Eintak

						Félagi  Guttormsson hefur þó  haft mest  af henni  að  segja,

og af  samtölum hans  við hana má  ráða  að hún  sé

óframfarasinnuð manneskja...

Oframfarasinnað fólk

Hafi íslensku námsmennirnir í Austur-

Þýskalandi verið litnir nokkru hornauga eftir mál

Eysteins Þorvaldssonar, bættu þeir orðstír sinn

og vel það í svokölluðu Þorsteinsmáli. Þorsteinn

Friðjónsson kom nýstúdent til Leipzig 1957 og

hóf nám í efnafræði við Karl Marx-háskólann.

Foreldrar hans, Friðjón Stefánsson og María

Þorsteinsdóttir, voru meginstólpar í sósíalista-

hreyfingunni á Islandi og naut Þorsteinn líkt og

flestir námsmenn aðrir liðsinnis Einars

Olgeirssonar við að komast austur. Hann virðist

hins vegar ekki hafa verið hneigður fyrir eilífar

umræður um stjórnmál og heimsbyltingu, enda

er sagt að hann hafi verið fremur einrænn og

dulur að eðlisfari. Þorsteinn komst fljótlega upp á

kant við Islendingana og þótt hann hafi að

einhverju leyti talið það skyldu sína að starfa með

SÍA-mönnum virðist honum hafa staðið stuggur

af skýrslugerð þeirra og fundagleði. Máski taldi

hann skýrslurnar líka einhvers konar svik við

Einar Olgeirsson og aðra góða sósíalista heima,

og þá ekki síður við sósíalistaríkið sem af rausn

kostaði þá til náms. Móðir hans segir í æviminn-

ingum sínum að hann hafi kvartað yfir því að

skýrslurnar væru skrifaðar á ritvél sem hann átti

og yfir því að þurfa að greíða hluta af námsfram-

færi sínu í sjóði SlA. Hafi hann fljótlega lent í

skuld við félagsskapinn, en Islendingarnir gengið

nokkuð hart fram í að innheimta hana.

I Austur-Þýskalandi kynntist Þorsteinn ungri

konu sem hann kvæntist, Wally Dreher. Wally

var manngerð sem þreifst afar illa í verkamanna-

paradísinni; hún var af gömlum aðalsættum,

upprunnin í Köningsberg í Austur-Prússlandi, á

landsvæði sem féll í skaut Pólverja eftir stríðið.

Wally og móðir hennar höfðu lent á hrakhólum

eftir ósigur Þjóðverja; þær flúðu vestur í átt að

hernámssvæði Bandaríkjamanna, en gáfust upp í

Leipzig og komust ekki lengra. I hildarleiknum

hafði stór hluti fiölskyldu hennar týnt tölunni.

María Þorsteinsdóttir segir að Wally hafi verið

„flóttamaður að atvinnu"; hún var á sífelldu

flökti og hafði setið í fangelsi fyrir að reyna að

komast vesturyfir.

I upphafi mun Þorsteini hafa miðað ágætlega í

námi. Það var ekki fyrr en haustið 1959 að vand-

ræðin hófust. Þá létu þau Þorsteinn og Wally sig

hverfa um Austur-Berlín, yfir til Vestur-Berlínar

og héldu svo til Islands. Þetta gerði Þorsteinn

fyrirvaralaust, án þess að að segja sig úr skóla eða

láta vita um brottför sína. Það bætti svo gráu ofan

á svart að ferðalag hjónanna til Vestur-Berlínar

varðaði við lög Þýska alþýðulýðveldisins, en

Skúli Magnússon fór

alla leið til Peking. Þar

horfði hann með viðbjóði

upp á ofsóknir kommún-

ista á hendur fólki sem

hafði látið glepjast af svo-

kallaðri blómabyltingu

Maós. Skúli gaf kommún-

ismann fljótt upp á bátinn

og sneri sér að iðkun

jógafræða.

ÞORSTEINN FRIÐJÓNS-

SON stundaði efnafræði-

nám í Dresden. Hann

kvæntist þar og fór aftur til

íslands með konu sinni í

óþökk yfírvalda og ís-

lenskra samstúdenta. Eftir

mikla rekistefnu fékk hann

að koma aftur tíl Austur-

Þýskalands, en varóham-

ingjusamur og fyrirfór sér.

Wally hafði enga vegabréfsáritun.

