Tķmarit.is
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Mįnudagsblašiš

PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |


Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Mįnudagsblašiš

						Mánudagur   14.   sept.   1953
MANTJDAGSBLAÐÍB
Þórður kakali safríaði liði
snemma um vorið 1246 og fór
vestur til Skagafjarðar gegn
Brandi Kolbeinssyni. Varð þá
Haugsnessbardagi, mann-
skæðasta orrusta, sem háð
hefur verið á Islandi, en þar
lágu um 100 manns eftir í
valnum. Sigur Þórðar byggð-
ist á harðf ylgi hans og manna
hans og öruggri herstjórn. En
Þórður tók einnig í þjónustu
sína sálrænar baráttuaðferð-
ir, sem minna á hernað 20.
aldar. Það voru ekki þeir
Franco og Hitler, sem fundu
upp fimmtu herdeildina. I
Haugsnessbardaga         hafði
Þórður komið sinum mönnum
fyrir í liði andstæðinganna.
Var það Einar auðmaður í
Vík í Skagafirði, sem kvænt-
ur var f rænku Þórðar og son-
ur hans. Þessir menn flýðu
úr liði Brands Kolbeinssonar,
þegar bardaginn stóð sem
hæst, og hafði flótti þeirra
þau áhrif, að margir flýðu á
eftir. Hafa Skagfirðingar síð-
ur varazt svik Einars, þar sem
hann virðist áður hafa verið
tryggur fylgismaður Brands
Kblbeinssonar. Hafði Einar
vérið með Brandi að vígi Þór-
ólfs Bjarnasonar á Óslandi,
er Brandur hefndi tengda-
foður síns, Kálfs Guttorms-
sonar, en það víg bakaði þeim
uih hríð reiði Kolbeins Unga.
Þórður valdi því ólíklegan
m'ann til svikanna.
Á Haugsnessfundi voru
komnir í lið Þórðar kakala
tveir menn, er áður höfðu
fýlgt Kolbéini unga. Báðir
þessir menn, Eyjólfur Þor-
steinsson og Hrani Koðráns-
son, komu síðar mjög við
söjgu Flugumýrarbrennu. —
Eýjólfur var sonur Þorsteins
Jónssonar í Hvammi í Vatns-
dal, eins ágætasta höfðingja
á fyrri hluta 13. aldar. Þor-
steinn var tryggur fylgismað-
ur Kolbeins unga, en reyndi
stUndUm að halda aftur af
honum og sefa heift hans, svo
sem á fundinum í Flatatungu
1234. Eyjólfur, sonur Þor-
steins, var í æsku mjög hand-
génginn Kolbeini unga og var
löngum með honum á Flugu
mýri. Örlögin geta verið und-
arlég. Fundum þeirra Þórðar
kakala og Eyólfs Þorsteins-
sonar, sem áttu ef tir að verða
nánir vinir og samherjar, bar
f yrst saman sumarið 1243. Þá
reið Þórður með flokk manna
í Hvamm, og er svo að sjá, að
hann hafi í fyrstu ætlað sér að
drepa þá feðga, Þorstein og
Eyjólf, er voru í fremstu röð
fylgismanna Kolbeins unga í
Hunaþingi. Eyjólfur komst
undan um bakdyr og reið þeg
ar norður í Skagafjörð til
Kolbeins unga. Þorsteinn var
aftur á móti handtekinn, en
margir urðu til að biðja hon-
um griða, því að hann var
manna vinsælastur. Fór svo,
að Þórður gaf honum grið, en
vinna varð Þorsteinn honutft
trónaðareiða.
-Hins ,-vegar Hlét   Þórðúr
4. GREIN
MYRARB
alda minnmg
Eyjólfs, margir litu nú á Þórð
sem upprennandi stjörnu.
Auk þess héfur harka Þórðar
verið Eyjólf i meir að skapi en
friðsemd Brands Kolbeins-
sonar. En aldrei munum við
fá að vita með neinni vissu,
hvað olli snúningi Eyjólfs, er
hann gekk úr flokki Ásbirn-
inga yfir í Sturlungaflokkinn.
