Lesbók Morgunblaðsins

						6 LESBÓK MORGUNBLAÐSINS

?

MENNING/LISTIR 10. ÁGÚST 2002

S

AGNFRÆÐINGAR verða

sjaldan aðnjótandi þess vafa-

sama heiðurs að geta kallast

þjóðþekktir í heimalöndum sín-

um, hvað þá heimsþekktir.

Flestir sinna þeir daglegri iðju

sinni í kyrrð og einrúmi, utan

við skarkala heimsins, og þótt

fyrir komi að bækur þeirra eða aðrar ritsmíðar

veki almenna athygli fyrir frásagnir af drama-

tískum atburðum, eftirminnilegu fólki, stílsnilld

eða skarpa hugsun, er þar tíðast aðeins um

stundarfyrirbrigði að ræða. Innan skamms

fennir í sporin og verkin, sem um stund vöktu

deilur eða hrifningu, gleymast öllum nema

kannski örfáum starfsbræðrum og -systrum og

einstaka áhugamanni um viðfangsefnið.

Einn er þó sá sagnfræðingur 20. aldar, sem

fullyrða má að hafi orðið þjóðþekktur í heima-

landi sínu og víða um heim er nafn hans þekkt,

ekki aðeins á meðal annarra fræðimanna, held-

ur einnig í hópi áhugafólks um sögu 19. og 20.

aldar og ýmissa annarra, sem kunna að meta

góðar bækur. Þessi maður var A.J.P. Taylor,

enskur sagnfræðingur, og þekktastur meðal

landa sinna sem Alan Taylor. Hann var flestum

öðrum afkastameiri við ritstörf, tíður gestur í

útvarpi og sjónvarpi, tók virkan þátt í stjórn-

málabaráttunni á 6. og 7. áratug aldarinnar,

skrifaði mikið í blöð, hafði skoðanir á flestum

hlutum og lifði harla litríku einkalífi. Bækur

hans nutu flestar vinsælda og eru enn gefnar út

í stórum upplögum, þótt rúmur áratugur sé lið-

inn frá andláti hans og hálfur annar frá því hann

neyddist til að leggja frá sér pennann vegna

veikinda. Sumar bækur hans og greinar vöktu

þó harðar deilur, sem vart eru hjaðnaðar enn,

og nýlega helgaði þekkt fræðitímarit honum

heilt hefti. Um hann hafa verið skrifaðar tvær

ævisögur, auk sjálfsævisögu sem út kom árið

1983, og á síðastliðnum vetri sýndi BBC

klukkustundar sjónvarpsþátt um ævi hans og

störf. Mun óhætt að fullyrða, að um engan ann-

an sagnfræðing 20. aldar hafi verið fjallað jafn-

mikið og víða.

Í þessari grein verður fjallað um ævi og störf

Taylors, greint frá helstu ritum hans og reynt

að skýra, hvers vegna hann varð svo þekktur og

vinsæll sem raun bar vitni. Ennfremur verður

fjallað stuttlega um nokkrar skýringar hans á

sögulegum atburðum og freistað að skýra,

hvers vegna þær vöktu svo mikla athygli og eru

enn umdeildar, ekki aðeins í þröngum hópum

fræðimanna, heldur einnig á meðal söguáhuga-

fólks víða um heim.

II.

Alan John Percivale Taylor, eins og hann hét

fullu nafni, var Lancashiremaður að ætt og upp-

runa. Hann fæddist í Birkdale, skammt fyrir

norðan Liverpool, 25. mars árið 1906. Faðir

hans var vel stæður kaupsýslumaður og starf-

aði, er drengurinn fæddist, við fjölskyldufyr-

irtæki, sem rak umsvifamikil baðmullarvið-

skipti. Móðirin var kennari að mennt og

afkomandi kaupmanna, eins og faðirinn. Taylor

ólst upp sem einkabarn foreldra sinna, en eldri

systir hans lést fáeinum árum áður en hann

fæddist og þriðja barn foreldra hans fæddist

andvana er hann var sjö ára gamall. Eins og oft

vill verða um einkabörn, naut Taylor góðs at-

lætis og athygli í bernsku og hafði meiri sam-

skipti við foreldra sína, ættingja og fullorðna

fjölskylduvini en við jafnaldra. Hann var annars

mikið út af fyrir sig, en þótti bráðger, var að eig-

in sögn orðinn læs um fjögurra ára aldur, og

eyddi á bernskuárum miklum tíma í bóklestur

og til að hlýða á samræður fullorðinna. Þær

snerust ekki síst um stjórnmál, en foreldrarnir

voru báðir áhugasamir um þau efni.

