Tķmarit.is   | Tķmarit.is |
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Lesbók Morgunblašsins

og  
S M Þ M F F L
. 1 2 3 4 5 6
7 8 9 10 11 12 13
14 15 16 17 18 19 20
21 22 23 24 25 26 27
28 29 30 . . . .
PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | JPG  | TXT  |

Ašalrit:

Morgunblašiš


Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Lesbók Morgunblašsins

						Lesbók Morgunblaðsins

?

6. nóvember 2004 | 7

stóðu fyrir Þriðja Ríkinu og þar með öllum

þeim fjöldamorðum sem voru framin í nafni

þess. Það geti orðið til þess að sveipa umræddar

persónur dularhjúpi og hefja þær þar með á

hærri stall en þær eiga skilið. 

Kvikmyndaleikstjórinn Wim Wenders hefur

t.d. gagnrýnt starfsbróður sinn Hirschbiegel

harðlega fyrir að gera forystumönnum nasista

of hátt undir höfði í myndinni.

Wenders nefnir sem dæmi senurnar þar sem

sýnd eru endalok Hitlers sjálfs. Í því sambandi

bendir hann á að það sé ekki beinlínis hörgull á

limlestum og deyjandi hermönnum í myndinni.

Þvert á móti sé mikið um að menn tapi lífi og

limum og séu skotnir eða skjóti sjálfa sig fyrir

framan myndavélina. Það gegni hins vegar öðru

máli þegar kemur að dauða Foringjans og konu

hans. Þá fáum við ekki að sjá, hvað gerist á bak

við luktar dyr. Þvert á móti sýni myndavélin

okkur aldrei lík Hitlers og Evu Braun. Það sé

látið nægja að sýna hvernig nokkrir nasistafor-

ingjar dröslast með líkin vafin innan í dúka upp

úr byrginu til að hella yfir þau bensíni og

kveikja í þeim. Sami tepruskapurinn geri líka

vart við sig, þegar kemur að sjálfsmorði Göbb-

els og eiginkonu hans. Þá séu skothvellirnir ein-

ir í raun látnir nægja. 

Og Wenders spyr: hvað á þessi tepruskapur

að þýða? Hvers vegna ekki að sýna ?óbermin?

Hitler og Göbbels, sundurskotna og liggjandi í

blóði sínu? Eiga þeir eitthvað betra skilið en all-

ir þeir óbreyttu hermenn eða borgarar sem

sýndir eru limlestir, blóði drifnir og sundur-

tættir? Með þessu, segir Wenders, er verið að

sveipa þessa fjöldamorðingja einhvers konar

dularhjúpi, gera þeim óverðugum hærra undir

höfði en slíkir stríðsglæpamenn eiga skilið.

Þarna, segir Wenders, er verið að misnota

myndmálið til að lyfta umræddum persónum í

hæðir þar sem þær eiga ekki heima. 

Í dag harma ég tvennt

Það er vissulega vandmeðfarið að beina sjónum

að einkalífi og persónum þessara æðstu böðla

nasismans eins og gert er í kvikmyndinni Der

Untergang. Því fylgir sú hætta að áhorfendur

fari að líta á þessa menn öðrum þræði sem

?venjulegar? manneskjur. Og það er háskalegt

sjónarmið. 

Að vísu verð ég að játa að mér finnst ýmislegt

í kvikmyndinni Der Untergang vega upp á móti

þeirri hættu sem Wenders bendir á og er vissu-

lega fyrir hendi. 

Þar má nefna það miskunnarleysi og þá sið-

blindu öfgamannsins sem birtist í því þegar

Göbbelshjónin byrla sex ungum og fallegum

börnum sínum eitur, til að þau losni við að lifa

hörmungarlífi ?í heimi þar sem nasisminn er lið-

inn undir lok?. Þau atriði myndarinnar sem

tengjast aftöku barnanna smjúga inn að beini

hjá áhorfendum og gera hverjum manni ljóst að

fólk sem gerir sig sekt um slíkan glæp gegn eig-

in afkvæmum er löngu búið að glata allri

mennsku. 

Og það má líka til sanns vegar færa að mynd-

in sem Bruno Ganz dregur upp af Foringjanum

með leik sínum sé þess eðlis að áhorfendur geti

nánast aldrei fundið til samkenndar með honum

sem ?venjulegri? manneskju. Enda er hann

sjálfur látinn útmála það viðhorf sitt að samúð

og samkennd með öðru fólki sé lágkúra sem

hann hafi fyrir löngu vanið sig af. Þannig girðir

hann sjálfur fyrir að áhorfendur geti fundið til

samkenndar með hans eigin persónu. 

