Eintak

						Hér skrifar Egill helgason um hína glötuðu kynslóð íslenskra

sósíalísta, hina ungu forystusveít sem fór til náms í

kommúnistaríkjum á Asiötta áratugnum,

oeir sem sáu kúgun, lygar og

kommúnismans en gættu þess að

Haustið 1954 sátu tveir íslenskir stúdentar, rétt

um tvítugt, í járnbrautarlest sem þokaðist yfir

fínnsku landamærin áleiðis til Moskvu, inn í ríki

ráðstjórnarinnar. Jósef Stalín var nýdauður og

enn tvö ár í að Krúsjoff flytti leyniræðuna sem

varð til þess að Stalín var á endanum lýstur æru-

laus og jarðneskar leifar hans bornar út úr graf-

hýsi Leníns. Sovétríkin voru enn hið mikla móð-

urland kommúnismans; þar töldu jábræður að

væri í uppsiglingu hið fullkomnasta form mann-

legs samfélags sem hafði þekkst og var hugsan-

legt. Stúdentarnir voru þeir Árni Bergmann sem

ætlaði að læra rússnesku og bókmenntir við

Moskvuháskóla og Arnór Hannibalsson sem

hugðist leggja stund á heimspeki. Þeir voru fyrstu

námsmennirnir frá Vestur-Evrópu sem fóru til

langrar námsdvalar í Sovétríkjunum eftir að síð-

ari heimstyrjöld lauk. Síðar rifjaði Arnór upp

þennan dag:

Ég horfði út um gluggann með athygli og eftir-

væntingu. Nú átti ég að fá að sjá þetta sovétland,

sem ég haföi heyrt svo mikið gumað af heima. Mér

tókst að stafa mig fram úr áletrun, sem skrifuð stóð

stórum stöfum á stöðvarbygginguna: „Da zdrzstvúj-

et sovétskí narod - strolítélj kommúnizma." Með

hjálp orðabókarinnar fann ég út, að þetta myndi

þýða: „lengi lifi sovétþjóðin, uppbyggjandi komm-

únismans".

Þeir félagarnir fundu fljótt að handan járn-

tjaldsins beið þeirra framandlegur heimur, gjör-

ólíkur myndum af hraustum verkamönnum og

blómlegum mjólkurbússtýrum sem hafði birst

þeim á áróðursmyndum heima. Arnór skrifaði í

dagbók sína að fólk væri „klætt í larfa" og stæði í

biðröðum eftir því að kaupa brauð. Hús væru

„hrörleg - sum að niðurfalli komin. Fólkið eins

og fuglahræður. Allt ósköp gamaldags." Ekki tók

betra við á næsta viðkomustað lestarinnar sem

fékk þá einkunn í dagbókinni að hann væri „fá-

tækranýlenda".

Námsmenn frá Vesturlöndum voru sjaldséðir

fuglar eystra og það var ekki auðvelt að ná trún-

aði skólasystkinanna sem vissu að lögregluríkið

átti viðeigandi refsingar við lausmælgi. Samt

heyrðu þeir félagarnir á skotspónum sögur sem

bentu til þess að ekki væri allt með felldu í verka-

mannaríkinu. Tveimur árum áður en Krúsjoff

flutti leyniræðuna sagði skólafélagi Árna Berg-

mann nýkomnum undir rós frá þrælabúðum í Sí-

beríu, óhóflegri refsigleði og atferli Berias lög-

reglustjóra sem lét menn sína fara um Moskvu og

grípa fallegar stúlkur sem hann svo nauðgaði, ef

þær höfðu ekki látið af mótspyrnu fyrir hræðslu

sakir. Hann frétti að sveitirnar væru í niður-

níðslu, að þar lægju allir í fylleríi. Samstúdent

hans var úthrópaður fyrir að leyna því að faðir

hans var stórbóndi, af hinni hundeltu stétt kú-

lakka. Stúdentar frá Eystrasaltsríkjum sögðu frá

því hvernig farið var að því að innlima ættlönd

þeirra í Sovétríkin, frá valdníðslu, fjöldahandtök-

um og nauðungarflutningum. Hann komst í vin-

fengi við fjölskyldu; þar í húsinu bjó kerling sem

á tíma Stalínsógnarinnar stundaði þá iðju að

klaga nágranna sína fyrir leynilögreglunni og

koma þeim þannig í fangabúðir.