Eftir Haugsnessfund voru
böndin milh þeirra Þórðar og
Eyjólfs treyst enn fastar.
Eyjólfur kvæntist bróðurdótt
ur Þórðar, Þuríði, laundóttur
Sturlu Sighvatssonar, en Kol-
finna, systir Eyjólfs, gerðist
fylgikona Þórðar.
Eyjólf ur Þorsteinsson virð-
ist um margt haf a verið líkur
Sturlu Sighvatssyni, tengda-
föður sínum. Hann var glæsi-
menni hið mesta, ástsæll af
sínum mönnum, en harður og
grimmúr óvinum sínum.
Hann var athafnamaður og
baráttumaður, hin eldsnögga
Brands Kolbeinssonar og árás var honum að skapi. En
barðist með honum í Haugs- 'fljótfær vriðist Eyjólfur hafa
nesi. Var h'a'nn þar hartdtek- verið og ekki djúpskyggn.
inn og hef ði vaf alaust verið Það varð honum til' happs, að
drepa tengdason Þorsteins,
Mörð sterka Eiríksson, sem
var hinn mesti kappi og háfði
gengið manna bezt fram í liði
Kolbeins uriga á Örlygsstöð-
um. Eftir þetta höfðu þeir
Hvammverjar sig ekki í
frammi gegn Þórði. Einn var
þó sá maður í ætt þeirra, sem
var áfram svarinn f jandmað-
ur Sturlunga, en náinn vin-
ur Kolbeins unga. Það var
bróðir Þorsteins í Hvammi,
Einar, sem kallaður var lang-
ur eða langadjákn. Einar virð
ist'hafa verið mjög óskaplík-
ur Þorsteini bróður sínum,
hann var hinn mesti ribbaldi
og ofsamaður, einn hinna
harðsnúnustu og grimmustu
manna í liði Kolbeins, sem gaf
foringja sínum ekkert eftir.
Einar var of t og tíðum hægri
hönd Kolbeins í baráttu hans
við Þórð kakala, svo sem í
Flóabardaga. Eftir lát Koi-
beins   gekk   Einar   í   flokk
drepinn, ef Eyjólfur bróður-
sonur háns hefði ekki bjarg-
hann var löngum bandamaður
sér vit'rari manna, fyrst Þórð
að   honum.   Fáum   mönnum ar kakala, síðar Hrafns Odds-
átti Þórður kakali grárra að sonar. Eyjólfur Þorsteinsson
gjalda en Einari lang. Eftir
þetta hverfur Einar úr sög-
unni um hríð, og hefur hann
sennilega dvalizt langdvölum
í Noregi, því að síðar er þess
getið, að hann hafi verið grá-
munkur í Tötruklaustri í
Þrændalögum. Ösköp er hætt
við, að þessum ribbalda og
grimmdarsegg hafi gengið
erfiðlega að tileinka sér kær-
leiksboðorð Frans frá Assisi,
regluföður síns. Síðast er get-
ið um Einar sem heimamann
Heinreks biskups Kárssonar
á Hólum.
Eftir atburðina í Hvammi
hverfur Eyjólfur Þorsteins-
sjónum okkar í nærri þrjú ár.
Við sjáum hann, þar sem
hann ríður í morgunskímunni
á fund Kolbeins unga vinar
síns og síðan ekki fyrr en í
Haugsnesi. Þá er hann orðinn
einn af fyrirliðunum í flokki
Þórðar kakala og berst gegn
sínum gömlu vinum og sam-
herjum. Hvergi fæst nein
skýring á þessum snarsnún-
ingi Eyjólfs. Ótrúlegt er, að
Eyjólfur hafi talið sig í slíkri
þakkarskuld við Þórð fyrir
að hann þyrmdi lífi föður
hans í Hvammi, að hann haf i
þessvegna gengið honum á
hönd. Hann átti á hinn bóg-
inn mágsstns að hefna. Ekki
er óMklegt, að framgirni hafi
ráðið   nokkru? um
að hann hafi verið neyddur
til að fylgja Kolbeini. Þegar
eftir lát Kolbeins er hann
kominn aftur í flokk Þórðar
og var einn af vöskustu föru-
nautum hans, en senhilega
hefur hann spillt fyrir Þórði
með hrottaskap sinum. Ekki
var að f urða, þótt slíkur mað-
ur sem Hrani öttaðíst um
sálarheill sína, enda sagði
hann á dauðastundinni: „Mig
má mjög ugga, að eigi sé vís
gistingin, sú er mér gegndi."