Percy Taylor, faðir Alans, studdi Frjálslynda

flokkinn, en varð fyrir miklum vonbrigðum með

hann er fyrri heimsstyrjöldin braust út. Hann

taldi að Asquith forsætisráðherra og Grey utan-

ríkisráðherra hefðu svikið þjóðina, blekkt hana

til að taka þátt í styrjöldinni, og þegar öllu væri

á botninn hvolft, væru breskir ráðamenn engu

minni hernaðarsinnar en þýskir starfsbræður

þeirra. Percy, sem var mikill tilfinningamaður í

stjórnmálum og fylgdi skoðunum sínum fast

eftir ? eins og sonur hans síðar ? sagði skilið við

Frjálslynda flokkinn og hneigðist til sósíalisma.

Á þessum tíma gátu einstaklingar, sem ekki

áttu aðild að verkalýðsfélögum, ekki orðið með-

limir í Verkamannaflokknum, og af þeim sökum

hölluðust foreldrar Taylors að samtökum

vinstrimanna, sem stóðu utan flokksins. Í þeim

hópi voru margir miðstéttar- og menntamenn,

sem andsnúnir voru þátttöku Breta í heims-

styrjöldinni. Þar voru frændur Taylors í móð-

urætt býsna áberandi og a.m.k. einn þeirra

eyddi meirihluta stríðsáranna í fangelsi vegna

þess að hann neitaði að gegna herkvaðningu.

Allt hafði þetta mikil áhrif á skoðanir Taylors

þegar á unga aldri og mótaði afstöðu hans til

þjóðfélagsmála, og þó einkum styrjalda, hern-

aðarbrölts og vígbúnaðar, ævilangt. Á bernsku-

heimili hans fylgdist fólk gjörla með bylting-

unni í Rússlandi og þegar bolsévikar sömdu frið

við Þjóðverja og hættu þátttöku Rússlands í

stríðinu, hlutu þeir mikið lof fyrir hjá Taylor-

fjölskyldunni og nánustu vinum hennar. Næstu

árin eftir að styrjöldinni lauk, störfuðu foreldr-

ar Taylors mikið með öðrum breskum sósíal-

istum, móðurfrændur hans komust sumir til

metorða í vinstrihreyfingunni og síðar Verka-

mannaflokknum og einn nánasti vinur föður

hans var George Lansbury, þingmaður, rit-

stjóri Daily Herald og enn síðar einn helsti for-

ystumaður friðarsinna í flokknum. Sumarið

1925 fór Taylor í sex vikna ferðalag til Sov-

étríkjanna ásamt móður sinni og vini þeirra. Sú

ferð hafði mikil áhrif á hann, hann hreifst af

rússneskri menningu og þó ekki síður af þjóð-

inni, sem hann taldi jafnan að verðskuldaði blíð-

ari örlög en henni voru búin.

Taylor var ungur settur til mennta og að

loknu barnaskólanámi á heimaslóðum var hann

sendur í heimavistarskóla sem kvekarar ráku,

fyrst í Buxton College og síðan í Bootham í

York. Árið 1924 lá leið hans til Oxford, þar sem

hann nam við Oriel College næstu þrjú árin og

brautskráðist sumarið 1927. Þar var sagnfræði,

eða öllu heldur saga, meginviðfangsefni hans,

en sjálfur leit hann þó ekki á sig sem sagnfræð-

ing að námi loknu, a.m.k. ekki í þeim skilningi

sem lagður er í það orð nú á dögum. Hann hafði

t.a.m. litla sem enga þjálfun hlotið í neins konar

rannsóknavinnu og var engan veginn ráðinn í að

stunda fræðigreinina.