ElNAR OLGEIRSSON var helstur forgöngu-

maður námsferðanna austur. Þar taldi hann að

upprennandl forystumenn sósíalista fengju við-

hlítandi skólun. Einar var stolturdf stúdentun-

um sínum og sagði: „Dúxamir koma til okkar."

Allt þetta vakti spurningar sem fæstir áræddu

að svara fyrr en eftir að farið var að afhjúpa Stal-

ín, persónudýrkunina og ofsóknarbrjálæðið - og

þá kannski ekki nema í hálfum hljóðum og alls

ekki nema til hálfs.

Þrátt fyrir himinhrópandi þversagnir og aug-

ljósar lygar flökraði heldur ekki að íslensku

námsmönnunum að gera upp sakir við sjálfan

kommúnismann, sá tími var langt undan. Það

var hentugra að finna skýringar en draga í efa

sjálfa heimsmyndina. Skýringarnar voru líka

ögnarstjórn

segja engum frá,

margar og dugðu prýðilega: mistök höfðu vissu-

lega verið gerð, en hvað var ekki hægt að réttlæta

með öllum fórnunum sem höfðu verið færðar,

ágangi fasismans, heimstyrjöldinni, leifunum af

borgaralegum hugsunarhætti, fiandskap Vestur-

landa, undirróðri og njósnum. í meginatriðum

var allt á réttri leið í átt til hins fyrirheitna lands

kommúnismans, hins stéttlausa þjóðfélags - með

viðkomu í alræði öreiganna eins og kenningin

mælti fyrir um.

Reyndar væsti heldur ekki um stúdentana frá

Islandi. Þeir fengu allrífleg námslaun og bjuggu á

glæsilegasta stúdentagarði í Sovétríkjunum, ólíkt

innfæddum samstúdentum sem margir urðu að

sætta sig við að hírast í gömlum herbúðum. Þeir

vöktu hvarvetna forvitni, en urðu samt ekki mjög

varir við athafnir leynilögreglu, KGB. Hún átti

það þó til að stinga upp kollinum þegar minnst

varði. Árni Bergmann nefnir þess háttar dæmi:

Nokkrar stúlkur voru í umferð sem stungu mjög

í stúf við allan þorra forsjálla meyja. Ég þekkti eina

þeirra, hún var um skeið í mínum námshópi og var

kölluð Næturgalinn. Hún gekk gjarnan um garð á

kvöldin með kennslubækur í ensku undir hendinni

og lenti oftast inni hjá einhverjum útlendingi, gjarn-

an araba, og var þar næturlangt. Heiftaraugu sóma-

kærra meyja fylgdu henni norður og niður þegar

hún kom út frá þeim á morgnana. Þær gerðu harða

hríð að henni og öðrum bersyndugum stúlkum á

fundum hjá ungkommúnistafélaginu Komsomol,

en Næturgalinn lét sér hvergi bregða. Þetta stökk af

henni eins og vatn af gæs.

Næturgalinn barði upp hjá mér eitt kvöldið og

spurði hvort ég ætti ekki almennilegt kaffi. Jú, það

var rétt. Hún talaði háðslega um siðferðishræsnina

sem tröllriði hér öllu, helst vildi þetta pakk koma á

einhverju hcrskálaskipulagi. Hún dró ekkert úr því

að hún væri lífsreynd kona.

Næturgalinn dró amerískar sígarettur upp úr

pússi sínu og bauð mér smók.

Ég vildi gjarna taka sem mest upp vestræna siði,

sagði hún hátíðlega.

Það er ekki fyrr en seinna að Árni kemst að

hinu sanna. Skólafélagi hans hvíslar því að hon-

um: Auðvitað hlutu Næturgalinn og stallsystur

hennar að vera með einhverjum hætti á mála hjá

leynilögreglunni. Annars hefði fyrir löngu verið

búið að flæma þær úr skóla og líklega í vinnu-

búðir.

Heimatilbúinn kommúnismi

Þótt samskipti íslenskra kommúnista við

skoðanabræður í austurálfu hafi verið ríkuleg og

98

EINTAK       NÓVLMBER