Lesbók Morgunblaðsins

						LESBÓK MORGUNBLAÐSINS

?

MENNING/LISTIR 10. ÁGÚST 2002 11

meiri en 12 stundir, fjórar þriggja tíma eyktir

frá kl. 6 að morgni til 6 að kvöldi, eftir sóltíma.

Þessu mundu tilheyra fræðileg eyktamörk ef

svo má kalla þau, kl. 3, 6, 9 og 12 fh og 3, 6, 9 og

12 eh, og þau eru sýnd á geislalínunum á mynd-

inni. En að sumrinu hér norður frá er hægt að

flýta öllum fræðilegum eyktamörkum á tíma-

bilinu frá kl. 6 fh til 6 eh um eina stund, eins og

örvarnar benda til, en náttmálum kl. 9 eh um

tvær stundir. Þá nýtist sumarbirtan vel,

klukkustund er bætt við vinnudaginn að

morgni og annarri að kvöldi, og sólin verður

jafn hátt á lofti við náttmál og rismál eins og

ráða má af myndinni. Á bak við þetta er sama

hugsun og sumartímann sem er notaður í

mörgum löndum og reyndar allt árið hér á

landi.

Af þessu verður ljóst hvað sólskífan var mik-

ið þarfaþing. Eftir henni var hægt að smíða

nýjar og með þær var hægt að fara milli bæja í

mörgum sveitum og velja eyktamörk í skyndi,

ef aðeins var fyrst fundið út hvar hásuður væri

á hverjum stað. Það gátu skynsamir menn með

því að mæla sólarhæð einu sinni fyrir hádegi, til

dæmis með skugganum af lóðréttum staur, og

finna hvenær hún var jafn mikil eftir hádegi, en

marka suður mitt á milli. Þannig skýrist það að

allgott samræmi sýnist vera milli eyktamarka

um land allt eftir þeim rannsóknum að dæma

sem hér hefur verið sagt frá og að bilið milli

eyktamarka er mun meira um hádaginn en á

kvöldin og morgnana.

Alls gætu eyktamörkin verið átta á sólar-

hringnum, svo að auk þeirra sem hér hafa verið

talin væru miðnætti og síðan ótta þremur tím-

um síðar. En það kemur fram í Ferðabók Egg-

erts og Bjarna og í grein Þorkels að þessara

tveggja eyktamarka sé mjög sjaldan gætt.

Eyktamörkin hafa því að líkindum afmarkað

vinnudaginn á sumrin, bjartasta hluta sólar-

hringsins, og verið eingöngu notuð frá miðjum

morgni (rismálum) til náttmála þegar fólk gekk

til hvílu.

Fróðlegt er að bera þessar niðurstöður sam-

an við reynsluna af því þegar símaklukkan svo-

nefnda kom til sögunnar með íslenska staðal-

tímann sem er sá sami um allt land, ólíkt

sóltímanum sem breytist með lengdargráðun-

um. Þegar fólk í sveitum landsins fékk sér

klukkur á nítjándu öld voru þær eðlilega stilltar

í samræmi við eyktamörkin. Um leið og vitn-

eskja barst um staðaltímann á landinu, fyrst og

fremst með símanum en síðar útvarpinu, kom í

ljós að klukkurnar á bæjunum voru oft einni

stund fljótari en símaklukkan, og reyndar hálf-

um öðrum tíma á vestanverðu landinu. Þetta

kölluðu menn búmannsklukkur og kunnu betur

við þær en nýja siðinn. Sumir höfðu jafnvel

klukkuna sína tveimur tímum á undan stað-

altímanum. Þetta var vel þekkt í Borgarfirði á

fyrri hluta tuttugustu aldar. Þetta kemur heim

við þær rannsóknir eyktamarka sem hér hefur

verið getið.

Því má bæta við að Uno von Troil kom til Ís-

lands árið 1772 og segir frá eyktamörkum í bók

sinni, Bréf frá Íslandi, án þess að geta nánar

um rannsóknir sínar eða annarra á því efni.

Umsögn hans er mjög svipuð og Eggerts og

Bjarna, enda jós hann mjög af þeim brunni sem

Ferðabók þeirra var. Sá er þó munurinn að

Uno von Troil taldi miðjan morgun vera klukk-

an 5 í stað 41/2 til 5 og hádegi klukkan 11 í stað

101/2 til 11. Þetta breytir þó litlu. Það gæti líka

stafað af ónákvæmni eða einföldun í endur-

sögn, og er því sniðgengið hér á undan. 