Samt sem áður er það staðreynd að margt af

því fólki sem umgekkst Hitler persónulega og

átti við hann náin samskipti bar ákveðinn hlý-

hug til hans. Skýrasta dæmið er einkaritarinn

Traudl Junge. Í endurminningabók sinni, sem

er óvenju hispurslaus og opinská frásögn, segir

hún frá því að eftir stríðið hafi henni smám sam-

an orðið ljóst, hvílíkar hörmungar Hitler var að

kalla yfir mannkynið, á milli þess sem hann sat

með henni í teboðum og sýndi henni persónu-

lega velvild og hlýju. 

Þessi uppgötvun olli henni djúpu hugarvíli og

fyllti hana af sektarkennd sem varð henni svo

þungur baggi að hún varð um síðir að leita sér

hjálpar. 

Í lok myndarinnar Der Untergang er sýndur

bútur úr sjónvarpsviðtali sem listamaðurinn

André Heller tók við Traudl Junge, skömmu

áður en hún lést fyrir tveimur árum. Þar segir

hin aldna Traudl Junge frá því að hún hafi orðið

fyrir miklu áfalli þegar hún að stríðinu loknu

tók eftir minnistöflu um gyðingastúlkuna Soph

ie Scholl á húsvegg í München. Þar sá hún að

einmitt um sama leyti og hún var að byrja að

vinna sem einkaritari Hitlers höfðu liðsmenn

Foringjans tekið þessa ungu og hugrökku jafn-

öldru hennar af lífi. Sú uppgötvun veldur henni

miklum hugarkvölum. Og síðustu orð Traudl

Junge í kvikmyndinni Der Untergang eru nán-

ast samhljóða lokaorðum hennar sem roskinnar

konu í eftirmála bókarinnar:

?Í dag harma ég tvennt: ég harma örlög

þeirra milljóna manna sem nasistar myrtu. Og

ég harma ungu stúlkuna Traudl Humps, sem

hafði ekki nægilegt sjálfsöryggi og nógu mikla

yfirsýn til að rísa upp og andmæla á réttu

augnabliki.?

Höfundur er heimspekingur og þýðandi. 

Þ

að er algengt hér á landi að ung-

börn og jafnvel smábörn að

þriggja ára aldri séu látin sofa

úti í barnavögnum á hverjum

degi. Útisvefn ungbarna tíðkast

ekki í öðrum löndum ef frá eru

talin Færeyjar, Norður-Noregur og Finnland

eins og fram kemur í nýlegri rannsókn hjúkr-

unarfræðinganna Rósu Einarsdóttur og Hildi-

gunnar Friðjónsdóttur, ,,Útisvefn íslenskra

barna: Lýsing á því hvað foreldrar eru að gera í

dag.? Skiptar skoðanir eru um gagnsemi þessa

athæfis og því haldið fram af sumum að það sé

ungbörnum hollt að sofa úti í

fersku útilofti því að þar sofi

þau betur og lengur en inni í

hlýjum húsum. Aðrir hafa

gagnrýnt útisvefn ungbarna og segja að það sé

manninum ekki eðlilegt að sofa úti, hvað þá lít-

ilburða ungbörnum. Hér verður fjallað um það

hvað olli því að farið var að láta ungbörn sofa úti

hér á landi en frá því að fyrstu upplýsingaritin

um meðferð ungbarna komu út á 19. öld, sem í

flestum tilfellum voru skrifuð af læknum, hefur

ferskt loft verið þeim hugleikið varðandi heil-

brigði ungra barna.

Ótti við fnykinn

Erfitt getur verið fyrir fólk nú til dags að gera

sér grein fyrir þeim aðstæðum sem fólk á Ís-

landi bjó við fyrr á öldum. Heimili manna voru í

flestum tilvikum lágreistir, þröngir, kaldir, rak-

ir og illa loftræstir torfbæir byggðir úr torfi og

grjóti.

Baðstofur torfbæja voru samverustaður fjöl-

skyldunnar og vinnufólksins. Þar inni var oftast

mesti ylurinn en upphitun í bæjunum var nán-

ast engin. Í baðstofunni voru ungbörn látin

liggja í vöggum eða rúmum og hlýtur kuldinn

og rakinn í torfbæjunum að hafa veikt mót-

stöðuafl þeirra og aukið smithættu enda var

ungbarnadauði fyrr á öldum gríðarlega mikill

eins og Guðný Hallgrímsdóttir sagnfræðingur

bendir á í grein sinni ,,Móðurást á 18. öld? og

birtist í Sögnum árið 2001.

