Tryggvi og Björgvin höfðu samið fyrir áramótin 1957, þá nýkomnir til Austur-Þýska- lands. Síðar kom þetta efni ásamt fleiri plöggum SÍA út á bók sem Heimdallur gaf út undir heitinu Rauða bókin. Þetta var reiðarslag. Innan Sósíalistaflokksins gekk allt af göflunum, menn ásökuðu hvor annan og leituðu ákaft að sökudólgi. Að endingu komst upp að plöggunum hefði lík- lega ekki verið lekið í Mogg- S0N /æ^' 0 ÖO A, lofi ,r D^WiV. i-J^^m r GUÐMUNDUR AGÚSTS- ann, heldur hefði þeim verið Austur-Berlín. Hann skríf stohð úr fórum bróður Skúla fði greinar þar sem hann Magnússonar sem hafði þau te til varðveislu í pappakassa í múrsins. Guðmundur varð húsi í Kópavogi. Ut af því ¥sJormaður Alþýðu- spannst langvinnur málarekst- oandalapsfelagsins l urviðHeimdellinga. ^f^' bankasPn, Það var þó máski auka- Alþyðubanka ogutlbus atriði miðað við þann voða að stJón n^a lslandsba eldfimur vitnisburður sósíalista um austan- tjaldsríkin hafði komist í þær hendur er síst skyldi. Margir gamalreyndir og hundtryggir sósíalistar voru mjög heiftúðugir í garð SÍA- félaga og vildi Brynjólfur Bjarnason taka hart á málinu. Aðrir voru fullir hneykslunar og þóttust ekki hafa vitað af þessari leynireglu ungsósíalista í útlöndum. Stjórnvöld í Austur-Þýskalandi fóru heldur ekki leynt með gremju sína, en þar reyndu Islendingarnir eftir fremsta megni að gera yfirbót. Þeir voru fullir iðrunar og fóru langleiðina með að afneita öllu sem þeir höfðu sagt í fyrstu skýrslunni frá Austur-Þýskalandi. 1 bréfi í júní 1962 gerðu Hjörleifur Guttormsson og Franz Gíslason miðstjórn SED grein fyrir sjónarmiðum sínum og fundu sér meðal annars til málsbóta að þeir hefðu gert sér rómantískar hugmyndir um sósíalismann þegar þeir komu fyrst til náms, enda hefðu þeir þá ekki verið búnir að afla sér nægrar marxískrar menntunar. Því hefðu þeir hlotið að verða fyrir ákveðnum vonbrigðum. Síðan buðu þeir alþýðulýðveldinu svohljóðandi sáttagjörð: Við sósíalistar teljum að Þýska alþýðulýðveldið gegni ákaflega mikilvægu hlutverki, þar sem það hvetur okkur frekar til dáða í baráttunni íyrir sigri sósíalismans í föðurlandi okkar... Stefna Þýska al- þýðulýðveldisins er forsenda þess að sósíalisminn vinni sigur í öllu Þýskalandi. Og það á eftir að eiga mikinn þátt í frekari sigrum sósíalismans í Vestur- og Norður-Evrópu. Að okkar dómi hefur SED frá upphafi verið sögulegu hlutverki sínu vaxinn, þótt öll ytri skilyrði hafi verið mjög óhagstæð. Við styðj- um því heils hugar flokk og ríkisstjórn Þýska al- þýðulýðveldisins í baráttunni fyrir því að efla sósíal- ismann. Því sterkara sem Þýska alþýðulýðveldið er - og sósíalísku löndin - þeim mun friðvænlegra er í heiminum. Reikningssklum slegið á frest Upp úr 1960 tóku SÍA-félagar flestir að tínast heim frá námi, en síðastir fóru til náms í aust- antjaldsríkjum á vegum íslenskra sósíalista Svav- ar Gestsson til Austur-Berlínar og Guðmundur Ólafsson til Leníngrad á árunum 1967 til 1968. Leyndustu hugrenningar SÍA-manna um komm- únistaríkin höfðu verið gerðar opinberar með birtingu SÍA-skjalanna, þeim til nokkurrar háðungar, og töldu