Árin 1814-15 ferðaðist svo Ebenezer Hend-

erson um Ísland og minnist á tímareikning Ís-

lendinga í sinni ferðabók. Hann segir athuga-

semdalaust að eyktamörk séu með jöfnu

millibili, og á þá líklega við tíma fremur en sól-

arátt, enda telur hann eyktamörkin sett klukk-

an 2, 5, 8 og 11 fyrir og eftir hádegi, eftir ?ensk-

um tíma?. Þó nefnir hann að í grennd við

kaupstaðina séu eyktamörkin nær ?okkar

tíma?, en ekki getur hann um neina sérstöðu

náttmála. Ef rétt er skilið er þetta í allgóðu

samræmi við þær ályktanir sem hér hafa verið

dregnar, að við setningu eyktamarka hafi oft-

ast verið notuð eins konar búmannsklukka, um

það bil klukkustund of fljót. En gráðubilið milli

eyktamarka ætti þá að hafa verið haft misjafnt

til þess að milli þeirra yrðu því sem næst 3

klukkustundir.

Í Kristinrétti Grágásar er merkileg heimild

sem bendir til þess að eyktarstaður sé 52,5

gráður fyrir vestan hásuður. Þessi eyktarstað-

ur er sýndur á teikningunni og ekki munar

nema þremur gráðum á honum og því eykta-

marki nóns sem teikningin sýnir. Þarna skeik-

ar aðeins því að á miðju landinu er sólin að jafn-

aði yfir þessum eyktarstað klukkan 3 eftir

hádegi um miðjan ágúst, en ekki mánuð frá

sumarsólstöðum eins og sýnist eiga öllu betur

við sólskífuna frá Stóruborg. 

Þegar á allt er litið sýna eyktamörkin að

ýmsir menn á miðöldum hafa sennilega haft

þekkingu á samhengi tíma og sólargangs sem

er aðeins á færi fárra annarra en sérfræðinga

nú á dögum. Þessi vitneskja fróðustu manna

hefur svo skilað sér til flestra byggðra bóla í

landinu þegar eyktamörk voru valin og löguð

eftir búhyggindum.

Eyktarstaður og vetrarbyrjun

Auk heimildarinnar úr Grágás er eyktar-

staður nefndur í Grænlendinga sögu og

Snorra-Eddu þar sem skýrt er frá skiptingu

ársins í fjórar árstíðir, haust, vetur, vor og sum-

ar:

Frá jafndægri er haust til þess er sól sest í

eyktarstað. Þá er vetur til jafndægris. Þá er vor

til fardaga. Þá er sumar til jafndægris.

Nálægt jafndægri á vori fóru snjóalög oftast

að minnka vegna vaxandi sólbráðar, um far-

daga hófst búskaparárið, og nærri jafndægrum

á hausti hófst sláturtíð en heyskap lauk. Allar

eru þessar skilgreiningar skiljanlegar og ein-

hlítar. Hér er klipið framan og aftan af sum-

armisseri og aftan af vetrarmisseri til þess að

koma fyrir hausti og vori með þeim störfum og

veðurlagi sem þeim tilheyra. Til samræmis er

því eðlilegt að álykta að haustið hafi verið látið

ná eitthvað fram á vetrarmisserið. Það er með

öðrum orðum ólíklegt að árstíð vetrarins hafi

hafist um leið og eiginlegt vetrarmisseri, enda

hefði árstíð haustsins þá ekki verið nema einn

mánuður. 

Þá er komið að þessari merkilegu umsögn að

vetrarbyrjun hafi verið þegar sól settist í eykt-

arstað. Beinast liggur við að ætla að átt sé við

hina fræðilegu skilgreiningu eyktarstaðar í

Grágás, 52,5 gráðum fyrir vestan hásuður. Ef

vetrarárstíðin ætti hins vegar að byrja um leið

og vetrarmisserið yrði eyktarstaður að vera um

65 gráðum fyrir vestan hásuður. Til þess sýnast

ekki rök, enda yrði haustið þá ekki nema einn

mánuður. Ekki er heldur líklegt að þessi vetr-

arbyrjun sé á Klemensmessu 23. nóvember

eins og Þorkell Þorkelsson taldi hugsanlegt út

frá tímatali kirkjunnar, því að þá mætti eykt-

arstaður ekki vera meira en 33 gráðum fyrir

vestan hásuður. 

