Lesbók Morgunblaðsins

						LESBÓK MORGUNBLAÐSINS

?

MENNING/LISTIR 10. ÁGÚST 2002 9

verslunarhafnarkersins (þar er nú aðstaða fyrir

sportbáta), er verið að byggja af fullum krafti.

Þar verður skipulagið og nýtingin engu síðri en á

því svæði sem lokið er við. Auk mismunandi

reksturs og stjórnunar munu höfuðstöðvar fjöl-

miðla, tískuhús, hönnunarverkstæði, auglýsinga-

stofur, arkitektastofur, vinnustofur listamanna,

barir, gallerí, veitingahús, frítímasvæði, diskó-

tek, hótel og sérverslanir sjá til þess að ekki verði

um neitt niðurdrepandi skrifstofubæli að ræða.

Öllu heldur gefur að líta fremdarstundir bygg-

ingarlistar í andríku umhverfi þar sem fólk getur

notið frítímans hvort sem er að degi eða nóttu.

Hin spennufulla bygging Frakkans Claude Vasconi, ?Grand Bateau?.

Ljósmynd/Ilma G. Reiâner

Skrúðgarðurinn í Bilk. Myndin er tekin ofan af uppkeyrslu Rínarhnésbótarinnar. Fremst sést í hluta

nýja þinghússins og Rínarturninn. Sunnan við garðinn má sjá glitta í byggingu Franks O. Gehrys.

Höfundur er myndlistarmaður og búsettur

í Þýskalandi.

É

G KYNNTI mér fyrir nokkru hvernig

konur hafa verið titlaðar í tímans rás á

enskri tungu. Sú athugun leiddi í ljós

hve mikla sögu og margvísleg skilaboð

má lesa úr þessum snubbóttu ávarpsorðum. Ég

hef ekki gert sambærilega athugun á íslenskum

titlum en í fljótu bragði virðast þessi tvö tungu-

mál titla konur á svipaðan hátt, a.m.k. síðast-

liðna öld ef ekki lengur. Samkvæmt upplýsing-

um frá íslensku ráðuneyti er sá háttur hafður á

þegar gestalistar eru sendir út, að titillinn Frú

er settur fyrir framan nafn þeirra kvenna sem

öruggt þykir að séu giftar, en titillinn Fr. fyrir

framan nafn annarra kvenna. Ljóst er því að sú

aðgreining á ávarpsorðum kvenna, sem notuð er

þegar boðið er til virðulegra samkoma fyrir

hönd íslensku þjóðarinnar, byggist á hjúskap-

arstöðu kvennanna. 

Ensku titlarnir Mrs. og Miss voru uppruna-

lega skammstöfun á mistress sem þá var sæmd-

arheiti líkt og master. Eru þessir titlar því sam-

bærilegir þeim íslensku þ.e. frú er samkvæmt

orðabók gift kona, húsfreyja eða hefðarkona. Á

ensku öðlaðist mistress síðar aukamerkinguna

hjákona eða frilla en ekki veit ég til þess að frú

hafi fengið sambærilega merkingu í íslensku. Til

þess að forðast þessi tengsl var mistress sett

fyrir framan eiginnöfn sem kurteisistitill og að

lokum fékk þetta ávarpsorð annan framburð en

mistress. Upphaflega var Mrs. sambærilegt nú-

tímanotkun á Miss, þ.e. til að auðkenna ógifta

konu, en Miss var notað fyrir stúlkubörn. Í upp-

hafi nítjándu aldar voru titlarnir notaðir til að

auðkenna hjúskaparstöðu: Mrs. var notað fyrir

gifta konu og Miss fyrir ógifta, fullorðna konu

jafnt og stúlkubörn.