sumir, til að mynda Eysteinn Þorvaldsson, að þá væri annað ástæðulaust en að hefja opinskárri umræðu um lesti alþýðulýðveld- anna en áður. Flokkurinn þyrfti að gera hreint fyrir sínum dyrum. Innan Sósíalistaflokksins voru þó fáir sem langaði að efna til slíkra um- ræðna; flokkurinn var í aðra röndina kommún- istaflokkur sem vildi halda elskulegum tengslum við góða félaga í austri og í hina röndina þing- FRANZ GfSLASON lærði þýsku og^ bókmenntir í Leipzig. Ásamt Hjbrleifi Guttormssyni fékk hann það hlutverk að friömæl- ast við austur-þýskstjórn- völd eftir þirtingu SÍA- skjalanna í Morgunblað- inu. Franz hefur stundað kennslu og þýðingar og ekki beitt sér í pólitík. ræðisflokkur sem vildi sem minnst af myrkra- verkum kommúnista vita, hvað þá að játa á sig einhvers konar vitorð í glæpunum. Því leiddu SÍA-skýrslurnar ekki af sér neinar vitrænar um- ræður og ekki heldur þótt heimkomnir SÍA- félagar ynnu ákveðinn sigur í margflóknu valda- brölti innan Sósíalistaflokksins þegar þeir gerðu bandalag við Lúðvík Jósepsson á flokksþingi 1962. Þar náðu nokkrir þeirra kjöri í miðstjórn á kostnað hörðustu stalínistanna í flokknum, þeirra á meðal Hjalti Kristgeirsson. Einhverjir hefðu þá kannski búist við að nokkrar sakir yrðu gerðar upp við kommúnistaríkin, en reyndin varð önnur. Altént verður ekki merkt að nein gagnrýnin umræða hafi byrjað innan flokksins og í raun ekki fyrr en eftir að sósíalistum var bókstaflega þröngvað til að horfa framan í ófrýnilega ásjónu kommúnismans eftir innrás Sovétmanna í Tékkóslóvakíu 1968. Miðstjórnarsetan varð SÍA- mönnum ekki til álitsauka. Eysteinn Þorvaldsson segir að þeir hafi einfaldlega „koðnað niður". Arnór Hannibalsson bætir um betur og segir að þeir SlA-menn sem komust í miðstjórnina hafi „misst hugrekki til að hugsa. Hinir eru aldir upp í trú á gömlu mennina og hlýða þeim." Gísli Gunnarsson sagnfræðingur var í forystuliði Æskulýðsfylkingarinnar á árunum 1962-67 og hefur sagt að hann muni ekki til þess að SÍA- menn hafi nokkurn tíma gagnrýnt sósíalistaríkin, hvorki á vettvangi flokksins né í einkasamtölum. Þvert á móti hafi þeir hallast að stjórnarháttum eystra. Þar sem þeir hafi komist til áhrifa hafi þeir viljað efla miðstjórnarvald og jafnvel beitt ólýðræðislegum aðferðum. Það var haft á orði að þeir hefðu orðið fyrir áhrifum frá stalínískum vinnubrögðum, vanist á að segja ekki hug sinn allan og samsærishugsunarháttur orðið þeim eiginlegur. Arni Björsson lærði í Prag ásamt konu sinni Vilborgu Harðardóttur, en kenndi síðan um skeið við háskólann í Greifswald í Þýska alþýðulýðveldinu. Hann beitti sér mjbg í baráttunni gegn Keflavík- urstbðínni, en stundaði þó fremur menningarpólitík en eiginleg stjórnmál. HUGLEYSI OG HROKI SÍA-hópurinn varð aldrei sú forystusveit sósíalískrar hreyfingar á íslandi sem stofnað var til og Einar Olgeirsson hafði vænst. Eftir heim- komuna ágerðist sálarkreppa heimskommúnism- ans enn og þá var eins og mestur vindur væri úr flestu þessu fólki. Að minnsta kosti varð það ekki næstum jafnvirkt í pólitík og ætla mætti, enda hafði það verið snuðað um þá