Ef tir Haugsnessbardaga lét
Þórður kakali höggva Brand
Kolbeinsson á Róðugrund.
Hefur hann tálið pólitíska
nauðsyn að ryðja úr vegi for-
ustumanni Ásbirriiriga, svo að
þeir yrðu sem höfuðlaus her.
Synir Brands voru þá enn
ungir, en faðir hans, Kolbeinn
kaldaljós, gamall maður og
hrUmur orðinn. Páll, bróðir
Brands, var f riðsemdarmaður
og ekki fallinn til stórræða.
Svo fór og, að með' dauða
Brands var blómaskeið Ás-
birninga á enda, þeir báru
ekki sitt barr eftir þetta. Upp
f rá þessu höf ðu þeir ekki einu
sinni forustu í Skagafirði,
hvað þá annars staðar. Að
vísu voru þeir Þórður kakali
og Þorgils skarði, er báðir
réðu Skagafirði um hríð eftir
þetta, Ásbirningar í móður-
ætt, en hinn forni karlleggur
Ásbirninga var lamaður upp
frá þessu. í stað þess að vera
valdamiðstöð mikillar ættar,
er sótti á nágrannahéruðin,
varð SkagafjörðUr nú póli-
tískt tómrúm — vacuum, er
höfðingjar úr öðrum lands-
hlutum sóttu á og börðust um.
Brands Kolbeinssonar var
sárt saknað af Skagfirðingum
og jafnvel líka af mönnum í
flokki andstæðinga hans.
Ingjaldur Geirmundarson
skáld, einn tryggasti flokks-
maður StUrlunga, yrkir um
hann f ögúr ef tirmæli í Brands
flokki. Yfirleitt er Brandi
borin vel sagan alls staðar í
var oft nefndur Eyjólfur ofsi,
og hefur hann að líkindum.
fengið það nafn eftir Flugu-
mýrarbrennu. Annars kemur
þetta viðurnefni hvergi fyrir
í Sturlungu, en hins vegar í
sögu Árna biskups Þorláks-
sonar. Sennilega hafa annað-
hvort Árnesingar eða Skag-
firðingar gefið honum þetta
nafn í fyrstu, en í þeim hér-
uðum var hann ákaflega hat-
aður eftir brennuna, og þó
líklega meir í Arnessýslu.
Hrani Koðránsson var æv-
intýramaður og lukkuriddari,
harðskeyttur og hrottalegur.
Laus var Hrana höndin, hann
barði Austmann í Vestmanna
eyjum, og síðar laust hann
hinn ættstóra höfðingja
Filippus Sæmundsson
Odda keyrishögg. Þessi ribb
aldi  var  ekki  að  víla fyrir Sturlungu,  nema í skamma-
sér, hvar í flokki hann stæði,
hann skipti oft um húsbænd-
ur. Fyrst er hans getið sem
fylgdarmanns Þórðar kakala
í Noregi, en síðar gerðist
hann maður Snorra Sturlu-
sonar og fór með honum út
til Islands 1239. Ekki hélt
þó Hrani lengi ítryggð við
Sturlunga í það sirin, enda var
það ekki vænlegt til f rama á
þeim árum. 1 Flóabardaga er
Hrani, einn af skipstjórum
Kplbeins ¦, unga igegn . Þórði
fornvmi sínumvVeramécþó,
vísu, sem kerling í Sælings-
dalstungu orti um Skagfirð-
inga,    er   þeir   rændu   þar,
að skapi og reyndist honum
um megn.
