Lesbók Morgunblaðsins - 26.07.2003, Side 10

Lesbók Morgunblaðsins - 26.07.2003, Side 10
10 LESBÓK MORGUNBLAÐSINS ˜ MENNING/LISTIR 26. JÚLÍ 2003 P ÓLITÍSK róttækni hefur mátt muna sinn fífil fegri innan há- skólasamfélaga á Vesturlönd- um. Þetta má meðal annars rekja til ákveðinnar tortryggni sem gripið hefur um sig á meðal vinstrisinnaðra menntamanna eftir að tók að halla undan fæti hjá marxismanum, enda var hann sú kenning sem þeir fylktu sér um og mótaði baráttu þeirra. Nú á dögum eru þjóðfélagsafskipti menntamanna – þ.e. þeirra sem ekki hafa hall- að sér að hógværari stjórnmálakenningum á borð við „þriðju leiðina“ – bundin við einstök mál og bera ekki með sér að þar séu á ferð neinar allsherjarkenningar. Sumir hafa reynd- ar fagnað þessu og telja að hér sé jafnvel stigið skref fram á við: Rétt sé að forðast stórar hug- myndir sem upphefji frumspekilega einingu á kostnað mismunarins og loki möguleikum okk- ar á að hugsa út fyrir takmörk klassískrar vestrænnar heimspeki. Þessi afstaða, sem er eitt af einkennum póstmódernismans, hefur vissulega leitt af sér fjölmargt jákvætt og má sjá áhrifa hennar stað í róttækri menningar- fræði okkar daga, sem leitast við að skilja og skýra menningu okkar út frá valdatengslum og orðræðu þeirra sem völdin hafa á hverjum tíma – án þess að einni menningu sé hampað á kostnað annarrar. Þó verður ekki litið fram hjá því að róttækir menntamenn innan félags- og hugvísinda hafa fyrir vikið mætt vanda sem segja má að sé tví- þættur: Í fyrsta lagi vita þeir ekki hvert þeir vilja stefna – heimspeki þeirra takmarkar sig við hlutverk hinnar gagnrýnu broddflugu og þeir eru því auðveldur skotspónn þeirra sem saka þá um „neikvæðni“ og að vera „á móti öllu“. Í öðru lagi skortir þá aðferðafræði og byltingaruppskriftir – hugmyndir þeirra eru teoría án praxís, svo gripið sé til marxísks orðalags. Michel Foucault, einn af tortryggn- um heimspekingum hins póstmóderníska ástands, ætlaði þjóðfélagsgagnrýni sinni t.d. aldrei að vera leiðarljós í átt að betra sam- félagi. „Við vitum af reynslunni,“ segir Fouc- ault og á hér meðal annars við skipbrot marx- ismans, „að allar áætlanir um að brjótast út úr kerfum líðandi stundar í nafni heildarhugsjón- ar um annað samfélag, annan hugsunarhátt, aðra menningu, aðra heimssýn, hafa aðeins endurvakið hinar háskalegustu hefðir.“ Þessi andi afbyggingar og tortryggni hefur orðið til þess að sumir róttækir hugsuðir sam- tímans hafa hneigst í átt að nokkurs konar kaldhæðni og ólíkindalátum gagnvart vanda- málum samtímans. Spyrja má hvort þetta við- horf skjóti ekki skökku við þegar fjöldahreyf- ingar fylla göturnar í borgum heimsins í kringum fundi þjóðarleiðtoga, og þegar mót- mæli vegna árása Vesturveldanna á Írak fara í sjálfum Bandaríkjunum langt fram úr því sem var við upphaf Víetnamstríðsins. Gott og vel, getum við sagt, það er ágætt að við tökumst á við afbyggingu orðræðunnar og höfum tæki og tól á borð við sýndarveru Baudrillards til að lýsa menningarástandinu – en verður ekki fræðaheimurinn að færa róttækum og líflegum andspyrnuhreyfingum samtímans eitthvað meira en tortryggni, yfirvegun og kaldhæðni? Vinsældir bókarinnar Empire sem kom út árið 2000 segja sína sögu um þetta ástand, því í henni er – loksins! gætum við sagt – gerð al- varleg tilraun til að setja andspyrnuna í heim- spekilegt samhengi: Í bókinni er ekki bara að finna frumlega og magnaða lýsingu á þeim vandamálum sem við blasa