ÞÓR VlGFÚSSON fór í hagfræðinám til Austur- Berlínar. Þar kvæntist hann Helgu Nowak sem síðar kom á daginn að hafði stundað njósnir fyrír Stasi. Heimkominn starfaði hann um tíma fyrír Austur- Þjóðverja, var um skeið borgarfulltrúi Alþýðu- bandalagsins og en er nú skólameistari á Selfossf íslendinganna „í himneskri uppljómun vegna dýrðar- ásýndar sósíalismans". Niður- staðan væri hins vegar sú að gallarnir væru í yfirbygging- unni, en ekki fólgnir í hinum „sósíalísku framleiðsluað- stæðum". Þar skjöplaðist Skúla. Erfiðleikar væru sem- sagt aðeins tímabundnir, eitt þróunarstig sósíalismans sem stefndi markvisst fram á við. Hjalti skrifaði, vopnaður marxískri þrætubókarlist sem hann var öllum mönnum fim- arií: Ég hygg að þú aksepterir kenninguna um alræði öreig- anna (Diktatur des Prole- tariats), hún er beint framhald af ríkiskenningu marxismans. Þessi despótík, sem þú nefnir svo, er ekki annað en birting- arform diktatúrsins, að okkar hyggju gallað form rétts og órnakvæmilegs innihalds. Kerfið sjálft var semsagt dágott, þótt setja mætti út á framkvæmdina. Flestir SÍA-menn voru hallari undir skoðun Hjalta en Skúla. Árni Bergmann blandaði sér í ritdeiluna frá Moskvu og varð ekki skýringa vant á því hvers vegna svo margt hefði farið aflaga í sögu Sovétríkjanna. Kenna mætti fasismanum um hreinsanirnar miklu, en þá hafi raunar verið „hreinsað margt af því, sem hreinsa þurfti". Eftir stríð hafi „höfuð- vígi sósíalismans verið í svo ömurlegu ástandi" að enginn mátti sjá, „og þegnarnir máttu helst ekki frétta af kjötkötlum frjálsheimsins". Nú færu hins vegar lífskjörin stórbatnandi og menningin blómgaðist. „Við hugsum meir um það, sem með svipuðu áframhaldi yrði hér eftir fimm ár, en um það sem var fyrir fimm árum," skrifaði Árni. Sósíalisminn gat haldið áfram ferð sinni „þrátt fyrir hliðarstökk og jafnvel skref afturábak". Skúli var hins vegar ósveigjanlegur. Fullur þvermóðsku spurði hann Hjalta Kristgeirsson og fannst greinilega nóg um hollustu félaga sinna við kenningu og flokk: Treystirðu ekki á þitt eigið heilabú, þarftu að láta „stóra bróður" hugsa fyrir þig? Þarftu að ganga í halarófu með spjöldum og veifum og öskra slagorð? H/ETTULEGUR ÍSLENDINGUR „Það má nærri segja að Þjóðverji á fundi sé al- veg sérstök manntegund, sem ekki er að finna annars staðar." Svo hljóðaði ein álytun SÍA- manna í Þýska alþýðulýðveldinu eftir hremming- ar sem einn þeirra, Eysteinn Þorvaldsson, hafði lent í í blaðamannadeildinni þar sem hann stund- aði nám. Eysteinn virðist að mörgu leyti hafa verið sjálfstæðari í lund en margir félgar hans fyrir austan. Ólíkt þeim flestum hafði hann til dæmis ekki verið meðlimur í Sósíalistaflokknum þegar hann sóttist eftir námsvistinni eystra. Enda leið ekki á löngu áður en Eysteinn komst upp á kant við skólayfirvöld og flokk. Tilefnið var líka ærið, því hvergi var skoðanakúgunin grímulaus- ari en einmitt í blaðamannadeildinni í Leipzig. Eysteinn hafði setið aðalfund hjá FDJ, ung- kommúnistum. Þar voru ungir flokksbroddar komnir saman til að ræða stjórnmálaþroska sem reyndist mjög ábótavant hjá sumum stúdent- anna. Þeir fengu orð í eyra og var heimtað að þeir bættu ráð sitt. Loks fór svo að tveir þeirra voru reknir „með