Ekki virðist hafa verið gerð ítarleg könnun á

því hvað olli þessum breytingum á ávarpsorðum

kvenna í Bretlandi, en tímasetningin bendir

sterklega til þess að atvinnuþátttaka kvenna í

kjölfar iðnbyltingarinnar tengist þeim að ein-

hverju leyti. Þjóðfélagið var að gjörbreytast á

þessum tíma. Konur höfðu verið heima og skil-

greint sig fyrst og fremst sem dætur, eiginkon-

ur eða mæður. Þegar þær öðluðust eitthvert

sjálfstæði sem launað verkafólk fór að slakna á

þessum böndum. Karlmaður gat ekki lengur séð

það á konu sem var að vefa í bómullarverk-

smiðju hverjum hún ?tilheyrði? eða hvort hún

var ?á lausu?. Þegar hér var komið sögu varð því

að finna nýja leið til að greina ógiftar konur frá

þeim giftu til þess að fá upplýsingar um ?að-

gengi að þeim?. Að sama skapi þótti eðlilegt að

beita konur þrýstingi til að gifta sig með því að

skipa einhleypum konum á bekk með hinum

ungu og óreyndu. Titillinn Miss fékk nú merk-

inguna ógift kona, en um leið hina óæskilegu

aukamerkingu sem fylgir nafngiftunum old 

maid og spinster (þ.e. gömul stúlka og spuna-

kona). Þessi neikvæða merking á Miss áréttar

að hjónaband var talið nauðsynlegt fyrir konur

ef þær ætluðu að öðlast virðingu í þjóðfélaginu. 

Nú hefur íslenska orðið piparjómfrú eða pip-

arkerling álíka neikvæða merkingu og fyrr-

greindir titlar á ensku og áhugavert að velta

ástæðu þess fyrir sér, sérstaklega þegar lýsing-

arorðið piparalegur þýðir fjörlegur eða spræk-

ur. Nafngiftina sækjum við ef til vill til Dan-

merkur þar sem einhleypir karlar kölluðust

piparsveinar þegar þeir fóru í langar siglingar

til fjarlægra landa m.a. til að sækja krydd og þar

á meðal pipar. 

Hvorki gætir samræmis í titlum karla og

kvenna á ensku né í íslensku. Hvorki Mr. né Hr.

tilgreinir hjúskaparstöðu. Til þess að leiðrétta

þetta ójafnvægi hvað enskuna varðar hefur ver-

ið lagt til að titillinn Ms. fengi svipaða merkingu

og Mr. og hefur sú hugmynd m.a. verið lögð

fram sem lagafrumvarp í Bandaríkjaþingi. Þótt

titillinn Ms. hafi litið dagsins ljós á fimmta ára-

tugnum var hann ekki mikið notaður þangað til

tvennt gerðist. Fyrri ástæðan var sú að þessi

skammstöfun sparaði mikilvægan tíma og pen-

inga í ört vaxandi póstverslun og önnur ástæðan

var sú að þeim konum fjölgaði sem voru andvíg-

ar því að vera eyrnamerktar hjúskaparstöðu

sinni. Þessi skammstöfun hefur engu að síður

mætt mikilli og tilfinningaþrunginni mótstöðu.

Því hefur verið haldið fram að ekki sé hægt að

bera hana fram, að hún hljómi illa og að þetta sé

ekki sönn skammstöfun!

Á Íslandi slæddist titillinn Fr. inn í málið í

kjölfar kvennabaráttunnar á áttunda og níunda

áratugnum, þótt aldrei hafi farið mikið fyrir um-

ræðu honum tengdum. Fr. er rökrétt samsvör-

un við Ms., þ.e. tilraun til að titla konur án þess

að tilgreina hjúskaparstöðu þeirra. Allt talar

sínu máli og það á sannarlega við um titilinn Fr.

Þetta skref okkar Íslendinga inn í nútímann, að

taka upp Fr. til að titla konur, hefur þó ekki fært

okkur lengra áleiðis til jafnréttis kynjanna en að

taka við af gamla titlinum fröken (Frk.) sem var

áður notaður fyrir ógiftar konur. Fyrrgreindar

upplýsingar úr íslensku ráðuneyti benda því til

að eitthvað hafi skilaboðin skolast til eða mælst

misjafnlega fyrir, úr því ennþá virðist þörf á

þessari aðgreiningu kvenna þegar þjóðin býður

þeim á mannamót. 