Þegar upp komst varð uppi fótur og fit meðal

SÍA-félaga í alþýðulýðveldinu og í þetta sinn

reyndust þeir öllu samvinnufúsari við yfirvöld en

í Eysteinsmálinu. Þeir komu sér saman um hvaða

„taktík" þeir skyldu beita og síðan áttu þeir Hjör-

leifur Guttormsson, Tryggvi Sigurbjarnarson,

Ólafur Eiríksson og Þór Vigfússon fundi með

fulltrúum háskólayfirvalda. Svo sendu þeir mið-

stjórnum SED og Sósíalistaflokksins íslenska

greinargerð um málið. Hún er merk heimild um

hugarheim íslensku námsmannanna og það

samfélag sem þeir gistu.

I greinargerðinni segjast þeir þráfaldlega hafa

reynt að vekja áhuga Þorsteins á pólitísku starfi

sínu, en án árangurs. Þó hefði hann staðið sig

ágætlega í námi og það hefði ekki hvarflað að

þeim að Þorsteinn sýndi „það framferði sem nú

hefur verið gert uppvíst". Þeir vitna í bréf sem

Þorsteinn hafði sent Tryggva Sigurbjarnarsyni.

Þar greindi hann frá ástæðum brotthvarfsins og

bar einkum við fjárhags- og húsnæðisvandræð-

um og atvinnuleysi konu sinnar. íslensku náms-

mennirnir skýra frá viðbrögðum sínum á þennan

hátt:

Eftir þetta gerði félagi Sigurbjarnarson öryggis-

lögreglunni umsvifalaust viðvart gegnum háskóla-

ráðið í Dresden. Hann gerði einnig öðrum félögum

í flokksdeildinni strax viðvart bréflega og sendi fél-

aga Vigfússyni, búsettum í Berlín, símskeyti og fór

fram á að hann gerði tafarlaust ráðstafanir til að

hafa upp á Friðjónssyni í Vestur-Berlín. Hann varð

við því í samvinnu við háskólaráð sitt, en það bar

engan árangur. Félagi Guttormsson, sem býr í Leip-

zig, gerði háskólaráði sínu stax viðvart.

Námsmennirnir gera síðan aðfinnslur við

skýringar Þorsteins á brotthvarfinu og segja

skoðun sína að hér hafi margir neikvæðir þættir

komið saman og leitt til stórslyss:

Þar sem Friðjónsson var ósjálfstæður komst

hann gjörsamlega á vald konu sínnar. Því miður

þekkjum við konuna ekki vel. Félagi Guttormsson

hefur þó haft mest af henni að segja, og af samtölum

hans við hana má ráða að hún sé óframfarasinnuð

manneskja... Af öðrum ummælum hennar má

draga þá ályktun að hún geri sér ákveðnar grillur

um „vestrið". Hún mun hafa gert ráð fyrir því að

maður hennar fyndi gott starf á íslandi eftir tveggja

ára efnafræðinám og gæti því tryggt henni örugga

framtíð. Þetta kemur ekki heim og saman við þann

veruleika sem við þekkjum íslendingar.

Þetta rímar hins vegar fullkomlega við lýsing-

ar Maríu Þorsteinsdóttur á tengdadóttur sinni,

Wally Dreher. Þegar hún kom til Islands blasti

við henni allt annar veruleiki en hún hafði búist

við; hana rámaði óljóst í munaðarlíf úr bernsku

sinni og hélt líklega að á Vesturlöndum gæti hún

tekið upp þráðinn að nýju. En konur

gengu hér ekki um sparibúnar og höfBu

þjóna á hverjum fingri, eins og virðist

hafa verið óskhyggja hennar. Enda fór svo

að hún fylltist óþreyju eins og fyrr og

hafði allt á hornum sér; hún lét þau orð

falla við tengdamóður sína að frekar vildi

hún vera í fangelsi í Austur-Þýskalandi en

frjáls kona á Islandi. Þannig var Wally

Dreher vissulega í alla staði „ófram-

farasiijnuð" manneskja samkvæmt skil-

greiningu kommúnista sem þótti hentugt

að skipta mannkyninu í tvo hluta, hinn

framfarasinnaða og óframfarasinnaða.

Ekki verður þó séð að glæpur þessarar

ráðvilltu konu sé annar eða meiri en sá að

hafa af lánleysi reynt að finna sér

sómasamlega tilveru fjarri eilífum afskipt-

um valdsmanna og lögreglu.

Námsmennirnir íslensku drógu hins

vegar af málinu pólitískan lærdóm og

settu fram sjálfsgagnrýni samkvæmt

kreddubók kommúnista. I bréfi sem

Hjörleifur Guttormsson sendi Skúla Magnússyni

í Peking komst hann svo að orði að Þorsteinn

væri „algjörlega dauður maður pólitískt". í nið-

urstöðum greinargerðarinnar til SED bæta fél-

agarnir um betur:

1. Það má ekki gerast framvegis að vanþroskaður

maður í pólitísku og siðferðilegu tilliti komi hingað

til náms...Við erum reyndar sannfærðir um að hér

hafi þegar verið gerð breyting til batnaðar, því að

eftirlit með því hvaða námsmenn veljast til náms

hefur verið hert.