En sé eyktarstaður 52,5 gráður vestur af

suðri eins og greint er frá í Grágás, væri þessi

byrjun vetrar sem einnar af fjórum árstíðum á

tímabilinu 3. til 9. nóvember á landinu eftir nýja

stíl, og það virðist í allgóðu samræmi við bú-

skaparhætti og veðurfar. Þetta er á milli allra-

heilagramessu 1. nóvember og Marteinsmessu

10. nóvember, en ýmislegt bendir til að ekki

seinna hafi menn verið að ljúka haustverkum

og hefja vetrarstörf. Um 10. nóvember er hit-

inn í meðalári á Íslandi að síga niður fyrir frost-

mark við yfirborð jarðar, og þá er gott að hafa

lokið þeim haustverkum að bera fjóshaug á völl

og dytta að húsum. Hrútum átti að halda frá

ánum fyrir Marteinsmessu og til þess þurfti oft

fyrstu vetrarsmölunina, ella gátu kollóttir

lambhrútar leynst innan um ærnar. Með þeirri

smölun hófst vetrarhirðing sauðfjár. Slátrun

var haustverk, og í lok hennar þegar matar-

birgðir voru hvað ríkulegastar var stundum

haldin svonefnd sviðamessa, en hún var ýmist

tengd við vetrarbyrjun eða allraheilagramessu.

Eftir þessa forðasöfnun var bændum ætlað á

allraheilagramessu að gefa fátækum sem svar-

aði einum kvöldverði hjúa sinna, en þurfa-

mannatíund og aðrar gjafir til fátækra átti að

inna af hendi fyrir Marteinsmessu. Því er ekki

óeðlilegt að vetur sem ein af hinum fjórum árs-

tíðum hefjist snemma í nóvember að okkar

tímatali þegar eiginlegum hauststörfum er lok-

ið og annir vetrarins teknar við. Það bendir til

samræmis milli heimildar Grágásar og Snorra-

Eddu um eyktarstað. 

Með þessu móti verða árstíðirnar mislangar,

haustið einn og hálfur mánuður og má varla

styttra vera, vorið tveir og hálfur, sumarið þrír

og hálfur og veturinn fjórir og hálfur. Þessu

ráða búnaðarhættir og veðurfar. Sumar og vet-

ur eru hvort um sig með áþekka veðráttu í lang-

an tíma, en haust og vor eru verulegar hita-

breytingar að verða frá upphafi til loka

árstíðarinnar sem hlýtur þá að verða tiltölulega

stutt.

Eyktarstaður í Leifsbúðum

Í Grænlendinga sögu er sólargangi lýst svo

þar sem Leifur Eiríksson hafði vetursetu í

Leifsbúðum.

Sól hafði þar eyktarstað og dagmálastað í

skammdegi.

Orðið hafði hefur hér væntanlega merk-

inguna náði. Þetta má því skilja svo að sól hafi

sest í eyktarstað 52,5 gráður fyrir vestan suður

og þá auðvitað komið upp jafn langt fyrir aust-

an suður ef ekki skyggðu fjöll. Þegar ég heim-

sótti Leifsbúðir í L

´

Anse aux Meadows á Ný-

fundnalandi gekk ég stuttan spöl þaðan suður á

klapparholt sem var nógu hátt til þess að sól

mátti sjá við láréttan sjóndeildarhring bæði í

dagmálastað og eyktarstað, eins og líka má

ráða af kortum. Ef með skammdegi er átt við

sex vikna tímabil um vetrarsólstöður, má

reikna út frá þessu að hnattbreidd staðarins

hafi verið 51 og hálf gráða, rétt eins og hnatt-

breidd norrænu rústanna sem Helge Ingstad

fann. Varla er hægt að krefjast nákvæmari

lausnar á þeirri staðsetningu.

Samanlagt eru heimildirnar um eyktamörk,

sólskífu og skilgreiningu eyktarstaðar til vitnis

um góða þekkingu miðaldamanna á gangi sólar.

