Eintak

						Sumir  átu nagla,   tituprjóna  og glerbrot,   aðrir  stukku niður

af þriðju og  fjórðu hæð,   enn  aðrir köstuðu  sér  i vötn þau,

sem hér  eru  i  campusinum.

stúdentarnir ungu voru sendir austur

íyrir tjald. Þarna skyldi hin upprennandi

framvarðarsveit Sósíalistaflokksins fá marx-

íska skólun, sjálf foringjaefnin. I leiðinni myndu

þeir auka hróður kommúnistaríkjanna á íslandi

með námsdvöl sinni, auk þess sem þeir yrðu góð

vitni um prýðilegt stjórnarfar og lífsgæði austan

tjalds. I bréfi sem austanstúdentar skrifuðu

Æskulýðsfylkingunni heima kemur fram að þeir

fundu til hlutverks síns sem framtíðarleiðtogar:

Nú þegar og ekki síst þá að því kemur að byggja

upp sósíalískt þjóðfélag á íslandi er hreyfmgunni

brýn nauðsyn á að hafa hæfa, sérmenntaða og

trausta sósíalista til að taka við margvíslegum

ábyrgðarstöðum. Félögum yrði beint í pólitískt nám

í samræmi við áætlaða þörf hreyfingarinnar á föstu

starfsliði og sérmenntuðum félögum á því sviði

næstu 10-15 ár. Hér yrði að reikna með hugsanlegri

aðild okkar að ríkisstjórn og jafnvel sósíalískri

byltingu á því tímabili.

1956 tóku sósíalistarnir ungu að tínast austur,

fyrst til Austur-Þýskalands. Tryggvi Sigur-

bjarnarson fór í verkfræðinám til Dresden, en

Hjörleifur Guttormsson og Eysteinn Þor-

valdsson fóru til Leipzig. Hjörleifur lærði líf-

fræði, en Eysteinn blaðamennsku. Ólafur Eiríks-

son innritaðist í tæknifræði í Karl Marx Stadt.

Hjalti Kristgeirsson kom til Ungverjalands um

það leyti sem alþýða manna þar stóð í blóðugri

baráttu við kommúnista. Hann lét það ekki á sig

fá og lærði hagfræði í Búdapest. Á næstu árum

fjölgaði mjög í hópi íslensku stúdentanna: Þór

Vigfússon fór til Austur-Beriínar að læra hag-

fræði, en í Leipzig stundaði Þorsteinn Friðjóns-

son efnafræði og Frar;z Gíslason þýsku og bók-

menntir. Til Þýska alþýðulýðveldisins komu

einnig stúdentarnir Björgvin Salómonsson og

Guðmundur Ágústsson. I Prag nam Jóhann

Páll Árnason heimspeki, Haukur Jóhannsson

verkfræði og Hallfreður Örn Eiríksson þjóð-

fræði. Stuttu síðar bættust í hópinn Árni Björns-

son og Vilborg Harðardóttir. Skúli Magnús-

son var í námi lengst austur í Kína, en Þrándur

Thoroddsen var í kvikmyndanámi í Póllandi.

Þótt fleiri kæmu við sögu þegar á leið var þessi

hópur kjarninn í þeim félagsskap sem fékk nafnið

SÍA, en hét fullu nafni Sósíalistafélag íslendinga

austantjalds.

VONBRIGÐIOG EFASEMDIR

Námsmennirnir ungu höfðu ekki dvalist lengi

fyrir austan þegar þeir fóru að komast á snoðir

um himinhrópandi misræmið milli væntinga og

veruleika, áróðurs og grámóskulegs hversdagsins

í austurborgum. Samfélagið sem tók á móti þeim

var lokað og loftlaust alræðisríki, hálfsturlað af

ofsóknarbrjálæði. Stalín var kannski kominn

Hjörleifur Gutt-

ORMSSON lærði líffræði í

Leipzig og var einn helsti

forystumaður SÍA-hóps-

ins. Það er helst að í

honum hafi ræst fyrirheit

um glæsta pólitíska fram-

tíð félaganna. Hann varð

ráðherra og situr enn á

Alþingi.

Tryggvi Sigurbjarn-

ARSON nam verkfræði í

Dresden. Hann var mjög

virkur í starfi SÍA-hópsins

og skrifaðí meö þeim

skýrslur, en beitti sér ekki

mikið í pólitík eftir

heimkomuna.

hálfur út úr grafhýsi Leníns, en hann sat sem fast-

ast í vitund arftaka sinna. Það er varla hægt að

gera sér annað í hugarlund en að þeir Hjörleifur

Guttormsson, Tryggvi Sigurbjarnarson, Þór Vig-

fússon og Eysteinn Þorvaldsson hafi verið illilega

brugðið, nánast felmtri slegnir, þegar þeir settust

niður og sömdu skýrslu ura ástand mála í Þýska

alþýðulýðveldinu til Einars Olgeirssonar stuttu

fyrir áramótin 1957. Hún var í öllum atriðum ólík

þeirri glansmynd sem Sósíalistaflokkurinn dró

upp af fyrirmyndarríkjunum í austri, en að ýmsu

leyti samhljóða Moggalyginni sem var mest eitur

í beinum íslenskra kommúnista.

