Tķmarit.is   | Tķmarit.is |
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Morgunblašiš

og  
S M Þ M F F L
. 1 2 3 4 5 6
7 8 9 10 11 12 13
14 15 16 17 18 19 20
21 22 23 24 25 26 27
28 29 30 31 . . .
PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | JPG  | TXT  |



Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Morgunblašiš

						10 SUNNUDAGUR 28. JÚLÍ 2002 MORGUNBLAÐIÐ

R

ANNSÓKNIR á faralds-

fræði skarða í góm og vör

hafa verið í gangi á Íslandi

um áratugaskeið. Þessar

rannsóknir hafa aukið

skilning á sjúkdómnum og í

október á síðasta ári voru

birtar merkar niðurstöður

þar sem tilkynnt var að bú-

ið væri að finna stökkbreytingar sem valda

kynbundnum holum gómi. Á Íslandi er stærsta

kynbundna holgómaætt í heimi og eftir að hún

var skilgreind vaknaði áhugi manna á þessum

fræðum víða um heim. Árni Björnsson, fyrrum

yfirlæknir lýtalækningadeildar Landspítalans,

hefur ásamt Alfreð Árnasyni erfðafræðingi

stundað rannsóknir á þessu sviði í yfir þrjátíu

ár.

Aðeins er hægt að greina alvarlegri góm-

skörð á fósturstigi en í flestum tilfellum grein-

ist skarð í góm og vör fyrst við fæðingu. Tilfelli

eru misalvarleg og segir Ólafur Einarsson

lýtaskurðlæknir að börn geti þurft að fara í allt

frá einni aðgerð og upp í átta eða fleiri. ?Ef

þetta er einfalt skarð í vör þá er oft nóg að gera

eina aðgerð við þriggja til fjögurra mánaða

aldur. Sömuleiðis ef það er lítið skarð í gómn-

um, þá er það ein aðgerð, gerð aðeins seinna

eða við sjö til tíu mánaða aldur. Ef þetta er al-

skarð og tanngarðurinn skakkur og opinn, þá

getur þurft margar aðgerðir. Það er mikil

vinna í kringum erfiðustu tilvikin og er sam-

vinnuverkefni margra aðila.? 

Að ýmsu er að hyggja ef um gómklofa er að

ræða. Ólafur segir að þá sé meiri hætta á að

fæða berist upp í nefkokið, í kokhlust og inn í

miðeyra. Þetta veldur því að tíðni eyrnabólgu

er hærri hjá þessum börnum. ?Foreldrum er

kennt að næra börnin hálfuppisitjandi og gefa

þeim nægan tíma svo fæðan fari síður upp í

eyrun og láta þau ekki liggja út af með pelann.

Meðal annars af þessum ástæðum er heppilegt

að loka gómnum sem fyrst. Það þarf líka að

fylgjast mjög vel með eyrum þessara barna og

setja í þau rör snemma ef fer að bera á eyrna-

bólgu.?

Aðgerðirnar eiga sér langa sögu

Árni Björnsson lýtalæknir sá um að lagfæra

skörð í góm og vör mestallan sinn starfsaldur,

allt þar til hann lét af störfum árið 1994 en það

var í Svíþjóð sem hann komst upphaflega í

kynni við aðgerðir af þessu tagi. Búið er að

stunda skarðaaðgerðir hér á landi allt frá því á

þar síðustu öld og jafnvel enn lengur því frá-

sögn er til af skarðaaðgerð í Noregi árið 1242 á

Þorgilsi skarða, einum af Sturlungum. Árni

segir þá frásögn líklega þá elstu en í henni er

aðdraganda aðgerðarinnar lýst svo og árangr-

inum, þótt í grófum dráttum sé. 

Þrátt fyrir að gert hafi verið við skörð í vör

hér á landi frá því fyrir þar síðustu aldamót

tókst mönnum ekki að gera við skörð í góm

fyrr en Snorri Hallgrímsson skurðlæknir kom

frá Svíþjóð í byrjun seinni heimsstyrjaldarinn-

ar. Árni segir að Snorri hafi verið sá fyrsti sem

gerði heppnaða aðgerð á klofnum góm á Ís-

landi. ?Snorri notaði sömu aðferð og Svíar

höfðu notað og eru ekki mikið frábrugðnar því

sem notað er í dag. Þegar Snorri kom hingað

heim var hér enginn menntaður svæfinga-

læknir en ein af grundvallarforsendunum fyrir

því að vel takist til við að gera við klofinn góm

er að til staðar sé góður svæfingalæknir,? seg-

ir Árni. Eftir að Árni var alkominn heim úr

námi um 1960 afhenti Snorri Hallgrímsson

honum lýtalækningarnar og hætti sjálfur.