Höfundur er veðurfræðingur.

Hvað er geðshræringin 

viðbjóður?

SVAR: Þegar leitað er í huganum að einhverju

sem vekur viðbjóð kemur okkur líklega fyrst í

hug það sem lyktar illa eða er vont á bragðið. Ef

við veltum þessu eilítið betur fyrir okkur vekur

það ef til vill líka viðbjóð með okkur að fólk

hegði sér ósiðlega eða jafnvel að það hafi til-

teknar skoðanir. Rannsóknir fræðimanna hafa

nýlega beinst að geðshræringunni viðbjóði.

Margir halda því fram að hjá mönnum gegni

viðbjóður veigameira hlutverki en einvörðungu

því að hjálpa þeim að forðast skemmdan eða

óætan mat sem hann gerði líklega upphaflega.

Sálfræðingurinn Rozin, sem einna mest hefur

rannsakað viðbjóð, fullyrðir að enda

þótt viðbjóður eigi sér fyrirrennara í

öðrum dýrum sé hann sú eina af sex til

sjö grunngeðshræringum sem um-

breytist gersamlega hjá manninum.

Kjarni viðbjóðs hjá mönnum virðist

vera löngun til að losna við það sem

maður hefur innbyrt í eiginlegri eða

óeiginlegri merkingu, stundum fylgja

dæmigerð svipbrigði, flökurleiki, aukin

munnvatnsmyndun og svo framvegis.

Darwin var einna fyrstur til að benda á

að viðbjóður gegni því hlutverki hjá

dýrum og mönnum að forðast óæti. Í

samræmi við þetta kemur fyrir svokall-

aður ?gaping response? hjá dýrum, eða

að gapa eins og þau séu að fara að kasta

upp. Þetta eru viðbrögð, til að mynda

úlfa og fálkategunda, gagnvart æti sem

dýrin eru ekki vön að leggja sér til

kjafts eða fæðu sem getur valdið maga-

veiki. Svo virðist vera að hjá nýfæddum börnum

megi finna fyrrnefndan ?gaping response? eða

gapsvörun við bragðsterkum efnum. Þetta eru

hins vegar tölfræðileg tengsl en ekki óumflýj-

anleg.

Rozin heldur því fram að það sé fyrst í kring-

um 4?8 ára aldur sem tengsl viðbjóðs við óbragð

rofni. Rozin og samstarfsmenn hafa rannsakað

hvers vegna fólk telur eitthvað vera ?smitað?

eða viðbjóðslegt. Mat fólks á því virðist ekki

ætíð vera það sem kalla mætti skynsamlegt.

Flestum finnst til dæmis ógeðslegt að borða

kökusneið ef einhver sem þeir kunna illa við

hefur gætt sér á henni. Á sama hátt er fólki illa

við að drekka drykk sem könguló hefur legið í.