Af nógu var að taka. Leiðtogi flokksins,

Walter Ulbricht, fékk þá einkunn að hann væri

lítill stjórnvitringur og óvinsæll meðal alþýðu.

Sovétríkin rækju eins konar nýlendukúgun sem

væri lofsungin af austur-þýskum stjórnvöldum

og kölluð stórmannleg hjálp. Vöruskortur væri

landlægur, oft að því er virtist vegna lélegs skipu-

lags og ómældrar skriffinnsku. Gagnrýni væri

óspart barin niður og afleiðingin væri sú að fólk

væri hrætt við að láta skoðanir sínar í ljós. Kosn-

ingar væru skrípaleikur þar sem 99 prósent at-

kvæðisbærra mættu á kjörstað svo einhuga að

flokkurinn fengi öll atkvæðin. Á rithöfundaþing-

um væri boðaður þrúgandi sósíalrealismi og höf-

undum falið að skrifa skáldverk um baráttuna

gegn kvikfjársjúkdómum í landinu. Samyrkju-

væðing hefði leitt til þess að bændur voru fang-

elsaðir og kúgaðir og aðrir séð þann kost vænstan

að flýja land. Námsmönnunum íslensku fannst í

sjálfu sér ekki óeðlilegt að reynt væri að draga

sem mest úr ferðum til Vesturlanda, en þeir gátu

ekki affekið að margt fólk hefði fulla ástæðu til að

flýja land. Þeir sögðu frá því að stúdentar væru

undir smásjá ungmennasamtaka kommúnista-

flokksins, FDJ; flokksbundnir og framagjarnir

námsmenn hefðu eftirlit með þeim sem gætu

virst valtir í trúnni á ágæti flokkslínunnar, en í

sumum greinum væri það nánast skylda að vera í

samtökunum. Þetta skapaði tortryggni og

leiðindi, enda mættu þeir sem syndguðu á

einhvern hátt gegn flokknum búast við því að

vera hraktir frá námi. Stúdentar höfðu líka verið

flæktir inn í lygavef stjórnvalda, gerðir að óviljug-

um vitorðsmönnum í allsherjarlyginni:

Á síðastliðnu vori var ákveðið af flokknum og

háskólayfirvöldum, að koma í veg fyrir ferðalög

stúdenta til V.-Þýskalands. Þessi skipun var send til

flokksdeilda í skólunum, og skyldu þær fá stúdenta

til að gefa yfirlýsingu um, að þeir vildu ekki fara til

V.-Þýskalands. Sem vænta mátti vakti þetta miklar

deilur meðal stúdenta, þar sem fiöldi þeirra ekki

einungis vildi, heldur ætlaði að fara til V.-Þýska-

lands að heimsækja vandamenn þar - eða annarra

erinda. Svo mikil áhersla var þó Iögð á þetta að hót-

að var brottvísun úr skóla, ef menn ekki

hlýðnuðust þessu. Ekki þótti þó hlýða að

slá þessu upp sem banni stjórnvalda á

ferðalögum vestur þangað, og var því

fundið upp á því snjallræðí að láta stúdenta

gefa „að eigin frumkvæði" yfirlýsingar um,

að þeir vildu ekki fara til V.-Þýskalands - í

fjölmörgum tilfellum þvert gegn vilja

þeirra. Þeim, sem í móti mæltu, var núið

um nasir fylgispekt við Adenauer og kapí-

talisma, en andstöðu við sósíalisma. Það er

nokkuð, sem fæstir hér kæra sig um af

skiljanlegum ástæðum. Og svo var „yfirlýs-

ingu stúdenta" slegið upp um þil og veggi,

dagblöð og tímarit með pomp og prakt. -

Þetta er orðhengilsháttur, sem elur fólk

upp í því að ljúga bæði að sér og öðrum.

