Eintak

						Við  teljum að  ein  skýringin  á  atvikinu  sé   sú  að

Friðjónsson  sótti  ákveðin öldurhús   sem eiga  engan  rétt  á

sér  í   riki   sósialismans.

land ólöglega. Ella hefði hennar vísast

beðið fangelsisvist.

Raunasögu Þorsteins var þó ekki lokið.

Þrátt fyrir að hann tæki að einhverju leyti þátt í

starfsemi SÍA eftir að hann kom aftur út átti hann

enn í erfiðleikum með að lynda við íslendingana.

Fjárhagsvandræði steðjuðu að. I hjónabandinu

voru líka erfiðleikar og enda þótt þau ættu tvö

ung börn var Wally óútreiknanleg og hafði þann

ósið að láta sig hverfa sporlaust. Eitt kvöldið

hvarf Wally sem fyrr og Þorsteinn fór út að leita

hennar. Hann kom heim ráðþrota. Atburðarásin

er óljós, en í æviminningum sínum segir María

Þorsteinsdóttir að nokkru síðar hafi hún fengið

að sjá austur-þýska lögregluskýrslu; þar hafi

komið fram að nágrannar Þorsteins töldu sig

hafa heyrt til mannaferða um kvöldið, deilur og

hljóð eins og einhverju væri hrint um koll.

Enginn veit hver þar var á ferðinni, ef einhver, og

skýring á því fæst vísast aldrei; María telur þó

fullvíst að það hafi ekki verið Wally. Seint um

kvöldið skrifaði Þorsteinn miða þar sem sagði:

„Jetz ist es aus, ich habe genug." (Nú er því lokið,

ég hef fengið nóg.) Síðan skrúfaði hann frá gasinu

og fyrirfór sér.

BjARTSÝNI OG BERLÍNARMÚR

Vonbrigði eftir Ungverjalandsuppreisnina

1956 virðast hafa gleymst furðu fljótt. Og þrátt

fyrir leyniræðuna og nýjar afhjúpanir á grimmd-

arverkum Stalíns á 22. flokksþingi sovéska

kommúnistaflokksins 1961 gengu menn ekki af

trúnni. Það var líka ákveðin bjartsýni í loftinu,

skammvinn þíða sem fylgdi stjórnartíð Krjúsoffs.

Spútníkgeimferðir Sovétmanna og sigrar þeirra

úti í himingeimnum styrktu menn í trúnni á

sósíalismann; þjóðfélagskerfi sem vann slík afrek

hlaut að hafa yfirburði. Ekki spilltu heldur digur-

barkalegar yfirlýsingar austantjaldsleiðtoga um

framfarir og velmegun sem væri í seilingarfiar-

lægð: Krúsjoff lýsti því yfir að Sovétríkin myndu

fara fram úr Bandaríkjunum í matvælafram-

leiðslu 1965, en 1970 yrðu þau jafnokar höfuð-

óvinarins á sviði iðnframieiðslu. Stjórnvöld í

Austur-Þýskalandi lágu heldur ekki á liði sínu og

þóttust hafa það markmið að lífskjör þar eystra

færu fram úr lífskjórum í Vestur-Þýskalandi 1961.

Þessu trúðu menn af barnslegri einlægni, eða

vildu trúa, eins fráleitt og það virðist í nöpru ljósi

veruleikans. En samt létu menn glepjast og Árni

Bergmann skrifaði frá Moskvu:

Og nú í dag sannar saga Sovétríkjanna, saga allra

sósíaiísku ríkjanna réttmæti þeirra svara, sem fyrir

löngu voru gefin, sannar yfirburði sósíalismans.

Pi

SVAVAR GESTSSON var

síðasti lærisveinn Einars

Olgeirssonar sem fór tíl

náms ÍAustur-Þýskalandi.

Síðar erfði hann ritstjóra-

stöðu meistara síns og

þingsæti hans.

GUÐMUNDUR OLAFS-

SON hagfræðingur var

síðastí stúdentinn sem fór

til náms í austantjalds-

löndum á vegum Sósíal-

ístaflokksins. Þá voru

dagar SÍA reyndar löngu

liðnir. Guðmundur starfaði

innan Alþýðubandalags-

ins, en snerist að endingu

öndverður gegn öllu sem

mínnir á sósíalisma.

Almenningur í verkamannaríkjum lét sér

samt ekki segjast og þegar útséð var um að hægt

væri að halda lýðnum í Þýska alþýðulýðveldinu í

skefjum reistu þeir Berlínarmúrinn. Islensku

námsmennirnir sem dvöldu handan hans virðast

hafa tekið byggingu hans með miklu jafnaðar-

geði. Sumir fögnuðu meira að segja þessu sigur-

tákni kommúnismans.