Þessi viðbrögð breytast lítt þótt fæðan sé full-

komlega sótthreinsuð og þeir séu fullvissaðir

um það. Einnig virðist flestum vera meinilla við

að borða til dæmis súkkulaði sem lítur út eins

og hundaskítur. Fólk finnur líka til viðbjóðs

gagnvart eigin munnvatni um leið og það er

komið úr líkamanum. Sá viðbjóður sem við finn-

um til þegar við hugsum okkur að ganga í fötum

af ákveðnu fólki sýnir hversu mjög geðshrær-

ingin getur fjarlægst lykt eða bragð. Viðbjóður

kemur fram bæði ef um er að ræða föt af ein-

hverjum sem átt hefur við veikindi að stríða

(eyðni), orðið fyrir slysi (tekinn af fótur) eða

framið afbrot (einkum morð, nauðgun og svo

framvegis). Það breytir engu þótt fötin séu

þvegin og því er erfitt að skilja þetta sem við-

bjóð fyrir líkamsvessum. Athyglisvert er hvern-

ig ýmsir menningarheimar hafa bróderað í

kringum viðbjóð og sett um hann flóknar regl-

ur. Hér má nefna sem dæmi hindúa og stétta-

kerfi þeirra með hina óhreinu og ósnertanlegu á

botninum. Mjög skýrar reglur eru einnig meðal

Gyðinga og múslíma um það hvaða fæða sé

hrein og óhrein. Þá eru konur óhreinar meðan

þær hafa á klæðum og í vissan tíma eftir barns-

burð. Rozin setur fram þá tilgátu að það sem

minnir okkur á tengsl manna og dýra veki við-

bjóð. Það sem er dýrslegt er um leið viðbjóðs-

legt. Þess vegna verði til reglur um át, kynlíf og

svo framvegis sem miði að því að greina hér á

milli. Fólk hefur mismikla tilhneigingu til að

finna til viðbjóðs. Viðbjóðsnæmi er þess vegna

einstaklingsbundin. Fylgni er á milli þess að

finna til viðbjóðs gagnvart fæðu, rottum, sifja-

spellum og svo framvegis. Atriði í mælingum á

viðbjóðsnæmi (e. disgust sensitivity) varða til

dæmis að borða uppáhaldssúpuna sína úr

hundaskál, að borða uppáhaldskökuna sína eftir

að þjónninn hefur bitið í hana, hlandlykt úti á

götu, að sjá einhvern stinga sig óvart á öngli,

eða að klæðast peysu sem Hitler hefur átt. Vísi

viðbjóðs virðist mega finna víða í dýraríkinu

sem og hjá ungabörnum. Geðshræringin um-

breytist hins vegar með tímanum hjá mönnum

og verður önnur en hún upphaflega var. Það

sem ræsir hana er þá oft óhlutbundið í meira

lagi. Settar hafa verið fram hugmyndir um að

leiða megi aðrar geðshræringar svo sem fyr-

irlitningu af viðbjóði. Þá hafa nýlega komið

fram tilgátur um þátt viðbjóðs í geðrænum

vandkvæðum og geðröskunum af ýmsu tagi.

Jakob Smári, prófessor í sálfræði við HÍ.

Hvers vegna hnerrar maður?

SVAR: Hnerri er ósjálfrátt viðbragð við ertingu

slímhúðar í nefinu. Ýmislegt getur valdið ert-

ingu í nefi, til dæmis veirusýkingar í önd-

unarfærum, agnir sem valda ofnæmisvið-

brögðum, reykur, mengun, ilmvötn og kalt loft.

Verði slímhúð í nefi fyrir ertingu berast boð til

heila sem svarar með boði til vöðva um öfluga

útöndun sem á að þeyta því sem ertingunni olli

út úr öndunarveginum. Fjöldi vöðva kemur við

sögu þegar hnerrað er, til dæmis magavöðvar,

brjóstvöðvar, vöðvar sem stjórna raddböndum

og vöðvar aftan í hálsi og í höfði. Vöðvar í augn-

lokum taka einnig þátt í hnerranum og ósjálfráð

viðbrögð þeirra valda því að augu okkar lokast á

meðan við hnerrum. Allt að 20?25% fólks hnerr-

ar þegar það kemur snögglega í skært ljós.

Þetta fyrirbæri kallast á fræðimáli photic

sneeze reflex. Svo virðist sem hnerri sem við-

bragð við björtu ljósi sé á einhvern hátt tengdur

erfðum og að fólk af hvíta kynþættinum sé við-

kvæmara fyrir þessu en aðrir. Ástæður þess að

skært ljós veldur hnerra eru ekki fullkomlega

ljósar og eru ýmsar kenningar um orsakir þess.

Margir sérfræðingar hallast að því að um sé að

ræða einhvers konar ?samslátt? í taugaboðum,

það er að segja að þegar taugaboð berast á milli

augna og heila við aukið ljósmagn (sem leiðir til

samdráttar augasteinanna) berist af ein-

hverjum orsökum boð til heila um að koma af

stað hnerra.

Þuríður Þorbjarnardóttir líffræðingur og 

Emilía Dagný Sveinbjörnsdóttir landfræðingur.

HVAÐ ER GEÐS-

HRÆRINGIN 

VIÐBJÓÐUR?

Á meðal spurninga sem hefur verið svarað á Vís-

indavefnum að undanförnu má nefna: Hvað er

kynímynd, hvernig virkar Drake-jafnan og hvað getur hvíldarpúls orðið

hægur?

VÍSINDI

?Fylgni er á milli þess að finna til viðbjóðs gagnvart

fæðu, rottum, sifjaspellum og svo framvegis. ?

Morgunblaðið/Arnaldur