Í byrjun 19. aldar var heilbrigðisástand fólks

víðast hvar í Evrópu afar slæmt og mann-

skæðar farsóttir tíðar. Ógurlegur fnykur í

mörgum borgum fylgdi miklum sumarhitum og

á sama tíma brutust út farsóttir sem tóku mörg

mannslíf. Fnykurinn stafaði meðal annars af

rotnandi manna- og dýraúrgangi sem seytlaði

um borgir. Salerni voru ekki til og þvag, manna-

og dýrasaur var safnað í for (hlandfor) sem

staðsett var fyrir framan heimili manna. Menn

vissu ekkert um að bakteríur og/eða veirur

gætu valdið smitsjúkdómum og töldu læknar á

sama tíma að sjúkdómar dreifðust með eitruð-

um lofttegundum í andrúmslofti. Allt það sem

lyktaði illa eins og t.d. manna- og dýrasaur var

talin eiturgufa eða spillt lofttegund og kölluð

miasma. Ef fólk andaði að sér vondri lykt lá leið

þess niður í lungu, út í blóðrás og þannig gat

sjúkdómur þróast í einstaklingi. Það var ekki

eingöngu fýlan af saur sem talinn var miasma

heldur gat eiturgufa lagst upp frá fenjum,

óhreinu vatni og frá ónógum líkamsþrifum (svo-

kölluð mannafýla) og valdið sjúkdómum. Eitur-

gufukenningin, miasma, var vel þekkt á Íslandi

og samkvæmt þeim örfáu ritum sem gefin voru

út á 19. öld um meðferð ungbarna voru foreldr-

ar og þá sérstaklega mæður upplýstar um skað-

semi eiturgufa á ungbörn. Var fnykurinn inni í

torfbæjum læknum sérstakt áhyggjuefni fyrir

ungbörnin eins og kemur fram í bók Jóns Thor-

stensen, landlæknis á Íslandi, Hugvekja um

meðferð á ungbörnum og kom út árið 1846. Í

bókinni telur Jón upp þá sjúkdóma; svo sem

krampa, uppköst, kirtlaveiki (bólgu í eitlum) og

magakveisu, sem gátu þróast í börnum ef þau

önduðu að sér vondri lykt. Hvatti landlæknirinn

til þess að vindhola eða lítill strompur yrði sett-

ur efst á torfbæi ,,hvar öll gufa geti lagt út, og

hreint loft komið inn? eins og hann orðaði það

og væri með því móti hægt að fyrirbyggja mörg

mein hjá ungbörnum.

Jónas Jónassen læknir var sama sinnis um

mikilvægi útiloftsins fyrir ungbörn í bók sinni,

Barnfóstran. Fyrirsögn handa alþýðu um rétta

meðferð á ungbörnum, og kom út árið 1888.

Jónas tekur svo sterkt til orða í bók sinni og

kennir um að fjöldi ungbarna á Íslandi dæi af

völdum spillts andrúmslofts sem þau önduðu að

sér inni í torfbæjunum. Hvetur Jónas til þess að

ungbörn séu borin út í ferska útiloftið á hverj-

um degi því að ,,hreina loftið, sem barnið dregur

að sér, fjörgar og lífgar lífskraftinn? og barninu

fer miklu betur fram segir Jónas enn fremur en

barninu sem kúldrast inni allan daginn í vondu

andrúmslofti.

Ekki er vitað hvort mæður eða feður hafi far-

ið reglulega út með ungbörn sín til viðrunar en í

bók Guðjóns Friðrikssonar, Jón Sigurðsson, er

sagt frá því að Karitas Þorkelsdóttir, frænka

Jóns, hafi átti það til að fara út með Jón litla

þegar vel viðraði og gengið með snáðann í fang-

inu niður á tún við bæinn Rafnseyri þar sem

fólkið var við heyskap. Jón fæddist hinn 17. júní

árið 1811 og er sagt frá því í bókinni að fyrsti

vetur í lífi Jóns hafi verið harður. Var litli snáð-

inn vafinn ströngum og dúðaður svo að honum

yrði ekki kalt og hafður í baðstofunni þar sem

flestir voru og mestur ylurinn. Jón var eitt

þeirra ungbarna sem lifði af veturinn 1811.