Guðmundur Ágústsson stundaði þá nám í

hagfræði í Austur-Berlín. Eftir byggingu múrsins

fann hann sig knúinn til að setja saman greina-

flokk sem birtist með miklum uppslætti í Þjóðvilj-

anum. Þar sagði Guðmundur að vinnandi fólk í

Þýska alþýðulýðveldinu fagnaði þessum aðgerð-

um ríkisstjórnarinnar. Hann hefði farið í göngu-

ferð um borgina 13. ágúst, daginn sem hafist var

handa við að skilja borgarhlutana að, og horft á

„heimdellinga" gera hróp að „vopnuðum verka-

mönnum" sem stóðu austanmegin við Branden-

burgarhliðið. Guðmundur vissi gjörla hvað var á

seyði:

En verkamennirnir vissu, af hverju þeir hrópuðu

svo mjög. Þeir hrópuðu, af því að þeir gátu ekki

lengur starfað eins þægilega og áður í 80 njósna-

stofhunum í Berlín, af því að þeir gátu ekki skaðað

Alþýðulýðveldið lengur um 1 milljarð marka á ári

með „skiptistofum" sínum, ekki lengur keypt upp

vísindamenn og fagmenn DDR, ekki lengur unnið

eins vel að íkveikjum sínum og skemmdarverkum á

framleiðsluafurðum þeirra verkamanna sem þeir

hrópuðu á.

Raunveruleikinn var auðvitað allur annar.

Austurborgarar voru skelfingu losnir þegar þeir

sáu landamærin Iokast, einu útgönguleiðina út úr

sæluríkinu sem milljónir höfðu þegar flúið. En

Guðmundur hafði á reiðum höndum skýringar á

flóttamannastraumnum; hann sagði að vestrænar

leyniþjónustur og vestur-þýsk fasistasamtök svif-

ust einskis til að fá austur-þýska borgara tíl að

flýja. Raunar væru flestir flóttamennirnir gamlir

nasistar, ekkjur þeirra og fólk sem unnið hefði

vestanmegin en misst „bisnessinn". Börnum væri

rænt, en Frakka sakaði hann um að stunda pynt-

ingar til að fá austanmenn, stadda vestanmegin,

til að njósna - slík og þvílík voru bellibrögð vest-

anmanna.

Kannski voru ekki allir SÍA-mennirnir jafn-

himinlifandi vegna byggingar múrsins, en hins

vegar verður þess ekki vart að þeir hafi mótmælt

henni eða gagnrýnt hana á neinn hátt. Margir

þeirra geta líklega gert eftirmæli Tryggva Sigur-

bjarnarsonar um þessa atburði að sínum:

Bygging múrsins var manni vonbrigði, en mað-

ur skildi lógíkina í þeirri neyðarráðstöfun. Ég var

flokkshollur og taldi að þrátt fyrir allt væri allt á

réttri leið, þótt sú vissa minnkaði með

árunum. Það var ekki fyrr en 1968 að

maður gaf upp vonina og trúna á að þetta

væri sá vaxtarbroddur sem maður taldi

áður að það væri.

Samstarfið við kommúnistaflokka

austantjalds blómstraði líka á þessum

árum. Sósíalistaflokkurinn íslenski hélt

flokksskóla sinn í Rostock við Eystrasalt

1960 og þar höfðu SÍA-menn sig mjög í

frammi. Börn sósíalista voru send í

æskulýðsbúðir í Austur-Evrópuríkjum og

stúdentum hélt áfram að fjölga þar. Árið

1962 voru tuttugu íslendingar við nám í

Þýska alþýðulýðveldinu. Einar Olgeirsson

kom í reglulegar heimsóknir og var góður

gestur. Stjórnvöld reyndu af fremsta

megni að rækta samband sitt við

námsmennina; þeim var boðið í skoðun-

arferðir í verksmiðjur og menningarhallir

og ákveðið að þeir tækju að sér að þýða

greinar og setja tal inn á austur-þýskar

kvikmyndir. SED, austur-þýski

kommúnistaflokkurinn, fór ekki leynt

með þá von að heimkomnir yrðu námsmennirnir

alþýðulýðveldinu stoð og stytta, enda var varla

við öðru að búast af svo ágætum sósíalistum.