frá bæjardyrum róttækrar samfélagsheimspeki, heldur er að- gerðum og mótspyrnu gert hærra undir höfði en sést hefur frá því miðaldra róttæklingar lögðu Hvað ber að gera? eftir Lenín á hilluna. Óheftur kapítalismi, hnattvæðing, heimsvaldastefna Bandaríkjanna og kúgun vinnuafls Höfundar Empire eru bandaríski bók- menntafræðingurinn Michael Hardt og ítalski byltingaraktívistinn Antonio Negri. Negri er meðal annars þekktur í sínu heimalandi fyrir að hafa setið í fangelsi vegna ásakana um tengsl við mannrán vinstrisinnaðra hryðju- verkasamtaka á áttunda áratugnum, en hann hefur einnig setið á þingi og starfað sem há- skólakennari í Frakklandi og á Ítalíu. Hardt er mun yngri maður og starfar við samanburð- arbókmenntafræðideild Duke-háskóla. Bók þeirra hefur farið eins og eldur í sinu jafnt á meðal mótmælaglaðra stúdenta og sprenglærðra kennara, enda sameinar hún hina „neikvæðu heimspeki“ póstmódernískra gagnrýnenda og þá jákvæðu, hvetjandi og sið- ferðislegu nálgun sem er öllum mótspyrnu- hreyfingum nauðsynleg. Nafn bókarinnar, „Empire“, sem má þýða sem Veldið, vísar til þeirrar skipanar heimsmála sem höfundarnir telja að sé um þessar mundir að festa sig í sessi. Framlag bókarinnar felst annars vegar í gagnrýninni greiningu á uppbyggingu og eðli þessa ástands, en hins vegar á úrlausnum og tillögum til breytinga. Í gagnrýnni og afbyggj- andi nálgun sinni notfæra Hardt og Negri sér margt úr þeim myrku lýsingum sem fræði- menn á borð við Foucault, Gilles Deleuze og Félix Guattari hafa sett fram – að sjálfum Karli Marx ógleymdum. Hardt og Negri eru óhræddir við að spyrða saman ólíka fræði- menn, búa til óvæntar tengingar og nýta sér það gagnlegasta frá hverjum og einum auk þess sem stíll þeirra er á köflum torræður, skáldlegur og margræður. Þetta gerir bók þeirra að erfiðri, jafnvel seinlegri, en safaríkri lesningu. Hugtakið „Veldið“ lýsir þeirri blöndu óhefts kapítalisma, hnattvæðingar, heimsvaldastefnu Bandaríkjanna og kúgun vinnuafls í Þriðja heiminum sem einkenna samtíma okkar. Sam- kvæmt þeim er hér um að ræða nýtt „valdmið“ (e. paradigm of rule). Til að skýra eðli valds innan Veldisins grípa Hardt og Negri til grein- armunar Foucaults á ögunarsamfélaginu (því samfélagi stofnanabundinnar ögunar sem ein- kennir fyrstu stig iðnvæðingar) og stýringar- samfélaginu (sem hefur með mun óræðari tækjum tekið upp lúmska og innrætta stýringu í stað agans). Þeir telja reyndar að Foucault hafi á endanum ekki náð fullum tökum á eðli valds innan stýringarsamfélagins og til að draga upp fullkomnari mynd nýta þeir sér m.a. skrif Deleuze og hóps síður þekktra ítalskra samtímamarxista. Hardt og Negri nota hug- takið „lífvald“ (e. biopower) – sem raunar er komið frá Foucault – til að lýsa þróaðri útgáfu af því valdi sem Foucault taldi einkenna stýr- ingarsamfélagið. Þetta vald birtist sem ítök í öllu lífi, hvort sem um er að ræða nýtingu lífs til framleiðslu á vörum (e. production) eða tímgun lífsins sjálfs (e. reproduction). Hardt og Negri telja að í Veldinu hafi allur grein- armunur á framleiðslu menningar, vöru, lífs, líkama og sálar verið afnuminn, og því flæðir lífvaldið eins og ósýnilegur vökvi um allt hið fé- lagslega svið. Íhlutun (e. intervention) er eitt af þeim lyk- ilhugtökum sem Hardt og Negri setja fram til skilnings á Veldinu. Þeir telja að heimsskipan Veldisins einkennist af íhlutun alþjóðasam- félagins, þar sem Sameinuðu þjóðirnar gegni hlutverki