Það átti síðar eftir að koma í ljós að ólyktin

inni í torfbæjum var ekki sökudólgur ungbarna-

dauðans heldur voru ástæður aðrar eins og

smitsjúkdómar sem í flestum tilfellum gátu ver-

ið lífshættulegir ungum börnum. Einn þeirra

sjúkdóma þar sem útiloftið var talið eitt af

frumskilyrðum fyrir bata í byrjun 20. aldar voru

berklar og var sjúkdómurinn mjög útbreiddur

hér á landi sem og annars staðar í heiminum og

ógnaði heilsu manna lífshættulega. Algengastir

voru lungnaberklar (lungnatæring) eða hvíti

dauðinn eins og sjúkdómurinn var gjarnan kall-

aður og var mjög banvænn.

Lungnatæring ógnar lífi ungbarna

Árið 1882 fann þýski læknirinn og bakteríu-

fræðingurinn Robert Koch bakteríuna sem

veldur berklum í mönnum en fyrir þann tíma

var talið að sjúkdómurinn gengi í erfðir. Engin

lyf voru til við berklum og fólst meðferðin eink-

um í því að lina hóstakjöltur hjá sjúklingnum og

nauðsynlegt þótti að hann héldi sig inni í hlýj-

unni og biði þar dauða síns.

Um miðja 19. öld kom fram á sjónarsviðið

nýtt meðferðarform við berklaveiki og átti

hróður þessarar meðferðar eftir að breiðast út

um Evrópu. Upphafsmaður þess var George

Bodington, enskur bæjarlæknir í Sutton Cold-

field í Englandi. Hann var alls kostar ekki sátt-

ur við þá forneskju meðhöndlun sem læknar

beittu við berklum. Það sem hafði komið honum

á sporið um að þróa nýja meðferð var að hann

hafði tekið eftir því að bændur í Sutton Cold-

field, sem unnu allan daginn úti við, virtust að

hans mati vera ómóttækilegir fyrir lungna-

berklum. Hann dró þá ályktun að útiloftið hefði

góð áhrif á lungun og kæmi í veg fyrir að berkl-

ar næðu að þróast í líkama einstaklings. Sama

taldi hann um þá sem hefðu lungnaberkla; úti-

loftið hefði róandi áhrif á veik lungun þeirra og

sjúkdómurinn næði að batna. Hann hóf að beita

útiloftslækningu á sjúklingum sínum sem voru

látnir aka um í opnum hestakerrum um ná-

grennið Sutton Coldfield, til að anda að sér

hreinu lofti í stað þess að hírast innandyra. Bod-

ington þóttist sjá bata hjá þeim og með greina-

skrifum tókst honum að vekja athygli á útilofts-

meðferð sinni. Um 1900 var svo komið að reist

höfðu verið berklahæli víða í Evrópu og við þau

sérstakir leguskálar þar sem sjúklingar lágu úti

undir berum himni allan daginn.

En hvaða áhrif var talið að ferska útiloftið

hefði á berklasjúklinga í byrjun 20. aldar? Á

þeim tíma var litið á berklabakteríuna sem

sníkjudýr og þegar það hafði náð fótfestu í lík-

ama berklasjúklings rændi það honum nær-

ingu, framleiddi banvænt eiturefni sem skað-

vænt var frumum líkamans og svipti manneskj-

unni að lokum lífinu ef líkaminn sjálfur veitti

ekki viðnám gegn bakteríunni. Því var mikil-

vægt að efla náttúrulegar varnir líkamans gegn

veikinni og það skyldi gert með því að styrkja

og stæla líkamann eins og fram kemur í bók

Sigurðar Magnússonar, fyrsta berklalæknis á

Íslandi, Berklaveiki og meðferð hennar og kom

út árið 1916. Til að herða mótstöðuafl gegn

berklum átti sjúklingurinn að njóta sem bests

aðbúnaðar og þá sérstaklega hreins lofts.

Að herða líkama ungbarna

Þegar á fyrsta áratug 20. aldar hófu íslensk

stjórnvöld og læknar að sporna við berklaveiki

sem olli fjölda manns heilsutjóni og dauða.

Fyrstu lög um varnir gegn berklaveiki voru sett

árið 1903 og Heilsuhælið á Vífilsstöðum tók til

starfa árið 1910. Í nefndaráliti sérstakrar

berklaveikinefndar sem komið hafði verið á árið

1919, kom fram að verja skyldi börn gegn berk-

lasmiti en rannsóknir höfðu leitt í ljós að því

yngri sem börnin voru því næmari voru þau fyr-

ir smiti veikinnar. Ungbörn voru í mestri hættu

á að smitast af berklum og var þeim þá lífs-

hætta búin. Einnig höfðu erlendar rannsóknir

sýnt fram á að berklaveiki væri algengari og

skæðari þröngum og illa loftræstum húsum og

við þannig aðstæður bjó fjöldi Íslendinga í byrj-

un 20. aldar.