2. Þetta atvik sýnir enn á ný hve Vestur-Berlín er

hættuleg. Vera má að stutt heimsókn konunnar til

Vestur-Berlínar hafi staðfest ranghugmyndir henn-

ar. Það er hugsanlegt að það hafi ráðið úrslitum um

hina örlagaríku ákvörðun. Að minnsta kosti gátu

þau ekki yfirgefið lýðveldið á þennan hátt nema um

Vestur-Berlín.

3.  Að okkar dómi sýnir þetta einnig hve mikil

hætta stafar af Ieifum borgaralegs samfélags í Þýska

alþýðulýðveldinu. Við teljum að ein skýringin á

atvikinu sé sú að Friðjónsson sótti ákveðin öldurhús

sem eiga engan rétt á sér í ríki sósíalismans.

4.  Þetta atvik mun leiða til þess að við sem

flokksdeild munum framvegis taka upp betra sam-

band við umsjónarmenn okkar. I þessu sambandi

verðum við að sýna sjálfsgagnrýni. Umsjónarmaður

Friðjónssonar, félagi J. Finster, er bæði góður fél-

agi og mjög góður fræðimaður. Hann sneri sér til

okkar þegar honum fannst Friðjónsson vera á rangri

braut.

Harmleikuríleipzig

En þar með var Þorsteinsmálinu ekki lokið.

Það hafði þvert á móti valdið miklum titringi

heima á íslandi. Wally var óánægð og Þorsteinn

vildi nú komast affur í nám. Hann fór út, dvaldi

þar í hálfan mánuð, og kom aftur til íslands og

sagði að íslendingarnir hefðu sett sig á móti því

að hann yrði tekinn inn í skólann. Það var álit

þeirra að það kynni að torvelda frekari náms-

mannasendingar til Austur-Þýskalands á vegum

Sósíalistaflokksins ef reynt yrði að koma Þorsteini

í skóla á nýjan leik. Slíkt væri „flokknum til

óvirðingar". Loks varð þó úr, líklega eftir þrýsting

frá Einari Olgeirssyni, að Þór Vigfússon og

Tryggvi Sigurbjarnarson fóru á fund Langes,

háttsetts yfirmanns í háskólaráðuneytinu, og

ræddu Þorsteinsmálið. Þar kváðust þeir mundu

vera samþykkir því að taka Þorstein aftur í hóp-

inn og halda áfram „uppeldisstarfi" sínu. Sá

böggull fylgdi þó skammrifi að þeir töldu að sam-

komulagið fæli í sér að Þorsteinn þyrfti að vinna

tvö ár í efnaiðnaði áður en hann gæti hafið nám

að nýju.

Námsmennirnir voru hæstánægðir með fund-

inn með háskólayfirvöldum og fannst þeir hafa

náð góðu samstarfi við þau:

Við álítum að þeir Þór og Tryggvi hafi gert góða

ferð. Við höldum, að háskólaráðuneytið og reyndar

líka miðstjórn SED álíti okkur eftir Þorsteinsmálið

og viðræður þessar vera ábyrgan og pólitískt þrosk-

aðan hóp. Teljum við, að þessi samskipti okkar

stuðli að auðveldum stúdentasendingum hingað

gegnum Flokkinn. Þetta álit okkar styðja kveðjuorð

Langes: „Þið Islendingar komið fram með vanda-

mál, sem virkilega eru þess virði, að þau séu rædd."

Nú var svo komið að miklar sögusagnir gengu

um Þorsteinsmálið meðal sósíalista á Islandi og

það allt hið bagalegasta fyrir Einar Olgeirsson

sem hvort tveggja hafði trúnað við námsmennina

fyrir austan og við foreldra Þorsteins sem töldu

að sonur sinn væri fórnarlamb rógsherferðar

SÍA-manna. Þeir voru af ýmsum ástæðum heldur

ekki mjög vinsælir meðal almennra flokksfélaga

hér heima sem drógu margir taum Þorsteins. Að

endingu varð úr að Einar tók málið í sínar hend-

ur og fékk að nýju skólavist fyrir Þorstein, án við-

komu í efnaiðnaðinum. Þau Wally sneru aftur til

Þýskalands og líklega var það einnig fyrir tilstuðl-

an Einars að henni var ekki refsað fyrir að flýja

102

EINTAK       NÓVEMR