Að eigin sögn var Taylor alls óráðinn í því

hvað hann hygðist taka sér fyrir hendur er hann

brautskráðist frá Oriel College. Móðurbróðir

hans, sem rak þekkta lögfræðiskrifstofu í Lond-

on og var einn helsti lögmaður vinstrimanna á

þessum tíma, bauð honum að koma til sín til

náms og þjálfunar og fyrir áeggjan móður sinn-

ar þáði hann boðið. Starfið á lögfræðiskrifstof-

unni átti þó lítt við hann og honum leiddist í

London, þar sem hann þekkti varla nokkurn

mann. Hann mætti samviskusamlega í vinnuna

á hverjum morgni í u.þ.b. hálft ár, en sat lengst

af vinnudeginum úti í horni og las Dickens, en

bækur hans hafði hann keypt fyrir verðlaun,

sem hann fékk fyrir lokaritgerð sína í Oxford.

Eftir sex mánaða dvöl í stórborginni sagði hann

skilið við frænda sinn og lögfræðina og hélt

skömmu síðar aftur til Oxford, þar sem hann

tók að huga að framhaldsnámi í sagnfræði. Þar

gekk hann m.a. á fund H.W.C. Davis, sem var

Regius prófessor í sagnfræði. Hann stakk upp á

því að Taylor færi til Vínarborgar og legði þar

stund á nám í þýsku og rannsóknarnám í sagn-

fræði undir handarjaðri Alfred Pribram, sem

þá var einn fremsti kennari í sögu alþjóða-

stjórnmála í Evrópu og sérfræðingur í evr-

ópskri stjórnmálasögu 19. aldar og öndverðrar

20. aldar.

Taylor leist þegar í stað vel á þessa hugmynd

og hélt til Vínar haustið 1928. Þar dvaldist hann

næstu tvö árin við rannsóknir og nám og naut

þeirra menningarlegu lystisemda sem borgin

hafði uppá að bjóða, sótti m.a. tónleika af mikilli

elju. Á Vínarárunum samdi hann frumdrög að

fyrstu bók sinni, en vorið 1930 var hann ráðinn

lektor í síðari alda sögu við háskólann í Man-

chester. Því starfi gegndi hann í átta ár, en flutti

sig þá um set og fór aftur til Oxford. Þar var

hann kennari við Magdalen College næsta ald-

arfjórðunginn en hætti þá kennslu að mestu og

fluttist til London. Þar starfaði hann við fræði-

störf og fyrirlestrahald á meðan heilsa leyfði.

Heimildum ber saman um, að Taylor hafi

verið góður kennari. Eins og fleiri sagnfræð-

ingum, sem njóta þess að fást við rannsóknir og

ritstörf, leiddist honum kennslan, en hann van-

rækti aldrei skyldur sínar í þeim efnum og að

ýmsu leyti lét háskólakennsla honum vel. Hann

var afburðafyrirlesari og hélt áheyrendum sín-

um föngnum frá upphafi til enda. Gilti þá einu

hvort um var að ræða kennslufyrirlestra, fyr-

irlestra í sjónvarpi eða af öðru tilefni. Sem leið-

beinandi við ritgerðasmíð þótti hann og einkar

góður, þar naut yfirburðaþekking hans sín

kannski hvað best. Ýmsir nemenda hans hafa

og orðið þekktir og afkastamiklir sagnfræðing-

ar og má þar nefna Martin Gilbert og Kathleen

Burk. Hinn fyrrnefndi varð frægur af margra

binda ævisögu Sir Winston Churchill, og er nú

líkast til þekktastur enskumælandi sagnfræð-

inga. Kathleen Burk varð hins vegar síðust

stúdenta til að njóta handleiðslu Taylors í námi.

Hún er nú prófessor við Lundúnaháskóla og

hefur nýlega gefið út vandaða ævisögu læri-

meistarans.

III.