Læknar og hjúkrunarkonur upplýstu al-

menning um varnir gegn smiti veikinnar og

mikilvægi þess að stunda útiveru. Hafist var

handa við að upplýsa foreldra ungra barna

hvernig gera átti börnin svo hraust að þau yrðu

varin gegn berklasmiti eða ,,efld af lífsmagni?

þannig að berklar næðu engum tökum á þeim

þótt þau kynnu að smitast eins og kom fram í

uppeldisritinu, Barnið. Bók handa móðurinni

eftir Davíð Scheving Thorsteinsson lækni og

kom út árið 1926. Í bók sinni sagði Davíð að til

að efla heilsu ungbarna taldi hann gott viður-

væri, mikla útivist og hreint loft inni í húsum

þar sem börnin dvöldu mikið að segja.

Þá tilgreinir Davíð í bók sinni um nýstárlegt

farartæki handa ungbörnum sem farin séu að

tíðkast á Íslandi, þ.e. barnavagninn, hentug og

skjólgóð legurúm og ,,alveg óhætt að lofa þeim

að sofna þar, enda kemur oft værð yfir þau er

þau hafa notið hreina loftsins um stund: Þeim

líður þá svo undravel? segir Davíð ennfremur.

Lætur Davíð þess þó sérstaklega getið að ekki

megi víkja frá barninu á meðan það sofi úti í

vagninum og ættu börnin að vera sem allramest

úti undir góðri gæslu.

Þarna er í fyrsta skiptið fjallað um í uppeldis-

bók hér á landi að ungbörn sofi úti og átti slíkt

athæfi eftir að festast rækilega í sessi þegar

fram liðu stundir. Í vinsælli uppeldisbók,

Fyrsta barnið, eftir enskan kvenlækni Gwen

Barton að nafni, sem kom út á Íslandi árið 1950,

var því haldið fram að af útilofti fengju ungbörn

hreystibrynju gegn aðvífandi sýklum og sagt að

börn sem vön væru að sofa úti, hvernig sem

viðraði, kæmust yfir fyrstu þrjú til fjögur árin

án þess nokkurn tíma að fá kvef!

Útisvefn ungbarna

Margt hefur breyst í tímans rás varðandi kenn-

ingar um áhrif útisvefns og útiveru á ungbörn.

Útisvefn ungbarna tíðkast enn hér á landi eins

og fram hefur komið en ekki er lengur litið svo á

að sjúkdómavörn felist í því að þau séu látin

sofa úti. Ekki er lengur lögð eins mikil áhersla á

útisvefn ungbarna af hálfu heilbrigðisstétta og

áður var. Í upplýsingariti frá Heilsuverndarstöð

Reykjavíkur frá árinu 1997, Þroski og umönnun

0?6 mánaða barna, eftir Sólfríði Guðmunds-

dóttur hjúkrunarfræðing, kemur fram að taka

þurfi tillit til veðurs og vinda hverju sinni áður

en börn eru lögð út í barnavagna til svefns því

að þau geta ofkælst eða ofhitnað af útisvefni.

Ungbörn í barnavögnum úti í garði við bæjarsjúkrahúsið (Kommunehospitalet) í Kaupmannahöfn undir gæslu hjúkrunarkonu í byrjun 20. aldar. Veran úti

í fersku lofti var liður í meðferð við barnadeild sjúkrahússins, því að af útiveru var talið að þau yrðu varin gegn smitsjúkdómum, til dæmis berklum. 

Herðing líkamans með útilofti

Er það börnum hollt að sofa úti? Hvernig kom

það til að börn á Íslandi eru látin sofa úti, jafn-

vel í brunagaddi? Hér er sagan rakin og leidd-

ar líkur að því að útisvefn barna sé bábilja.

Höfundur er sagnfræðingur og hjúkrunarfræðingur.

Eftir Erlu Dóris 

Halldórsdóttur

edh@hi.is

					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12
Blašsķša 13
Blašsķša 13
Blašsķša 14
Blašsķša 14
Blašsķša 15
Blašsķša 15
Blašsķša 16
Blašsķša 16
Blašsķša 17
Blašsķša 17
Blašsķša 18
Blašsķša 18
Blašsķša 19
Blašsķša 19
Blašsķša 20
Blašsķša 20
Blašsķša 21
Blašsķša 21
Blašsķša 22
Blašsķša 22
Blašsķša 23
Blašsķša 23
Blašsķša 24
Blašsķša 24