Í London hafði Árni unnið með lækninum

David Mathews sem stundaði skarðaaðgerðir.

Árni segir hann hafa notað aðra aðferð við að

sauma saman varir en svipaða aðferð við að

laga góminn. ?Það eru til fleiri aðferðir við

þetta en ég hef notað í gegnum öll þessi ár en

sú aðferð sem ég notaði er enn notuð af Ólafi

Einarssyni sem tók við af mér 1994.?

Ólafur Einarsson segir að í grundvallar-

atriðum hafi ekki orðið mikil breyting á að-

ferðum en segir aðferðir milli landa þó mis-

munandi. ?Ef maður fer milli staða þar sem

fengist er við þetta þá er bæði tímasetningin á

aðgerðunum og röðin á þeim töluvert mismun-

andi. Menn geta náð svipuðum árangri samt

sem áður þannig að það er ekki endilega nein

ein rétt leið í þessu,? segir Ólafur. ?Við hefjum

meðferðina fyrr en til dæmis í Svíþjóð. Ég tel

rétt að loka gómnum snemma upp á málþrosk-

ann að gera og ég miða við sjö til tíu mánaða

aldurinn. Í Skandinavíu víða var þetta gert al-

veg upp undir tveggja ára aldur en þeir hafa

fært sig neðar líka.?

Á málþingum skurðlækna koma sífellt upp

umræður um tímasetningu skarðaaðgerða.

Ólafur segir að tvö sjónarmið togist á. Sumir

telji að loka eigi gómnum snemma til að mál-

þroskinn verði eðlilegur. Hann segir að á móti

komi það að rífa slímhúð frá gómbeininu eins

og gert er í aðgerðunum, geti truflað beinvöxt-

inn þannig að efri kjálkinn verði hlutfallslega

rýr. Sumir vilji meina að sé þetta gert of

snemma þurfi fleiri að gangast undir kjálkaað-

gerð á táningsaldri. Ólafur segir að breytt

skurðtækni geri það að verkum að beinhimnan

sé ekki tekin með þegar slím-

húðarfliparnir eru búnir til

heldur er hún skilin eftir á

beininu. Hann segir að í aukn-

um mæli sé farið að gera 

samanburðarrannsóknir milli

landa til að komast að því

hvaða aðferð reynist best til

langs tíma og að Evrópusam-

bandið hafi styrkt þessar

rannsóknir. 

?Það er ein rannsókn í gangi núna sem heitir

Scancleft en það er samanburðarrannsókn

sem í taka þátt Norðurlandaþjóðirnar og Eng-

land. Sjúklingum sem gengið hafa í gegnum

mismunandi aðgerðaferli er fylgt eftir. Svo er

meiningin að meta bæði málþroskann og vöxt

beinanna og sjá hvort það er hægt að greina

hvaða aðferð er best,? segir Ólafur, en hann er

sannfærður um að árangurinn hér sé sam-

bærilegur við það sem gerist annars staðar.

?Þótt ég segi sjálfur frá þá held ég að óhætt sé

að segja að árangurinn hér er fyllilega sam-

bærilegur, þá á ég við árangurinn af skurð-

aðgerðunum. Það sem kannski má gagnrýna

hjá okkur er að þjónustan er svolítið dreifð.

Þessir krakkar sem eru hvað verstir þurfa

skurðaðgerðir, háls- nef og eyrnaþjónustu,

tannréttingaþjónustu og talkennslu. Það er

erfitt fyrir fólk sem býr úti á

landi að þurfa að fara á

marga staði í Reykjavík til að

fá þjónustuna. En það má

hafa það í huga að þetta eru

ekki nema tíu börn á ári og

apparatið má ekki vera

stærra en verkefnið,? segir

Ólafur.

Það má segja að markviss-

ar rannsóknir á skörðum í vör

og góm hafi verið í gangi hér

á landi frá því um miðjan sjö-

unda áratuginn. Pálmi Möll-

er, skólabróðir Árna Björns-

sonar úr menntaskóla,

starfaði sem tannlæknir í

Bandaríkjunum mestan sinn

starfsaldur. Pálmi fékk

áhuga á skörðum og kom til

Íslands og stundaði rann-

sóknir á faraldsfræði þeirra.

