUiðavatnsengjar eru á, og beygist Bugða
fyrir hann, rennur meðfram honum og myndar
þannig langt og eigi breitt nes eða odda. Syðst í
oddanum er stór hóll eða holt, en í lægð norðan
viðhann hefur bær verið ogfleiri byggingar, eru
þarrústirmjögfornlegar." Björn nefnir þennan
lyngmóahrygg ekki neinu nafni. Syðri hluti
þessa lyngmóahryggjar er Norðlingaholt en sá
nyrðri Bakkaskyggnir eða Oddaskyggnir. í
lægðinni þar á milli eru rústir af bæ sem senni-
lega hét Oddagerði eða Oddagerðisnes og er tal-
ið að hafi lagst í eyði á 15. eða 16. öld.
Svo aftur sé vitnað í handrit Björns: „Norðl-
ingaholt, um uppruna þessa brnefnis er ókunn-
ugt, en mér þykir líklegt að það stafíaf umferð
Norðlendinga þar. Þegar þeir fóru til Suður-
nesja lá leið þeirra um Mosfellsheiði og yfír
Mosfellssveit. Á fyrri öldum var lítið erinda til
Reykjavíkur, sem þá var aðeins eitt býli......en
hafí Norðlendingar farið þá leið, lá vegurþeirra
meðfram Norðiingaholti að austan og sunnan."
Þarna staðsetur Björn Norðlingaholt þar sem
efstu götur í Selási eru í dag. Þetta hæðardrag
hef ég séð nefiit Brekknaás en nyrsta hluta þess
Sauðaskyggni en Sauðadal á miUi þess og Seláss-
ins. Björn staðsetur Brekknaásinn hinsvegar ut-
an í Selásnum. Víst getur verið að fleiri en einn
staður heití sama nafhi þótt stutt sé á milli. Þó
hallast ég fremur að því að Björn fari rangt með
staðsetningu Norðlingaholts í örnefhaskrá sinni.
Gröf var stór jörð og vel skipuð örnefnum enda
hljóðar skrá hans upp á 320 örnefhi. Það myndu
fáir telja mikið þótt honum skjöplaðist um eitt
Þessa skoðun mína byggi ég annars vegar á
því að æði grunsamlegt er að jafn áberandi
kennileiti og umræddur lyngmóahryggur er
skuli vera nafnlaus, samanber skrá Björns, en
holtið er sérstaklega áberandi þegar ekið er að
austan framhjá Rauðhólum og litið er í átt tíl
Helluvatns og ekki síður frá Elliðavatnsbænum
og Vatnsenda. Hins vegar rökstyð ég skoðun
mína á gögnum sem ég hef kynnt mér hjá Ör-
nefnastofnum og víðar. Þar er Norðlingaholt í
öllum tílvikum staðsett við Elliðavatn. Sumar
þessar heimildir eru eldri en örnefnaskrá
Björns sem birtíst í Árbók hins íslenska forn-
leifafélags árið 1914. Heimildir þessar eru:
Uppdráttur eftír Benedikt Gröndal frá 1880
af Elliðaánum frá upptökum til ósa (sjá mynd
hértilhliðar),
Daniel Bruun getur Norðlingaholts 1897 þeg-
ar Benedikt Sveinsson, faðir Einars skálds, sýn-
ir honum Þingnes: ,^lþingismaðurinn Benedikt
Sveinsson sýndi mér þingbúðir á nyrðri bakka
vatnsins hjá holti sem nefhist Norðhngaholt."
Örnefnaskrá sem Ari Gíslason, kennari á
Akranesi og mMvirkur örnefnasafnari, skráði
eftir Helgu Björnsdóttur frá Grafarholti (dóttur
Björns Bjarnarsonar alþm.). „Vestur við Bald-
urshaga (Klapparholt) eru Klapparholtsmóar
sem liggja suður með Bugðu. Þar suður affast
við ána er holt sem heitir Norðlingaholt, þar
voru margir gótutroðningar."
Kort Steindórs Björnssonar frá Gröf (bróður
Helgu frá Grafarholti) en hann mertór Norðl-
ingaholtið inn á kortið við Elliðavatn.
Eftirfarandi var skráð eftir Tryggva Einars-
syni frá Miðdal sem var fæddur þar 1901 og bjó
þar alla tíð. „Fyrir norðan Hóhnsá (Bugðu)
nokkurnveginn norðurafEUiðavatnsbænum, er
allstórt nes eða tangi, sem Oddagerðisnes heitir.
Þar var býli eða hjáleiga, sem Oddagerði hét.
Síðast þegar ég fór þar um, sást þar rétt fyrir
veggjum. Há hæðina norðan til á nesinu heyrði
égnefnda Norðlingaholt."
Einnig kemur Norðlingaholtíð fyrir í örn-
efnaskrá yfir jörðina Elliðavatn og er heimildar-
maður Eggert Norðdahl frá Hólmi.
Auk þessa kemur Norðlingaholt víða fyrir í
skrifum Árna Óla blaðamanns um Kjalarnes-
þing eins og kemur fram síðar í greininni.
Tilurð örnef nisins
Tvær skýringar hef ég heyrt um nafngift
Norðlingaholts. Ónnur er sú að holtið dragi nafn
sitt af ferðum Norðlendinga suður með sjó á
vetrarvertíð og á vorin til skreiðarkaupa. Mun
leið þeirra þá hafa legið yfir Mosfellsheiðina og
skildust leiðir þeirra í nágrenni Norðlingaholts
eftír því hvert á nesin átti að fara. Á sama hátt
urðu endurfundir þegar menn voru á norður-
leið. Fyrr á öldum var lítil ástæða tíl að leggja
lykkju á leið sína tíl Reykjavíkur því hún var þá
lítið meira en venjulegt býli. Nokkru austan við
Norðlingaholt eru gamlar götur sem heita
Norðlingagötur. Er þetta alfaraleið og hún víða
vörðuð örnefnum sem tengjast norðanmönnum,
s.s. Norðlingavað og Norðlingaháls. Fremur
ósennilegt finnst mér að Norðlendingar hafi
haft viðkomu við Norðlingaholt á suðurleið því
það er alveg í hvarfi þangað til komið er vel
framhjá því, en á norðurleið blasir það hinsveg-
ar við þegar komið er upp á hæðirnar sunnan
megin við EUiðavatn. Ef norðanmenn ætluðu
sér áningu við Norðlingaholt urðu þeir hinsveg-
ar að leggja lykkju á leið sína og fara að óþörfu
yfir Bugðu. Þótt hún sé ekki vatnsmikil er hún
víðast ill yfirferðar á þessum slóðum sökum
þess hve holbekkt hún er og botninn leðjubor-
8     LESBÓK MORGUNBLADSINS - MENNING/USTIR 13. MAl 2000
					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12
Blašsķša 13
Blašsķša 13
Blašsķša 14
Blašsķša 14
Blašsķša 15
Blašsķša 15
Blašsķša 16
Blašsķša 16
Blašsķša 17
Blašsķša 17
Blašsķša 18
Blašsķša 18
Blašsķša 19
Blašsķša 19
Blašsķša 20
Blašsķša 20