Það virðist víðar erfitt að uppræta aldagaml-

an hugsunarhátt og tjá nýjar hugmyndir með

gömlum aðferðum svo að vel sé. Notkun á Ms.

hefur aukist jafnt og þétt víða um hinn ensku-

mælandi heim, þótt titillinn hafi fengið allsér-

staka merkingu á Englandi. Þar gegnir Ms. ekki

eingöngu því hlutverki að vera ávarpsorð sem

gildir jafnt fyrir allar konur alls staðar, heldur

er það einnig þægileg aðferð við að titla fráskild-

ar og ógiftar konur á ákveðnum aldri sem eru

sennilega ekki alveg óreyndar á sviði kynlífs.

Þannig hefur Ms. öðlast þægilega vafasama eða

óljósa skírskotun, þ.e. ef Mrs. þýðir gift, og Miss

þýðir ógift, þá þýðir Ms. eitthvað sem má túlka

með því að glotta út í annað.

Eftir að þessi allsherjartitill var fundinn upp

stakk háðfuglinn Russel Baker upp á því að

Miss og Mrs. héldu sinni stöðu í málinu, en benti

jafnframt á ?rétt? kvenna til að vita hjúskap-

arstöðu karla og kom fram með þá hugmynd að

Mr. ætti að skipta í sams konar titla og að Murm

(Mrm.) væri hægt að nota fyrir gifta karla og

Smur (Srs.) fyrir þá ógiftu. Í ljósi þeirrar þróun-

ar sem er hérlendis væri því vel hægt að hugsa

sér að titla gifta karla Herra en þá ógiftu Hr.

sem hljómar alveg þokkalega, í það minnsta

samanborið við tillögu Bakers!

Ljóst er að þessi tillaga Bakers hefur ekki

hlotið mikinn hljómgrunn enda hittir háðið vel í

mark. Fáránleiki og helsi aðgreiningarinnar

speglast vel þegar hún er mátuð við karlkynið.

Víst er að titillinn Ms. hefur haft aukið frelsi í

för með sér fyrir konur, en endanleg viðurkenn-

ing á titlinum fæst sennilega ekki fyrr en þjóð-

félög breytast í þá veru að ekki þyki þörf á að að-

greina kynin með þessum hætti þegar stöðu

þeirra í þjóðfélaginu ber á góma. Það sama á við

hér á Íslandi. Notkun eða öllu heldur notkunar-

leysi á titlinum Fr. veitir afar sterka vísbend-

ingu um hve mikilvægt okkur þykir að tilgreina

hjúskaparstöðu íslenskra kvenna en látum okk-

ur einu gilda um karla í þeim efnum. 

Heimildir

1) Carter, Angela. ?The Language of Sisterhood?, The

State of the Language. Ed. Leonard Michaels & Christo-

pher Ricks. USA: University of California Press. 1980.

2) Lakoff, Robin. Language and Woman?s Place. New York:

Harper & Row. 1975.

3) Miller, Casey and Swift, Kate. Words and Women. Eng-

land: Pelican Books. 1979.

4) Árni Böðvarsson. Íslensk orðabók. Reykjavík: Bókaút-

gáfa Menningarsjóðs. 1983 2. útgáfa.

5) ?Miss?, ?Mrs.?, ?Ms.?. The Oxford English Dictionary.

1989 ed.

MADDAMA, 

KERLING, 

FRÖKEN, FRÚ

Hvaðan kemur ávarpsorðið frú? Eða fröken? Skyldi

vera einhver dýpri merking á bak við þessi atkvæða-

litlu orð? Hér er saga og merking íslenskra ávarpsorða

kvenna skoðuð og þau borin saman við ensk ávarps-

orð en þar á milli má sjá nokkurt samhengi.

Höfundur er MA í ensku.

EFTIR STEINUNNI ÞORVALDSDÓTTUR