öskrum" úr skóla og út á vinnu- markaðinn sem þótti þung refsing í verkamanna- ríkinu. Annar stúdentanna var Birgitte Klump sem sagði síðar í bók um þessa atburði að alls hafi fímmtíu námsmenn af þrjúhundruð og sextíu •fl '¦¦':M ** --11 " X'^M Hjalti Kristgeirs- SON korn til Ungverja- lands þegar þarlendir voru í að reyna að hrinda af sér oki kommúnismans. Hann lét það ekki á sig fá og varð einn útsmognasti¦ hugmyndafræðingur SÍA- hópsins og síðar Alþýðu- bandalagsins. Svo settist hann inn á skrifstofu og létlítið í sig heyra. verið hraktir úr blaðamannadeildinni þessar vik- ur. Hinn stúdentinn var Helga Nowak sem var unnusta Eysteins. Eysteini ofbauð múgæsingin á fundinum og gekk á dyr ásamt nokkrum öðrum náms- mönnum. Þetta var hið mesta alvörumál. í næsta tíma í marx-lenínisma var hann krafinn skýringa, en svaraði fullum hálsi. Vinir Eysteins tjáðu honum að þar hefði hann flutt kveðjuræðu sína. Ungherjahreyfingin fór hamförum og boðaði Eystein á fund þar sem honum var tilkynnt að ákveðið hefði verið að reka hann úr skóla „sökum móðgunar við FDJ og rangra stjórnmálaskoð- ana". Hann var stimplaður sem „hættulegt afl" og úthúðað á veggspjaldi, en rétttrúaðir skólafélagar hans gerðu að honum hróp. Loks varð þó úr að Eysteini var boðið að úr- sögn hans úr skóla yrði frestað, en með því skíl- yrði að hann breytti skoðunum sínum og fengi aðstoð við sitt „sósíalíska uppeldi". Það var hon- um alveg á móti skapi, frekar vildi hann láta reyna á hvað yfirvöld gerðu. Félagar hans töldu sig hins vegar geta lent í vandræðum ef hann stæði í stríði við flokksvélina. Því tók Eysteinn það ráð að segja sig sjálfur úr skóla, það tjáði hann háskólayfirvöldum og skilaði dvalarleyfi sínu. Þvínæst hélt hann til Vestur-Berlínar og síðan til íslands ásamt vinkonu sinni Helgu Nowak. Eftir þetta mál var þungt í háskólayfirvöldum. Þau héldu fund með fjórum íslenskum náms- mönnum, Tryggva Sigurbjarnarsyni, Hjörleifi Guttormssyni, Björgvin Salómonssyni og Þór Vigfússyni, og tjáðu þeim að Eysteinn væri hvorki marxisti né sósíalisti, enda hefði hann ver- ið tortryggilegur frá upphafi. Honum var enn- fremur gefið að sök að hafa farið úr landi á ólöglegan hátt og aðstoðað stúlku úr blaða- mannadeildinni við landflótta. Þetta var fyrir tíma Berlínarmúrsins, landamærin voru ekki harðlokuð eins og síðarmeir, en við því lágu ströng viðurlög að fara í leyfisleysi til Vestur- Berlínar. íslendingarnir hörmuðu það á fundin- um að Eysteinn skyldi hafa látið hjá líða að fá vegabréfsáritun og tilkynna um brottför sína, en jafnframt kvörtuðu þeir undan afskiptum af einkalífi hans. Þeir voru upplitsdjarfir og aldrei, fyrr eða síðar, tóku þeir jafnsjálfstæða afstöðu í viðskiptum sínum við flokksræðið. í skýrslu til Einars Olgeirssonar skrifuðu þeir um þessa at- burði: í umræðunum gagnrýndum við framkomu blaðamannadeildarinnar í þessu máli, t.d. það að til stæði að halda fundi um málið á stúdentagarðinum Eysteinn Þorvalds- SON var í blaðamanna- námi í Leipzig. Þar stóð hann uppi í hárínu á ung- kommúnistum sem út- hrópuðu hann sem villu- trúarmann. Hann hvarf frá námi og fór heím. Hann starfaði um tíma í Æskulýðsfylkingunni, en gerðist svo hneigðarí fyrir Ijóð en pólitfk. og