Ekki brá Gissur Þorvalds-
son nógu fljótt við til að verða
Brandi að liði á Haugsness-
fundi. Haf ði þó Brandur sent
honum bréf skömmu áður og
tjáð honum vandræði sín. Er
þetta bréf birt orðrétt í Þórð-
ar sögu kakala, hvernig seni
á því stendur, að slíkt einka-
plagg úr f órum Gissurar hef-
ur komizt í ihendur þess, er þá.
sögu ritaði. Menn geta látið
sér detta í hug ýmsar skýr-
ingar á þessu, þó allt sé raun-
ar í óvissu um það. Björn M.
Ölsen sýndi fram á það, að
Svarthöfði Dufgusson hlyti
að vera einn helzti heimildar-
maður Þörðar sögu kakala,
en hann var einn f remsti mað-
urinn í flokki Þörðar. Senni-
legt er, að sumir kaf lar Þórð -
ar sögu séu ritaðir eftir frá-
Sögn Svarthöf ða á ef ri árutn
hans. Sonur Svarthöfða hét
Björn. Hann lét son sinn heita
Gissur, og er það tekið fram,
að hann hafi verið heitinn.
eftir Gissuri Þorvaldssyni.
Þessi sveinn, Gissur Bjarnar-
son galli í Víðidalstungu, várð
seinna höfðingi mikill og
varð 101 árs gamall. Það má
teljast furðulegt, að sonur
Svarthöfða         Dufgussonar
skyldi lá-ta son sinn heita ef tir
Gissuri Þorvaldssyni, svo mík-
il óvild sem verið" hafði riíeS
þeim Dufgussonum og Giss •
uri, að minnsta kosti er á-leið„
Hefur mönnum dottið í hug,
að kona Bjarnar Svarthöfða-
sonar hafi verið Ingibjörg
Gunnarsdóttir frá Geita-
s'karði, sem verið hafði f rilla
Gissurar jarls mörg síðustu ár
hans. Gæti þetta skýrt bæði
nafn Gissurar gaila og eins
hitt, að plögg Gissurar jarls
skyldu komast í hendur höf-
undar Þórðar sögu, sem að
líkindum hefur staðið í nánu
sambandi við þá feðga, Svart-
höfða og Björn. Annars er
líka hugsanlegt, að bréf ið hafi
verið í fórum Þórðar Narfa-
sonar, sem margir telja, að
hafi skeytt Sturlungu saman.
í heild. Þórður var systurdótt-
ursonur Gissurar jarls, og vel
getur verið að plögg Gissurar
hafi komizt i hendur þessa
ættingja hans, því að hann
átti engin börn á líf i, svo að
vitað sé.
Engin ástæða er til að'ætla,
að Gissur hafi af ásettú ráði
dregið að koma Braridi til
hjálpar. Hann hlaut að vita(
að sigur Þórðar gat orðið hon-
um     stórhættulegur.     Eftir
Haugsnesfund náði.ríki Þ'ó'rð-
„Béinir Brandur til rána". Enjar og bandamanna hans.ýfir
á slíkum skáldskap í hita bar-
áttúnnar er lítið mark tak-
andi. Brandur og Páll bróðir
hahs voru um flest ólíkir Ás-
birningum, en svipaði um f lest
til Oddaverja, móðurfrænda
sinna. Örlög Brands eru harm
leikur, sagan um friðsaman
mann og góðgjarnan, sem var
skipað í fýlkingiarbrjpst í
baráttu^ sem< var hbnum; ekki
hálft Island, norðan úr Þirig-
eyjarsýslu og vestur um 'lánd
tilBorgarfjarðar, þó að'hann
væri að vísu enn ekki búiíín
að treysta veldi sitt í Skaga-
firði. En þeir báðir Gissur ög
Þórður hikuðu við að láta
sverfa til stáls, enda óvíst,
hyermg þeir: leikar héfðu fár-
ið. Þeir; sættust á, áð'háðir
.      Framhalda-T.síðu.
					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8