réttlætingar og löggildingar, en að þessi íhlutun sé ávallt færð í búning undan- tekningarinnar. Þannig sé hægt að láta líta svo út sem heimurinn sé í grunninn friðsamur og réttlátur, en einungis þurfi af og til að rétta kúrsinn með því að gera innrásir í lönd sem ekki eru til friðs. Íhlutunin er þó alls ekki und- antekning, heldur einungis augljósasta birt- ingarmynd þess ofurvalds sem Veldið leitast við að öðlast yfir ríkjum heims og íbúum þeirra. Vert er að ítreka að Hardt og Negri telja ekki að hugtök á borð við „heimsvaldastefna Bandaríkjanna“, sem er að verða gamalgróin klisja á vinstri kanti stjórnmálanna, lýsi þessu kerfi best, enda sé Veldið samansett úr mun flóknara, lífrænu valdaneti sem lúti lögmálum langt út fyrir vitund og vilja ráðamanna í Bandaríkjunum. Hardt orðar þetta svo í við- tali: „Það getur á stundum borgað sig rökræð- unnar vegna að segja að Bandaríkin stjórni, og að taka í kjölfarið afstöðu gegn þeim. En ég held að þetta sé ekki alveg rétt, við þurfum að þróa aðrar aðferðir.“ Með þessu eru Hardt og Negri engan veginn að fegra hlut Bandaríkj- anna, heldur einungis að benda á þann mun sem er á stöðu þeirra innan heimsvaldakerfis samtímans og stöðu Bretlands innan breska heimsveldisins á sínum tíma. Bretland var augljóslega miðjan í því heimsveldi, en Veldið sem ríkir í dag „hefur enga miðju og ekkert ytra borð.“ Sú staðreynd að Veldið er bæði án miðju og ytra borðs breytir ýmsu varðandi möguleika okkar til að berjast gegn því. Það er skoðun Hardts og Negris að ekki sé lengur hægt að notast við líkingu Karls Marx um byltingar- starfsemi sem neðanjarðarstarf moldvörpunn- ar – það sé útilokað að standa utan kerfisins (eða fyrir neðan það) á þann hátt sem mold- vörpulíkingin gerir ráð fyrir. Þeir vilja því frekar notast við líkingu Gilles Deleuze um höggorminn og taka svo til orða að hlykkir hans verði „enn margslungnari en greni mold- vörpunnar“. Þar sem Veldið er laust við miðju og ytra borð getur höggormurinn bitið hvar og hvenær sem er – hann er alls staðar jafnnálæg- ur kjarna Veldisins. Hinar dreifðu og að því er virðist ósamstæðu andspyrnuhreyfingar okkar daga „tengjast ekki á láréttum ási heldur ræðst hver þeirra um sig á sýndarmiðju Veld- isins“. Á svipaðan hátt og Marx, sem áleit kapítal- ismann þjóðfélagsstig sem nauðsynlegt væri fyrir öll samfélög að ganga í gegnum, telja Hardt og Negri óumflýjanlegt að ganga í gegnum þróunarstig Veldisins og að þýðing- arlaust sé að reyna að snúa þessari þróum við í átt að gömlum skýjaborgum upplýsingar og módernisma á borð við þjóðríkið. Þar greinir þá á við marga andhnattvæðingarsinna og vinstripólitíkusa dagsins í dag, sem vilja ríg- halda í vinalegt bæjarstæði þjóðríkisins og telja að aðeins þannig sé hægt að veita yfir- þjóðlegum öflum hnattvæðingarinnar mót- spyrnu. Hardt og Negri telja á hinn bóginn að innan Veldisins séu miklir möguleikar sem mótspyrnu- og andófsöfl verði að kunna að nýta sér frekar en að berjast gegn. Þjóðríkið hefur að þeirra mati fyrir löngu gengið sér til húðar og framtíðarsýn „mergðanna“ (hins framleiðandi lýðs, e. multitudes) getur ekki byggst á því. Það er þó langt því frá að höf- undar Empire aðhyllist sögulega nauðhyggju af því tagi sem fékk Marx til að trúa svo stað- fastlega á óhjákvæmileg endalok kapítalism- ans. Hardt og Negri telja að andófshreyfingar samtímans eigi mikið verk fyrir höndum í að skipuleggja sig og gera tilraunir með nýjar tegundir