?Ég flakkaði með honum um

allt land og við eltum uppi

alla skarðsjúklinga sem við

gátum fundið. Þeir voru

skráðir og gerðin á skörðun-

um,? segir Árni. Pálmi skrifaði doktorsritgerð

um rannsóknir sínar og varði hana árið 1967.

Annar andmælandi Pálma við doktorsvörnina

var Daninn Paul Fogh Andersen sem árið 1942

hafði skrifað doktorsritgerð um faraldsfræði

skarða í Danmörku. Andersen setti á sínum

tíma fram þá kenningu að erfðamynstur

skarða væri mismunandi eftir gerðum þannig

að skarð í góm eitt sér án þess að líka væri

skarð í vör hefði öðruvísi erfðamynstur en

skarð í vör eingöngu eða skarð í vör og góm.

Árni segir þessa kennningu hans standast enn

í dag. ?Doktorsritgerð Paul Fogh Andersens

er talin vera klassísk í fræðum um skörð. Hann

gerði við nær öll skörð í Danmörku meðan

hann var starfandi. Hann áttaði sig á að þetta

væri að einhverju leyti ættlægt en þegar hann

skrifar sína ritgerð árið 1942 þá vissu menn

Yfir þriggja áratuga saga íslenskra vísindarannsókna á faraldsfræði og erfðum vara- og gómskarða

Merkar rannsóknir ísl

Saga íslenskra vísindarann-

sókna á faraldsfræði og 

erfðum vara- og gómskarða

nær nú orðið yfir meira en þrjá

áratugi. Hér á landi er að 

finna stærstu kynbundnu 

holgómaætt í heimi. Björgvin

Hilmarsson kynnti sér

þessa merku sögu.

Frá vinstri: Ólafur Einarsson læknir, Árni Björnsson, fyrrverandi yfirlæknir, og Alfreð Árnason erfðafræðingur.

Snorri Hallgrímsson skurðlækn-

ir var sá fyrsti sem gerði heppn-

aða aðgerð á klofnum góm á Ís-

landi.

?

Það má segja að þessar niðurstöður setji

lokapunktinn á langan kafla í sögu þessara

rannsókna. Án þess að sögulegar niðurstöður

hafi náðst fyrr en nú í október á síðasta ári,

hafa miklar tæknilegar og aðferðafræðilegar

niðurstöður fengist og hafa nokkrir doktorar

orðið til í tengslum við rannsóknirnar.

?

					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12
Blašsķša 13
Blašsķša 13
Blašsķša 14
Blašsķša 14
Blašsķša 15
Blašsķša 15
Blašsķša 16
Blašsķša 16
Blašsķša 17
Blašsķša 17
Blašsķša 18
Blašsķša 18
Blašsķša 19
Blašsķša 19
Blašsķša 20
Blašsķša 20
Blašsķša 21
Blašsķša 21
Blašsķša 22
Blašsķša 22
Blašsķša 23
Blašsķša 23
Blašsķša 24
Blašsķša 24
Blašsķša 25
Blašsķša 25
Blašsķša 26
Blašsķša 26
Blašsķša 27
Blašsķša 27
Blašsķša 28
Blašsķša 28
Blašsķša 29
Blašsķša 29
Blašsķša 30
Blašsķša 30
Blašsķša 31
Blašsķša 31
Blašsķša 32
Blašsķša 32
Blašsķša 33
Blašsķša 33
Blašsķša 34
Blašsķša 34
Blašsķša 35
Blašsķša 35
Blašsķša 36
Blašsķša 36
Blašsķša 37
Blašsķša 37
Blašsķša 38
Blašsķša 38
Blašsķša 39
Blašsķša 39
Blašsķša 40
Blašsķša 40
Blašsķša 41
Blašsķša 41
Blašsķša 42
Blašsķša 42
Blašsķša 43
Blašsķša 43
Blašsķša 44
Blašsķša 44
Blašsķša 45
Blašsķša 45
Blašsķša 46
Blašsķša 46
Blašsķša 47
Blašsķša 47
Blašsķša 48
Blašsķša 48
Blašsķša 49
Blašsķša 49
Blašsķša 50
Blašsķša 50
Blašsķša 51
Blašsķša 51
Blašsķša 52
Blašsķša 52
Blašsķša 53
Blašsķša 53
Blašsķša 54
Blašsķša 54
Blašsķša 55
Blašsķša 55
Blašsķša 56
Blašsķša 56