framtíðarsýn æsk- unnar að fá að skapa sósíalískt Island. Arnór Hannibalsson gekk af trúnni stuttu eftir að hann kom heim, fordæmdi stjórnarfarið eystra í ræðu og riti, hataðist við vinstri menn og var hataður á móti. Bróðir hans, Ólafur, snerist líka og hafnaði um síðir á framboðslista hjá Sjálfstæðisflokknum. Skúli Magnússon varð allsendis fráhverfur pólitík og helgaði sig iðkun jóga. Aðrir héldu sig á vinstri kantinum, en höfðu sig ekki allir mikið í frammi. Hjörleifi Guttormssyni virtist þó öldungis ekki brugðið og varð ráðherra í tveimur ríkis- stjórnum þar sem hann stóð í heiftúðugri baráttu við heims- auðvaldið í líki álvers. Á Þjóð- viljanum leitaði Árni Bergmann logandi ljósi að nýjum tilveru- grundvelli fyrir sósíalista, en fann ekki. Guðmundur Ágústs- son varð fyrsti formaður Al- þýðubandalagsins í Reykjavík, bankastjóri Alþýðubankans og útibússtjóri hjá Islandsbanka. Þór Vigfússon starfaði um hríð fyrir austur-þýsku verslunar- skrifstofuna í Reykjavík, varð síðar borgarfulltrúi Alþýðu- bandalagsins í Reykjavík, en er nú skólameistari á Selfossi. Árni Björnsson kenndi um skeið við háskóla í Greifswald í Austur-Þýskalandi, en hélt sig mestanpart menningarmegin í lífinu og beitti kröftum sínum í baráttunni gegn Keflavíkurstöð- inni. Jóhann Páll Árnason og Hjalti Kristgeirsson þóttu drjúgir hugmyndafræðingar og áttu þátt í að semja stefnuskrá Alþýðubandalagsins þegar það varð að eiginlegum stjórnmálaflokki; Hjalti hvarf síðan sjónum inn á skrifstofu, en Jóhann Páll týndist við fræðistörf í útlöndum. Eysteinn Þorvaldsson hneigðist til ljóða fremur en stjórn- mála, en litlum sögum fer af pólitísku starfi Tryggva Sigurbjarnarsonar, Björgvins Salómons- sonar og Franz Gíslasonar. Það þarf ekki að efast um að þegar lagt var upp hafi trú SÍA-félaganna á sósíalismann verið fölskvalaust og hjartahrein. Þegar austur kom blasti við að kommúnistaríkin voru ofurseld kúg- un, ógn og lygum; þetta var prófraun og í henni urðu þeir uppvísir að hvort tveggja hugleysi og hroka. Þeir voru kynslóð sem þurfti að komast yfir vonbrigði sem eldri skoðanabræður þeirra neituðu mestanpart að horfast í augu við allt fram í andlátið. Þeir voru kynslóðin sem gekk að endingu af trúnni, eftir miklar efasamdir og tví- skinnung, og þó oft ekki fyrr en í fulla hnefana. Fremur en að viðurkenna staðreyndir völdu þeir að hylma yfir með harðstjórum og blekkja sjálfa sig og aðra, lofa alræðið opinberlega en hvísla um meinsemdir þess. Það er hugleysi. Og þeir kusu að þegja. Þeir trúðu að fólk væri almennt ekki nógu vel gefið eða vel gert til að þola að heyra sannleikann sem þeir höföu séð með berum aug- um eystra. Svo óþægilegar staðreyndir átti ekki að ræða nema á lokuðum klíkufundum. Það er hroki. Stuðst við: Árni Snævarr og Valur Ingimundarson: Liðsmenn Moskvu. Samskipti íslenskra sósíalista við kommúnistaríkin. Helgi Hannesson: Sósialistafélag íslendinga austantjalds og SÍA-skjólin. Árni Berg- mann: Miðvikudagar íMoskvu. Nanna Rögnvalds- dóltir: Skilmálarnir hennar Maríu. Rauða bókin, Leyniskýrslur SlA. NÚVEMBER EINTAK 105
Beinir tenglar