lýðræðis. Eitt af verkefnum þessara andófshreyfinga er að finna hvernig þær geta starfað saman þrátt fyrir ólíkar og jafnvel mót- sagnakenndar áherslur. Hardt telur að reynsl- an frá mótmælunum í Seattle gefi tilefni til bjartsýni hvað þetta varðar og að þessum hreyfingum geti tekist að tengja saman högg- ormsbit sín í stóru „netkerfi“ (e. network): „Dreift netkerfi skapar aldrei mótsagnir milli ólíkra punkta því það er alltaf hægt að mynda þríhyrning. Þetta er eitt af því sem slær mann við Seattle. Hér höfum við hópa sem við héld- um að væru hlutlægt séð í mótsögn hver við annan – verkalýðshreyfingar og umhverfis- verndarsinnar, en líka anarkistar, kirkjuhóp- ar, lesbíuhópar o.s.frv. Samt sem áður virkuðu þeir saman á þann hátt að mótsögnin skapaðist ekki. Allar mótsagnir fundu sinn stað innan netkerfisins.“ Andófið þarfnast ekki réttlætingar lengur Of snemmt er að fullyrða um það hvort Empire stendur undir væntingum sem Das Kapital eða Kommúnistaávarp 21. aldarinnar eins og gagnrýnandi New York Times hefur meðal annarra ýjað að – en ljóst má telja að höfundarnir ætla bókinni eitthvert slíkt hlut- verk. Hardt og Negri ætla sér þó ekki hlutverk „fulltrúa“ þeirra sem eru kúgaðir hér á jörðu og telja sig ekki færa þeim neina „nýja lausn“ á vandamálum þeirra. Hardt telur að samræða og lýðræðisleg samskipti innan mótspyrnu- hreyfinganna muni búa þau svör til af sjálfu sér, um leið og netverkið tengir þau saman: „Mér finnst ekki endilega að við eigum að vera sammála. Markmiðið er… gagnvirkni og um- ræða.“ Í rauninni rís nálgun þeirra ofar kröfunni um það að svara vandamálum mergðanna með kenningum og veita þeim forystu – Hardt og Negri gefa þess vegna ekki nema mjög stuttar lýsingar á því hver markmiðin eigi að vera með andspyrnu mergðanna.– Aðaláhersla þeirra er á að andóf og mótspyrna séu og muni verða sjálfsprottin innan Veldisins. Andófið er veru- fræðileg staðreynd – ummyndað framhald af byltingarhreyfingum 20. aldarinnar – og þarfnast hvorki fræðilegrar né siðferðislegrar réttlætingar: „Byltingarmaðurinn getur nú á dögum ekki einu sinni þóst vera fulltrúi fyrir nokkurn skapaðan hlut, ekki einu sinni fyrir mannlegar grundvallarþarfir hinna arðrændu. Pólitískur byltingarvígmóður dagsins í dag verður að enduruppgötva það sem hann hefur alltaf verið: hann er ekki fulltrúi heldur raun- verulegur hluti fyrirbæris.“ Í bókinni Empire sem kom út árið 2000 er ekki bara að finna frumlega og magnaða lýsingu á þeim vanda- málum sem við blasa frá bæjardyrum róttækrar samfélagsheimspeki, heldur er aðgerðum og mótspyrnu gert hærra undir höfði en sést hefur frá því miðaldra róttæklingar lögðu Hvað ber að gera? eftir Lenín á hilluna. „Of snemmt er að fullyrða um það hvort Emp- ire stendur undir væntingum sem Das Kapital eða Kommúnistaávarp 21. aldarinnar.“ HIÐ NÝJA VELDI E F T I R V I Ð A R Þ O R S T E I N S S O N Höfundur er BA í heimspeki. Þýðing hans á kafla úr Empire er væntanleg í næsta tölublaði Hugar, tímarits Félags áhugamanna um heimspeki. Vert er að ítreka að Hardt og Negri telja ekki að hugtök á borð við „heimsvaldastefna Bandaríkjanna“, sem er að verða gamalgróin klisja á vinstri kanti stjórnmálanna, lýsi þessu kerfi best, enda sé Veldið samansett úr mun flóknara, lífrænu valdaneti sem lúti lögmálum langt út fyrir vitund og vilja ráðamanna í Bandaríkjunum.

x

Lesbók Morgunblaðsins

Direkte link

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.