Lesbók Morgunblaðsins

						14 LESBÓK MORGUNBLAÐSINS

?

MENNING/LISTIR 10. ÁGÚST 2002

F

YRSTU kynni Richard Vine af

Íslandi voru fyrir tveimur árum,

en þá flutti hann fyrirlestra um

samtímalistir í Listasafni

Reykjavíkur, Hafnarhúsi og

Listasafninu á Akureyri. Hann

kom hingað öðru sinni nýverið

og gaf sér þá tíma til að setjast

niður með blaðamanni og spjalla um íslenska

samtímalist og þá auknu möguleika sem falist

gætu erlendis fyrir íslenska listamenn ? í það

minnsta ef miðað er við aðstæður hér á landi

þar sem tæpast er hægt að segja að til sé eig-

inlegur listmarkaður. 

Richard segir að sitt sjónarhorn, sem ut-

anaðkomandi aðili að íslensku myndlistarlífi,

mótist að sjálfsögðu af stöðu hans hjá Art in

America. ?Tímaritið reynir að gera listum skil

í alþjóðlegu samhengi og ég ferðast því tölu-

vert um heiminn. Reynslan hefur kennt mér

að alþjóðavæðing er staðreynd sem við verð-

um hreinlega að horfast í augu við. Það er

sama hvort við lítum til tvíæringsins í Buenos

Aires fyrir tveimur árum eða í Shanghai þar

sem ég tók sjálfur þátt í umræðunum ? allir

eru að velta þessari þróun fyrir sér. Umræðan

er einna áköfust í Kína um þessar mundir ? og

varla nema von ? þar sem öll utanaðkomandi

áhrif mættu mikilli andstöðu þar um langa

hríð á þeim forsendum að það styrkti sjálfs-

mynd þjóðarinnar. Listheimurinn þar hefur

verið mjög einangraður og jafnvel í samtíma-

listum má enn sjá glögg merki þeirrar ein-

angrunar. 

Sjálfur verð ég þó að viðurkenna að ég á

erfitt með að taka þessa umræðu um kosti og

galla alþjóðavæðingar alvarlega, því að mínu

mati er alþjóðavæðingin í listum svo augljós-

lega þegar orðin að staðreynd að ekki verður

aftur snúið. Listheimurinn á sér í rauninni

einn sameiginlegan vettvang í dag og ?tungu-

tak? listanna er alls staðar hið sama. Ef ís-

lenskur listamaður býr til innsetningu þá er

það sjónræna tungumál sem hann notar ná-

kvæmlega það sama og listamaður frá Kína

eða Argentínu myndi nota. Auðvitað má finna

frávik í hverju landi þar sem listamenn nota

t.d. efnivið frá heimaslóðum sínum eða ákveð-

in form sem tilheyra sértækari hefðum, en

þegar á heildina er litið er þar frekar um að

ræða ?mállýskur? en ólík tungumál.

Þjóðleg einkenni hverfandi

Sú hefð sem nú er mest áberandi í heim-

inum tilheyrir því í raun ekki neinu ákveðnu

þjóðerni, hún á miklu fremur rætur sínar að

rekja til framúrstefnuhreyfingarinnar sem

hófst í París í lok nítjándu aldarinnar. Hún

hefur sett mark sitt á listir um allan heim alla

tíð síðan, og eftir því sem ég fæ best séð mark-

ar hreyfingin enn ramma þeirrar sköpunar

sem á sér stað í listum. Það má ef til vill trega

þann missi á þjóðlegri einkennum sem átt hef-

ur sér stað samfara þessari þróun,? segir

Richard, ?en hann er samt staðreynd.? 

Hann ítrekar að hann sé enginn sérfræð-

ingur í íslenskum listum, ?og þar að auki er ég

alltaf meðvitaður um það sjóngler sem ég

horfi óneitanlega í gegnum. Eðlilega tek ég

fyrst eftir því sem kemur mér kunnuglega fyr-

ir sjónir og því má vera að í íslensku listalífi

séu þættir sem vísa sérstaklega til þjóðlegra

einkenna ykkar án þess að ég hafi tekið eftir

þeim ? hreinlega af því ég skil ekki ?tungutak-

ið?. Ég samsama mig og bregst að sjálfsögðu

mest við þeim verkum sem myndu t.d. eiga vel

heima í galleríi í Chelsea í New York. Ég held

þó að þau viðbrögð séu ekkert einkennandi

fyrir mig umfram aðra.? 