Þrátt fyrir afskræmdan veruleikann

var sá tími þó fráleitt kominn að SÍA-fél-

agar vildu eða treystu sér að kasta trúnni á

kommúnismann sjálfan. Kenningin var

ennþá hrein, það bar ekki skugga á sjálfan

kjarna hennar, flokksalræðið og áætlana-

búskapinn, hvað þá „yfirburði sósíalism-

ans sem hagkerfis". í skýrslunni finnst þeim sjálf-

sagt og rétt að leyfa ekki umræður né gefa fólki

kost á að velja um neitt nema á grundvelli sósíal-

ismans, allra síst Þjóðverjum. Frjálsar kosningar

eins og þær tíðkuðust á Vesturlöndum væru til

dæmis ekkert til að keppa að. Nær væri að ganga

hreint til verks:

Því ekki að koma til dyranna eins og maður er

klæddur, segja það opinskátt, að hér ríki „alræði ör-

eiganna", sem þrýsti hinum borgaralegu, og fasist-

ísku öflum niður á meðan hinir sósíalisku þjóð-

félags- og atvinnuhættir eru enn á bernskuskeiði.

SálarkreppaSkúla

Lengst austur í Peking sat Skúli Magnússon og

fannst það heldur aumleg vist. Hann sagðist vera

farinn að sjá í gegnum allan „bisnessinn". Bréf

sem Skúli skrifaði Hjalta Kristgeirssyni undir lok

sjötta áratugsins bera vott um nagandi efasemdir

og vanlíðan, enda hafði Skúli mátt horfa upp á

kommúnismann í sinni ófrýnilegustu mynd.

Honum var heldur ekki gefið að tala tæpitungu

og fullyrti hiklaust að hann fengi ekki betur séð

en að kommúnistaflokkur Kína væri með verstu

úrhökum veraldarsögunnar. Þeirri fjarstæðu væri

haldið að fólki, nauðugu viljugu, að það elskaði

og virti Flokkinn, allir væru fullir áhuga og al-

menn hamingja tæki risaskref fram á við. Veru-

leikinn var, sagði hann, annar og ljótari. Allir

væru alltaf að njósna um alla, konur, menn,

börn. Börn færu á flokksskrifstofur og gæfu

reglulegar skýrslur um foreldra sína. Eðlileg

mannleg samskipti hefðu verið rofin, en þess í

stað lægju allir þræðir um lófa Flokksins. Og

hann kvartaði líka undan hlutskipti erlendra

námsmanna:

Eignist kínverskur stúdent okkur að vinum og ef

upp kemst, eru þeir oftast nær skammaðir og

bannað að hafa við okkur samneyti. Fellum við ást á

stúlkum, hverfa þær sporlaust.

Skúli skýrði líka frá því ofboði sem greip fólk

sem hafði látið glepjast af ræðu Maós formanns

um að nú fengju þúsund blóm að spretta; fór að

tala af sér eins og runninn væri upp nýr frelsis-

tími og sá nú að sín biðu hin meinlegustu örlög.

Hann talaði um að stuttu eftir að hann kom til

landsins hafi hafist mikill annatími:

Hann var falinn í sjálfsmorðum. Sumir átu

nagla, títuprjóna og glerbrot, aðrir stukku niður af

þriðju og fjórðu hæð, enn aðrir köstuðu sér í vötn

þau, sem hér eru í campusinum. Einn prófessor var

t.d. dreginn upp úr vatninu og barinn af stúdentum

sínum með þeirri yfirlýsingu, að hann hefði gjörla

vitað að vatnið væri of grunnt til að drekkja sér þar í

og væri hann bara í þykjustuleik; og var téður pró-

fessor hið snarasta sendur á geðveikrahæli (vinnu-

búðir). Einn stúdent kastaði sér niður af þriðju hæð

og braut á sér báða fætur. „Framvarðalið verkalýðs-

ins: Flokkurinn" (með stórum staf eins og Guð) rak

niður tvo þölla á staðnum og negldi þar kassafjöl á

með slíkri áletran: „Hvaða óhreina plan gegn fólk-

inu hafði téður stúdent í huga, þegar hann kastaði

sér hér niður?"

Ólíkt öðrum SlA-mönnum fór Skúla fljótt að

renna í grun að gallarnir lægju í kerfmu sjálfu,

ekki bara í framkvæmd þess í höndum misviturra

leiðtoga og skriffinna ellegar í „arfi frá kapítal-

isma", „fjandsamlegu umhverfi" eða í „vanþró-

uðum framleiðsluöflum". Kerfið sjálft væri harð-

stjórn:

Hvað sýnir þetta? Að leiðtogarnir skeyta hvorki

um rétt né rangt, heldur aðeins geðþótta sinn. Það

myndu líka bæði ég og þú gera í þeirri stöðu, því

annað væri ofurmannlegt. Kerfið er despótík, þar

liggur meinsemdin grafin.

Bréf Skúla urðu tilefni mikilla umræðna með-

al SÍA-manna. Hjalti Kristgeirsson svaraði hon-

um frá Ungverjalandi og var öldungis ósammála.

Hann viðurkenndi reyndar að varla væri neinn

100

EINTAK      NÓVEM

E    R