Taylor undi sér vel í Oxford. Þar var hann

hagvanur og starfið og félagsskapurinn í

Magdalen College féll honum vel. Engu að síður

var ævi hans tíðum stormasöm á þessum árum

og ýmsir starfsbræður hans höfðu af ýmsum

ástæðum horn í síðu hans. Þar ollu pólitískar

skoðanir hans og athafnir á þeim vettvangi

nokkru. Taylor var að sönnu aldrei kommúnisti,

a.m.k. ekki eftir að hann gerðist kennari í Ox-

ford, en hann var vinstrisinnaður og því fór

fjarri að hann styddi stefnu breskra stjórnvalda

í ýmsum veigamiklum efnum, t.d. í utanríkis-

málum. Á árunum 1957?1963 var hann t.a.m. í

fararbroddi í hópi þeirra, sem harðast börðust

gegn nýtingu kjarnorku og kjarnorkuvígbúnaði

og kom oft fram á fundum, í sjónvarpi og blöð-

um sem einn helsti andstæðingur þess að Bret-

ar gerðust kjarnorkuveldi. Þá kom það einnig

til, að allir vissu að Taylor var vinveittur þjóðum

Austur- og Mið-Evrópu, heimsótti þær tíðum,

einkum Júgóslavíu og Tékkóslóvakíu, og þekkti

betur til sögu Mið-Evrópu en flestir aðrir

breskir sagnfræðingar. Af öllu þessu þótti

mörgum hægrimönnum hann grunsamlegur og

lítt áreiðanlegur á kaldastríðsárunum. Kom þá

fyrir lítið, að árið 1948 flutti hann á ráðstefnu í

Wroclav í Póllandi fræga ræðu, þar sem hann

hafnaði valdabrölti og yfirráðastefnu stórvelda

? allra stórvelda ? í menningarmálum, en lagði

áherslu á nauðsyn þess að menntamenn héldu

sjálfstæði sínu gagnvart stjórnvöldum í öllum

löndum. Þótti þetta djarflega mælt á ráðstefnu

sem skipulögð var af sovéskum og pólskum

stjórnvöldum og ætluð til að herða þátttakend-

ur, einkum Pólverja, í andstöðunni við Vest-

urlönd.

Annar þáttur í ævistarfi Taylors, sem fór

mjög fyrir brjóstið á mörgum samstarfsmanna

hans í háskólanum, var blaðamennska hans. Ár-

um saman skrifaði hann mikið í blöð, einkum

sunnudagsblöðin. Þar kenndi ýmissa grasa, en

mest var þó um að ræða pistla af ýmsu tagi og

svo ritdóma, en þá mun Taylor hafa skrifað

fleiri um dagana en flestir menn aðrir. Mörgum

samstarfsmönnum í Oxford, einkum þó hinum

afkastaminni, þóttu slík skrif vera fyrir neðan

virðingu hans sem háskólakennara og sumir

sáu ofsjónum yfir því hve þekktur hann varð af

þessum skrifum og hve mikið hann fékk greitt

fyrir þau. Í þeim efnum tók þó fyrst steininn úr

er Taylor tók að koma reglulega fram í sjón-

varpi. Þar flutti hann um árabil fyrirlestra um

söguleg efni og hlaut miklar vinsældir fyrir, auk

þess sem hann var um nokkurra ára skeið fasta-

gestur í fréttaskýringaþættinum ?In the News?

í sjónvarpinu.