meðal erlendra stúdenta og að einkabréf Eysteins hefði verið tekið og opnað af pródekani blaðamannadeildarinnar og einn okkar beðinn um að þýða það. Töldum við það vítavert athæfi og varða við lög. Lagskona sía-félaga reynist njósnari Enn hefur ekki verið minnst á Stasi, hina árvókulu öryggis- lögreglu, ríki í ríkinu sem teygði anga sína út í hvern afkima Þýska alþýðulýðveldisins. Und- anfarin ár hafa Þjóðverjar verið önnum kafnir við að lúslesa gamlar Stasi-skýrslur og margir sem jafnvel töldust nánast flekklausir misst æruna vegna þess að kom á daginn að þeir gengu erinda öryggislögregl- unnar. Aftur er nefnd til sögunnar stúlkan Helga Nowak sem fór með Eysteini Þorvaldssyni til Vestur-Berlínar og síðan til íslands. Hér festi hún ekki yndi og fór aftur til Þýskalands, en þar giftist hún seinnameir félaga Eysteins, Þór Vigfússyni. Það líða þrjátíu ár og Helga er orðin þekkt skáldkona. Múrinn er fallinn og Helga tekur það ráð að reyna að firra sig vandræðum með því að létta á samvisku sinni og skrifa opið bréf til Der Spiegel, víðlesnasta tímarits Þýskalands. Þar játar hún að hafa skrifað skýrslur um útlenda námsmenn fyrir Stasi, meðal annars um íslendingana. Hún finnur sér ýmislegt til málsbóta; það gera flestir sem störfuðu fyrir Stasi af fúsum eða frjálsum vilja ellegar nauð- beygðir. Hún segist hafa skuldbundið sig til að starfa fyrir Stasi í september 1957, en þá var hún í góðu vinfengi við íslendingana sem voru við nám í Leipzig. Að öðrum kosti hefði sín beðið fangels- isvist, segir hún. Og Stasi sleppti ekki af henni takinu. Þegar Helga kom aftur til Þýska alþýðulýð- veldisins eftir íslandsferðina hafði hún verið svipt ríkisborgararétti og átti yfir höfði sér tukthúsdvöl vegna flóttans. Henni var meinað að fara aftur á fund gamalla félaga í Leipzig og afréð því ganga aftur á mála hjá Stasi sem útvegaði henni starf í verksmiðju í Austur-Berlín. Þar fékk hún það verkefni að fylgjast með nokkrum starfsmönnum verksmiðjunnar. I bréfinu til Der Spiegel fullyrti Helga að hún hefði ekki gefið upplýsingar sem hefðu getað skaðað nokkurn mann. Þau voru líka orð Þórs Vigfússonar, fyrrum eiginmanns henn- ar, þegar málið komst í hámæli; hann sagði að Helga hefiði tjáð sér að hún hafi aldrei látið neitt uppi sem kom sér illa fyrir starfsfélaga hennar, vini eða kunningja, heldur einungis greint frá atriðum sem engu máli skiptu. Þýskaland úir og grúir af fólki með svipaða sögu; Stasi hafði auga með öllum og seinni tíma upplýsingar hafa leitt í ljós að ólíkJegasta fólk var málaliðar öryggislögreglunnar. Ekki hefur þó komið upp úr dúrnum að neinn íslendinganna hafi verið bendlaður við Stasi, nema kannski einn, allsendis óbeint. Það var Tryggvi Sigurbjarnarson. Tryggvi hefur sagt frá því að herbergisfélagi sinn einn hafi verið í vandræðum, þess hafi verið krafist að hann semdi skýrslu um útlendinginn. Hann hafi hins vegar skort andagift og segist Tryggvi hafa skrifað nokkrar ritgefðir um sjálfan sig sem síðan fóru boðleið til Stasi. Það fylgir svo sögunni að herbergisfélagi hans haslaði sér völl innan öryggislögreglunnar að námi loknu, hvort sem það er þessum hugverkum Tryggva að þakka eða ekki. N Ó V E M E R E I N T A K 101
Beinir tenglar