Að neðan sést hvernig styrkur tlokkanna skiptist milli Reykjavíkur og Reykja- ness annars vegar (íJíjJu aúJy/jMr) og landsbyggðarinnar hins vegar (græny sólurjiar). Efri súlur hvers flokks tákna hvernig atkvæðamagn skiptist í prósentum talið, en þær neðri hvernig þingmenn þeirra skiptast. Aftan við súlumar sést hve marga þingmenn landsbyggðarþingflokkamir „skulda" flokksbræðrum sínum í þéttbýlinu samkvæmt þessu. 20 40 60 80 100% Af hverju ekki eftir aldri? Er ekki allt eins gott að skipta kiördæmum eftir kynslóðum eíns og búsetu - eðajafrivel eftir nötnum, með sérstökum Jóns- og Guðrúnakiördæmum, Kerfi einmenningskjördæma þar sem reynt er að halda kjósenda- fjölda nokkurn veginn jöfnum leiðir óhjákvæmilega til þess að sum kjör- dæmin verða órökrétt og undarleg, eins og sjá má um nokkur dæmí hér. En ættu talsmenn þessa kerfi ef til vill að söðla um? Þróunin í pólitík gengur víðast í þá átt að búseta skiptir æ minna máli, en aðrir þættir fá aukið mikilvægi. Hverfin í Reykja- vík eru ekki sérlega samstæð, en margir telja sig aftur á móti greina pólitísk skil eftir aldri. Ætti kannski að skipa kjördæmunum þannig? Eftir aldursflokkum? Þingmaður íslend- inga í árgangnuml965-70? Eða 1920-25? Eða bara eftir tilviljana- úrtaki, til dæmis þjóðskránni, þannig að Guðmundarnir fengju sinn sér- staka þingmann, og allir Einarar annan, og Kvennalistinn ynni í Guðrúnakjördæminu? bandalaginu er sú í þessum kjördæmum að flokksformaðurinn, Ólafur Ragnar Grímsson, stendur einn á Reykjanesi (með sjöfalt meira fylgi en þingmaður flokksins á Vestfjörðum), en Reykjavíkurþingmennirnir tveir hafa nú setið samfleytt síðan 1978 og 1979 - í 16 og 17 ár þegar þeir bjóða sig enn einu sinni fram í næstu kosn- ingum. Þessi staða er raunar enn fáránlegri hjá Framsóknarflokknum þar sem aðeins tveir þing- menn af þrettán koma úr Reykjavík og Reykja- nesi, en hafa á bak við sig næstum 40 prósent af landsfylgi flokksins. Til lengdar er þessi staða ekki eingöngu skopleg á að líta, heldur beinlínis óheil- brigð fyrir þá flokka sem í henni lenda - og þar með fyrir pólitíska kerfið og landstjórnina í heild. Utan innsta hringsins í flokkaveldinu hafa menn ekki síður gagnrýnt núverandi kjördæma- kerfi og ekki síst breytingarnar síðustu fyrir að vera sniðnar kringum staðnað flokkakerfi. Kerfi landsbyggðarkjördæma með fimm til sex þing- mönnum og jöfnunarsætum tryggi að flestir fimmflokkanna eigi mann í kjördæmum hring- inn um landið. Kerfið torveldi breytingar með því að ýkja landsbyggðarfylgi flokkanna. Auk þess dragi misvægi atkvæða úr möguleikum nýrra manna eða uppreisnarframboða í Reykjavík og á Reykjanesi, einmitt þar sem nýjungar koma helst upp í pólitík, þar sem bylgjan brotnar. NOKKUR PÓLITÍSKUR VIUI FYRIR BREYTINGUM Hvað vilja menn þá í staðinn? Það er auðvitað óljóst. Sjálfstæðismenn svöruðu því ekki á nýaf- stöðnum landsfundi, heldur gáfu forystumónn- um sínum - les: þingflokknum - óútfyllta ávísun í samningaviðræður við aðra flokka. Kratar hafa ekki tekið neina endanlega afstöðu heldur. Þró- unin virðist raunar hafa verið sú síðustu vikur að stjórnarflokkarnir séu horfnir frá þeirri hugmynd að gera einir út um málíð, enda mundi slík af- greiðsla hafa í för með sér þá hættu að nýr meiri- hluti á þingi felldi úr gildi samþykktir fyrri stjórn- arflokka um þessi efni. Ekki er heldur líklegt að Alþýðubandalagsmenn nái saman um neina eina leið á landsfundi sínum nú í nóvemberlok. Til