Sem dæmi um það hversu þjóðerni virðist

skipta litlu máli í samtímalistum, segir Rich-

ard frá því er hann gekk eitt sinn inn á sýn-

ingu sjö ástralskra listamanna í Soho, sem um

langt skeið var miðstöð samtímalista í New

York. ?Sýningin var mjög áhugaverð,? segir

hann, ?en þegar ég yfirgaf staðinn fékk ég þó

yfirþyrmandi tilfinningu um að þessi ástr-

ölsku verk væru nákvæmlega eins og það sem

ég hefði búist við að sjá í hvaða galleríi sem er

á mínum eigin heimavelli þarna í Soho. Ég

hafði enga tilfinningu fyrir því að hafa komist í

snertingu við framandi skynjun.?

Hann skellihlær þegar hann er spurður

hvort það þjóni tilgangi að spyrna við þessari

þróun með einhverjum hætti. ?Það hefur ekk-

ert upp á sig. Í samtímalistum eru nú ákveðnir

þættir að verki sem munu að lokum hafa yfir-

höndina og við eigum bara tvo möguleika í

stöðunni; að láta draga okkur nauðug áfram

eða fylgja flæðinu viljug og af áhuga. Ég hef

satt að segja enn ekki orðið var við neitt afl í

listheiminum sem komið gæti í staðinn fyrir

þessa alþjóðavæðingu.?

Ísland utan alfaraleiðar í listheiminum

Richard Vine segist vera þess fullviss að

þeir listamenn sem hér starfa þurfi að koma

sér á framfæri og láta að sér kveða á alþjóða-

vettvangi, einfaldlega vegna þess að mark-

aðurinn hér er svo lítill. Þar sem lítið sést til

íslenskra listamanna erlendis segir hann Ís-

land hjúpað dálítilli dulúð í hugum þeirra sem,

eins og hann sjálfur, starfa í stærra samhengi.

?Við þekkjum t.d. ítalska, þýska og ástralska

listamenn,? segir hann, ?en það er afar fágætt

að rekast á íslenska þátttakendur á tvíær-

ingum eða alþjóðlegum sýningum. Nafnið Ís-

land er því enn litað af rómantískum hug-

myndum og leyndardómum ? enda leggja afar

fáir leið sína hingað. 

Sjálfum finnst mér þó að tilhneiging okkar

sem störfum við Art in America sé sú að

leggja sífellt minni áherslu á þjóðerni í um-

fjöllun okkar. Fyrir nokkrum árum síðan

gættum við þess vandlega að geta þess í öllum

okkar greinum hvaðan listamenn kæmu, en á

síðustu árum hefur það orðið mjög erfitt. Fólk

fæðist á einum stað, lærir annarsstaðar, býr á

þriðja staðnum og sýnir á alþjóðavettvangi.

Hvernig er þá hægt að skilgreina það öðruvísi

en sem alþjóðlega listamenn? Það sama á við

um íslenska list. Ef maður rekst á hana fyrir

tilviljun, þá get ég ekki sagt að hún skeri sig

úr með nokkrum hætti. Hún hefur greinilega

þróast í takti við alþjóðlega strauma. Íslensk

list er hluti af orðræðu hins alþjóðlega list-

heims, það er augljóst að sú orðræða hefur

sett mark sitt á listamennina sjálfa rétt eins

og ef þeir byggju í Arizona.?

Það leikur því enginn vafi á því að þátttaka

á alþjóðavettvangi er mikilvæg fyrir íslenska

listamenn að mati Richard Vine, að öðrum

kosti verður ekki eftir þeim tekið. ?Tilhneig-

ingin til að taka eftir hápunktunum ? bæði

hvað varðar listræn gæði og fjárhagslegt bol-

magn ? í alþjóðalistum er mjög sterk. Viðmið

okkar mótast óneitanlega af þeim stöðum sem

segja má að séu háborgir menningar í heim-

inum. Listamaður sem starfar í Köln kemur

því fyrr upp í huga okkar heldur en einhver

sem t.d. vinnur í Oklahomaborg þrátt fyrir að

hann sé landi okkar, einfaldlega vegna þess að

Oklahoma tilheyrir ?dreifbýlinu? í listrænum

skilningi og er fyrir utan alfaraleið þeirra sem

ferðast um listheiminn. 