Eftir eina skoðunarferðina skrifaði Hjörleifur

Guttormsson í þakkarbréfi til stjórnvalda að

ferðin myndi án efa „koma okkur að liði í póli-

tísku starfi okkar á Islandi síðarmeir".

Stórhættulegur sannleikur

En þótt efasemdir gerðu vart við sig mátti ekki

flíka þeim. SÍA-mönnum var tamt það leníníska

viðhorf, sem í raun er ekki fiarri hugsunarhætti

kirkjuhöfðingja fyrri tíma, að aðeins fáum út-

völdum væri treystandi til að höndla sannleik-

ann; hann væri háskalegur alþýðu manna og

myndi ekki gera annað en að rugla fólk í ríminu.

Af þessu leiddi mikið leynipukur sem smátt og

smátt varð líkt og annað eðli SÍA-hópsins.

Ákveðin gagnrýni átti rétt á sér, en aðeins innan

þröngs hóps innvígðra. Sannleikurinn skyldi

mældur smátt og smátt ofan í aðra. Hann gat

verið óhollur óbreyttum flokksmönnum eða fólki

utan flokks, og vitaskuld stórhættulegt áróð-

urstæki í höndum andstæðinga. Þrátt fyrir brest-

ina varð að varðveita þjóðsöguna um fyrirmynd-

arríkin í austri. Af þessu leiddi meðal annars að

það hlaut að teh'ast í meira lagi óheppilegt að

hleypa óinnvígðum austur fyrir járntjald, enda

gerðu SÍA-félagar allt sem í þeirra valdi stóð til að

koma í veg fyrir svo tilefnislaus ferðalög. Þeir

höfðu til dæmis horn í síðu „náungans" Þórðar

Sigfússonar sem hafði farið til Júgóslavíu og

sagði heimkominn frá ýmsu miður fögru um það

land í viðtali við Morgunblaðið. SÍA-menn vildu

fyrir alla muni koma í veg fyrir að slíkar sögur

kæmust á kreik, hvað þá að þeir sjálfir yrðu valdir

að þessháttar söguburði. Þótt eitt hlutverk félags-

manna væri að komast sem næst „sannleikanum

um þróun mála í dvalarlöndum sínum" bar að

varast að ræða hann í hópi fólks „á misjöfnu

þroskastigi", „opinskátt fyrir eyrum nýliða" eða

„ef til vill fyrir eyrum óheppilegra manna".

Hjörleifur Guttormsson gerði þetta að um-

ræðuefni á fundi í Leipzig í lok árs 1961, en þá var

hann formaður SÍA Það má líta á orð hans sem

áminningu til nýrra námsmanna sem hafði þá

fjölgað mjög austantjalds um að bila ekki í

trúnni:

Flestum okkar mun fyrst í stað verða starsýnt á

ágallana í hinni sósíalísku þióðfélagsbyggingu, miss-

um barnatrúna, þá við kynnumst henni af eigin

raun, og það er full þörf að þekkja þá og kryfja or-

sakir þeirra til mergjar. Þar getum við einmitt lært

mikið hvert af öðru, hjálpast að sbr. SÍA-skýrslur.

Hins vegar ber okkur að varast, að þeir verði aðal-

atriðið í þeirri mynd, sem við drögum upp fyrir

félagana heima. Það væru svik við okkar eigin mál-

stað.

I sama streng tók Bæheimsdeild SÍA á fundi

1961. Þar taldi Ólafur Hannibalsson óþarfa að

„demba öllum skýrslum yfir nýliða meðan þeir

væru að ná sér eftir fyrsta áfallið", en Árni

Bjórnsson sagði að nýliðar skyldu ekki misvirða

það „þótt viss ótti ríkti við að tala við fólk af fullri

hreinskilni sem ef til vill hefði ekki gengið í Fylk-

inguna fyrr en daginn áður en það lagði af stað

hingað austur".

Sannleikurinn um sæluríkin var semsagt stór-

hættulegur og það vissu SlA-menn. Það var elcki

nema hársbreidd frá honum og yfir í allsherjar-

fordæmingu á kommúnismanum.

MOGGINN STELUR GLÆPNUM

Þess meira áfall var það þegar Morgunblaðið

tók að birta kafla úr SÍA-skýrslunum stuttu fyrir

sveitarstjórnakosningar vorið 1962 undir fyrir-

sögninni Leyniskýrsla til Einars Olgeirssonar frá

íslenskri kommúnistadeild í A.-Þýskalandi. Þetta

var einmitt skýrslan sem þeir Þór, Hjörleifur,

104

EINTAK       NÓVEM

E    R