að eitthvað gerist verða stjórnmálamennirnir hins vegar að afgreiða málið í öllum meginatriðum á þessu þingi eða fyrri hluta hins næsta, áður en kosningaskjálfti gerir bestu menn vanhæfa til þarfaverka. Hið formlega tækifæri er þegar fengið með tillögu Framsóknarþingmannanna Jóhann- esar Geirs að norðan og Finns Ingólfssonar í Reykjavík um landið allt eitt kjórdæmi. I umræðum um þessi efni jafnt utan flokka og innan eru helst uppi þrjár leiðir. I fyrsta lagi velta menn því fyrir sér að jafna atkvæðamun innan kjördæmakerfis sem í meginatriðum svipar til þess sem verið hefur. Af þessu tagi eru hugmynd- ir sem heyrst hafa innan Alþýðubandalagsins um að fækka kjördæmunum um helming um leið og jafnað væri þingmönnnum til Reykjavíkur og Reykjaness. Með þessu móti yrði sæmilega mikið eftir af þingsætum í nýjum sameinuðum kjör- dæmum - sem gætu verið Vesturkjördæmi, Norðurkjördæmi, Suðausturkjördæmi og sam- einað Reykjanes- og Reykjavíkurkjördæmi. Af svipuðu tagi er tillaga sem varð til í Sjálfstæðis- flokknum um að fækka þingmönnum í lands- byggðarkjördæmunum og skipta Reykjavík og Reykjanesi upp í nokkur kjördæmi fárra (þriggja) þingmanna. Sú tillaga virðist reyndar hafa verið málamiðlun milli þeirra sem vildu halda nokkurn veginn í kjördæmakerfið og þeirra sem vilja ein- menningskj ördæmi. BNMENNINGSKJÖRDÆMI GAGNAST SJÁLFSTÆÐISFLOKKI Sem er leið númer tvö. Stuðningsmenn ein- menningskjördæma hafa flestir verið í röðum sjálfstæðismanna, sem raunar er eini flokkurinn sem mundi komast nokkurn veginn heill gegnum slíka breytingu. Þeir benda á þá kosti einmenn- ingskerfis að með því skapist alla jafna skýr meiri- hluti eins flokks eða flokkabandalags - og kjós- endur séu þá að kjósa sér ríkisstjórn, en ekki að taka nauðugir viljugir þátt í því happdrætti sem samsteypustjórnastandið gerir yfirleitt úr þing- kosningum. Því er líka haldið fram einmenningskerfinu til stuðnings að það gefi kost á beinna sambandi þingmanns og kjósenda en mannfleiri kjördæmi með hlutfallskosningu. Raunar er í því sambandi rétt að benda á að einmenningskjördæmi draga ekki endilega úr miðstjórnaráhrifum flokks, hvað sem líður sambandinu milli frambjóðanda og kjósenda; - í hinu einstrengingslega breska kerfi hafa flokksskrifstofurnar í höfuðborginni oft úr- slitaáhrif á það hver er boðinn fram á hverjum stað. En megingalli einmenningskjördæmanna er þó sá að bak við þann meirihluta þingmanna sem skapast er ekki endilega meirihluti kjósenda, meðal annars vegna þess að þessu kerfi hættir til að útiloka frá áhrifum aðrar stjórnmálahreyfing- ar en allra stærstu flokkana og samtök með mikið staðbundið fylgi. Enn er dæmið frá Bretlandi þar sem íhaldsflokkur Thatcher og Major hefur set- ið við völd á annan áratug með minnihluta kjós- enda á bak við sig, en notið þess að stjórnarand- staðan er tvíklofin og því vanmáttug. Eins og sést á þeirri tilraun sem hér fylgir um íslensk einmenningskjördæmi er harla snúið að skipta þjóðinni nokkurn veginn jafnt niður í skynsamlegar pólitískar einingar. Kjánalegust verða einmenningskjördæmin í borgum og stærri bæjum þar sem hverfin eru hvert öðru lík, en dreifbýlinu er líka erfitt að skipta niður svo vel fari. I ríkjum sem hafa valið sér einmenningskjör- dæmi er endurskipulagning þeirra sífelldur höf- uðverkur, og fer oftar en ekki fram með pólitísk- um hrossakaupum eða hreinni valdníðslu hins sterkasta. 56 EINTAK NÓVEM E R
Beinir tenglar