Staður eins og Reykjavík á auðvitað raun-

verulegt val um stefnumótun á þessu sviði þar

sem borgin gæti mjög auðveldlega orðið einn

áfangastaða í hinum alþjóðlega listheimi. Með

réttri markaðssetningu og nægilegum fjár-

festingum gæti Reykjavík auðveldlega orðið

ein þeirra borga sem eru manni efst í huga

þegar samtímalistir ber á góma. Forsendan er

þó samstillt átak allra sem hlut eiga að máli og

þátttaka úti í hinum stóra heimi. Það þýðir

ekkert að framleiða bara góða listamenn og

bíða svo í rólegheitum eftir því að umheim-

urinn taki eftir þeim.?

Óhjákvæmilegt að taka 

þátt í tvíæringum

Richard segir alla gera grín að því hversu

margir tvíæringar eru orðnir til í heiminum.

?Sannleikurinn er þó sá að þeir eru undirstaða

hræringanna í listheiminum. Ef markmiðið er

að afla íslenskri listsköpun viðurkenningar þá

er óhjákvæmilegt að taka þátt í þessum tvíær-

ingum og stóru alþjóðlegu listsýningum.

Einnig verður að ýta undir gagnkvæmt flæði

til og frá Íslandi, þannig að íslenskir lista-

menn komist erlendis í gestavinnustofur eða

nám, og jafnframt að safnstjórum og sýning-

arstjórum sé boðið hingað í heimsókn til að

hitta íslenska listamenn og kollega ? og fylgj-

ast með þróuninni.?

Spurður um grundvöll þess að halda tvíær-

ing hér eins og komið hefur til tals, svarar

hann því til að tvíæringur sé auðvitað mjög

viðamikið verkefni. ?En Reykjavík hefur þó

það aðdráttarafl um þessar mundir sem dugað

gæti til að draga hingað fjöldann allan af fólki.

Ég tek eftir því hversu mikið er fjallað um

borgina í erlendum blöðum þar sem höfðað er

til ungs fólks og áherslan lögð á lífsstíl. Þar er

auðvelt að finna út hvaða íslensku hljómsveitir

eru að fikra sig áfram og hvaða skemmtistaðir

eru vinsælastir í augnablikinu. Hvað mig sjálf-

an varðar, get ég einnig borið vitni um það að

þegar ég segist vera að fara til Íslands, vekur

það mikinn áhuga hjá fólki ? það veltir því fyr-

ir sér hvers konar staður landið sé eiginlega,

hvað sé um að vera þar o.s.frv. Hvað markaðs-

setningu á listum varðar eiga Íslendingar

mikla möguleika í augnablikinu, sem auðvelt

væri að nýta ef áhuginn væri fyrir hendi.? 

Ein ástæða þess að Richard Vine lagði leið

sína hingað til lands að þessu sinni var sýn-

ingin Mynd í Listasafni Reykjavíkur, Hafn-

arhúsi, en hún var liður í dagskrá Listahátíðar

í vor. Hann segir þá sýningu dæmigerða fyrir

það sem við höfum verið að ræða, ?sérstaklega

má nefna innsetningarnar sem virðast mjög

kunnuglegar hvað tjáningarmátann varðar og

fyllilega sambærilegar við það sem sést ann-

arsstaðar.?

Hann vísar til fyrri orða sinna um fram-

úrstefnuhreyfinguna og segir áhrif hennar á

tengsl samtímalista og áhorfenda enn mjög

áberandi. ?Þáttur í því er að listirnar eru vís-

vitandi á skjön við ríkjandi menningu, en einn-

ig má nefna þörf fyrir að vera ögrandi og

framandi á einhvern hátt. Hluti af sál list-

heimsins hneigist alltaf í þessa átt, en sá þátt-

ur togast um leið á við þörf fyrir viðurkenn-

ingu og tengsl við umheiminn. Þessar tvær

tilhneigingar þrífast því hlið við hlið og af-

hjúpa vel þá tvístrun sem ríkir í heimi

listanna. 

Hinn almenni áhorfandi er þó fullkomlega

fær um að laga sig að þessu myndmáli ef hon-

um er gefið tækifæri til þess, tungumál

listanna er sjónrænt og um leið og áhorfand-

inn er orðinn því kunnugur getur hann túlkað

það. Í söfnum í Bandaríkjunum eru reknar

stórar deildir sem sinna menntunarhlutverki

safnanna gagnvart áhorfendum. Áhorfendur

taka við sér að því marki að jafnvel ungir

krakkar þekkja verk samtímalistamanna. Ég

get því ekki komið auga á neinar augljósar

hindranir á milli listheimsins og áhorfenda ?

ef vel er staðið að fyrstu kynnum áhorfenda af

listum er björninn unninn.?