Eitt atriði enn olli því, að sumir starfsbræðra

Taylors í Oxford höfðu um skeið nokkra andúð

á honum: hjónabandsmálin. Um það bil sem

hann gerðist kennari í Manchester kvæntist

hann unnustu sinni, Margaret Adams. Þau

bjuggu í lukkunnar velstandi í Manchester, en

skömmu eftir að þau komu til Oxford dró ský

fyrir sólu. Þá varð Margaret skyndilega yfir sig

ástfangin af einum uppáhaldsnemenda eigin-

mannsins, sem þó virðist ekki hafa endurgoldið

ást hennar nema að takmörkuðu leyti. Nokkru

síðar hreifst hún af skáldinu Dylan Thomas og

elti hann á röndum um skeið. Allt olli þetta

Taylor miklu hugarangri og varð til þess að

hjónabandið brast. Þá giftist hann aftur, Eve

Crosland, systur Anthony Crosland, þess er

undirritaði uppgjöf Breta í þorskastríðunum

árið 1976. Þau áttu saman tvo syni, en hjóna-

bandið varð ekki ýkja langlíft. Taylor skildi

nefnilega aldrei við fyrri konuna nema á papp-

írnum og eyddi löngum meiri tíma með henni og

börnum þeirra en seinni konunni, sem hann þó

var kvæntur. Alllöngu eftir að hann skildi við

Eve Crosland gekk hann svo að eiga ungverska

konu, Evu Haraszti. Hún var sagnfræðingur og

urðu kynni þeirra Taylors með þeim hætti að

hún var leiðsögumaður hans er hann fór til

Búdapest ásamt fleiri breskum sagnfræðingum

árið 1960. Eftir það skrifuðust þau lengi á og

hittust, fyrst öðru hverju en síðan reglulega, en

gengu árið 1976 í hjónaband sem entist meðan

Taylor lifði. Sambandið var þó býsna storma-

samt framan af, einkum vegna þess að hann gat

aldrei slitið tilfinningasambandinu við fyrstu

eiginkonuna.

Nú á dögum myndi slíkur hjónabandsferill

vart þykja í frásögur færandi. Því var öðruvísi

farið á 5. og 6. áratugnum og sumir samstarfs-

menn Taylors í Oxford, einkum hinir eldri,

töldu ekki vansalaust fyrir háskólann að hafa

slíkan mann innan sinna vébanda. Það olli hon-

um stundum vandræðum, auk hinna tilfinninga-

legu átaka sem jafnan fylgja slíkum málum. 

IV.

A.J.P. Taylor var óhemju afkastamikill

fræðimaður. Bækur hans, sem flestar vöktu

mikla athygli og ollu sumar harðvítugum deil-

um, urðu alls 29 og eru þá ritgerðasöfn með-

talin. Þar við bættist ótrúlegur fjöldi blaða- og

tímaritsgreina, þar meðtaldir ritdómar, og

skiptu þær ritsmíðar hans þúsundum. Þarf

fjöldinn þó vart að koma á óvart þegar þess er

gætt, að maðurinn var alltaf að, sílesandi og

skrifandi, og skrifaði að jafnaði nokkrar blaðsíð-

ur á degi hverjum í tæplega hálfa öld.

Hér er þess vitaskuld enginn kostur að gera

grein fyrir öllum ritsmíðum Taylors, ekki einu

sinni öllum bókunum, en þess skal freistað að

fjalla stuttlega um feril hans og helstu fræði-

legu viðfangsefni.

Þeim sem kannað hafa feril Taylors ber sam-

an um, að viðfangsefni hans hafi einkum verið

þrenns konar: saga þýskumælandi landa í Evr-

ópu á 19. og 20. öld, evrópsk stjórnmálasaga á

sama tímabili, einkum þó diplómatísk saga, og

loks saga Englands á 20. öld. Áhugi hans á

fyrstnefnda viðfangsefninu vaknaði á námsár-

unum í Vínarborg. Fyrsta bók hans, sem út

kom árið 1934, The Italian Problem in Eur-

opean Diplomacy, 1847?1849, fjallaði reyndar

um stöðu Ítalíu í evrópskum stjórnmálum þess

tíma, en eftir það sneri hann sér að sögu þýsku-

mælandi landa í Mið-Evrópu og verulega at-

hygli vakti hann fyrst árið 1941, en þá kom út rit

hans um veldi Habsborgara, The Habsburg

Monarchy, 1815?1918 . Sú bók kom út aukin og

endurskoðuð árið 1948, en fyrri útgáfan varð til

þess að Taylor komst í náin kynni við ýmsa Mið-

og Austur-Evrópumenn, sem dvöldust land-

flótta í Bretlandi á stríðsárunum, starfaði með

ÞEKKTASTI OG UMDEILDASTI

SAGNFRÆÐINGUR 20. ALDAR?

A.J.P. Taylor var flestum öðrum afkastameiri

við ritstörf, tíður gestur í útvarpi og sjónvarpi, tók

virkan þátt í stjórnmálabaráttunni á 6. og 7. áratug

aldarinnar, skrifaði mikið í blöð, hafði skoðanir 

á flestum hlutum og lifði harla litríku einkalífi.

Hann var og umdeildur mjög.

A.J.P. Taylor

EFTIR JÓN Þ. ÞÓR