Óhugsandi annað en að

hafa samtímalistasafn

Richard segir að þegar land á borð við Ís-

land er heimsótt hafi tímarit á borð við Art in

America fyrst og fremst áhuga á að gefa les-

endum sínum tilfinningu fyrir heildarmynd

listsamfélagsins. Fjallað er um söfnin, þau

gallerí sem þar starfa, en einstakir listamenn

dragast inn í umfjöllunina með þeim hætti.

Aðspurður játar hann að það komi sér nokkuð

á óvart að hér skuli ekki vera samtímalista-

safn. ?Í þeim löndum þar sem listheimurinn

hefur náð að þróast og er orðinn fullþroska er

óhugsandi annað en að hafa starfandi sam-

tímalistasafn ? eða í það minnsta samtíma-

listastofnun þar sem erlend verk eru sýnd

með reglulegum hætti samhliða innlendum

verkum. Ef landinu ykkar og höfuðborginni á

að vaxa fiskur um hrygg í alþjóðlegu sam-

hengi er að mínu mati mjög mikilvægt að

koma slíkri stofnun eða safni á laggirnar hér.?

Þótt alþjóðlegi listheimurinn virðist stór og

jafnvel fjarlægur hér á landi, segir hann mik-

ilvægustu upplýsingarnar þar berast frá

manni til manns, rétt eins og annarsstaðar.

?Ég myndi því ekki hika við að bjóða mark-

visst hingað til lands þeim sýningar- og safn-

stjórum sem eitthvað kveður að í heiminum.

Kostnaðurinn sem yrði því samfara er í raun-

inni mjög lítill miðað við t.d. hvað það kostar

að kaupa venjulegar auglýsingar í áhrifamikl-

um miðlum. Árangurinn af heimsókn yrði hins

vegar miklu meiri ? það er ekki hægt að líkja

áhrifamætti persónulegrar reynslu af ís-

lenskri list sem slíkir gestir upplifa saman við

óbeinan áhrifamátt auglýsinga eða bæklinga,

þótt það sé allt saman góðra gjalda vert. Vit-

undarvakning um eitthvað nýtt í listheiminum

sprettur ætíð fyrst og fremst upp af beinni og

persónulegri reynslu, hræringar í hina eða

þessa áttina má í langflestum tilfellum rekja

þannig. 

Ég og kollegar mínir göntumst stundum

með það að eina leiðin til að koma listamanni á

framfæri sé að koma nafni hans inn í kollinn á

áhrifamiklum sýningarstjórum í heiminum.

Þegar allt kemur til alls er auðvitað mikilvæg-

ur sannleikskjarni í slíku gríni, svona virkar

listheimurinn hreinlega,? segir Richard og

hlær við, ?þeir velja og hafna. Áhrifamesta

leiðin til að koma sér áfram felst því án efa í að

afla sér persónulegra sambanda. Ég veit sjálf-

ur hversu sú list sem ég hef séð og upplifað er

miklu meira lifandi í huga mér heldur en það

sem ég hef einungis séð myndir af. Ef íslensk

list á að rata á alþjóðamarkað, þarf að gera al-

þjóðlegum sýningarstjórum kleift að koma

hingað til að skoða góð verk, hitta listamenn-

ina og mynda nauðsynleg tengsl.? 

TUNGUTAK

LISTANNA ER

ALLS STAÐAR

HIÐ SAMA

Listgagnrýnandinn Richard Vine hefur um langt skeið

verið með fingurinn á púlsi hins alþjóðlega listheims.

Leið hans lá hingað til lands fyrir skömmu og 

FRÍÐA BJÖRK INGVARSDÓTTIR ræddi við hann um

stöðu íslenskra lista í hinum alþjóðlega listheimi. 

Morgunblaðið/Jim Smart

Richard Vine segir að með réttri markaðssetningu og nægilegum fjárfestingum gæti Reykjavík

auðveldlega orðið ein þeirra borga sem eru mönnum efst í huga þegar samtímalistir ber á góma.

Forsendan er þó samstillt átak allra sem hlut eiga að máli og þátttaka úti í hinum stóra heimi. 

fbi@mbl.is