MORGUNBLAÐIÐ MIÐVIKUDAGUR 29. JÚNÍ 2005 23 MENNING S ú var tíðin þegar útvarpsþulir töluðu ofan í lögin sem þeir spiluðu í útvarpsþáttum sín- um. Tilgangurinn var sá að koma í veg fyrir að útvarpshlustendur tækju lögin upp á hljóðspólur end- urgjaldslaust. Hin glæpsamlega hegðun var talin geta kippt fót- unum undan hljómplötuiðnaðinum og plötufyrirtækin ráku tilfinn- ingaþrunginn áróður um að hún myndi ganga af tónlistinni dauðri. Ég man eftir því að hafa tekið upp lög á ?kassettur? þegar ég var yngri og allir þeir sem ég þekkti áttu marga tugi slíkra ?kassetta?. Hljómplötuiðnaðurinn lifði það samt af og það sem meira er, hann græddi líklegast á því. Fyrir nokkrum árum var svipuð umræða allsráðandi þegar hljóm- plötufyrirtækin risu upp gegn for- ritinu Napster sem gerði hverjum sem var kleift að sækja tónlist end- urgjaldslaust í gegnum netið og brenna á geisladisk. Í kjölfarið á þessum deilum hóf STEF baráttu fyrir því að hér á landi yrði sett aukaálagning á tóma geisladiska sem síðan yrði greidd til rétthafa eftir reikningskúnstum sem ég kann ekki að skýra. Á sama tíma byrjaði Skífan, langstærsti útgef- andi og dreifingaraðili landsins á hljómplötum, að setja sérstakan lás á hljómdiska sem kom í veg fyrir að tölvur læsu þá. Margir töldu að þar með væri réttlætingin fyrir álagn- ingunni horfin en eftir því sem ég best veit er hún enn á öllum brenn- anlegum geisladiskum. L50098L50098L50098 I Pod-spilararnir eru nýjasta æðið og það verða ekki mörg ár þar til að þeir (eða önnur sambærileg tæki) verða komin í vasa hvers mannsbarns. Fyrir þá sem ekki vita, virkar IPod-spilarinn þannig, að þú færir tónlist af tölvunni þinni yfir á IPod-inn. Hins vegar spyr IPod-inn þig ekki að því hvernig tónlistin komst inn á tölvuna þína. Annaðhvort afritaðirðu hana af ólæstum geisladiski sem þú keyptir í plötubúð, sóttir hana gegn borgun á netið eða, eins og algengast er, halaðir hana endurgjaldslaust nið- ur af netinu eða annarri tölvu ? með öðrum orðum, þú stalst henni. Siðferðilegar spurningar brenna vísast ekki á vörum þeirra sem hala niður tónlist af netinu en þeir sem það gera endurgjaldslaust, eru vissulega að brjóta á rétti tónlistar- manna og eigenda flutningsréttar sem ekki fá krónu í sinn vasa þó að vöru þeirra sé neytt. Þar að auki færist þetta allt yfir á mjög grátt svæði þegar íslensk lög leyfa nið- urhal af netinu, eins lengi og því er ekki dreift. Þetta þýðir með öðrum orðum að mér er heimilt að sækja þýfi af netinu eins lengi og ég held þessu þýfi fyrir sjálfan mig. Ég veit að mín móðir hefði kallað þetta sama og að stela. L50098L50098L50098 Í dag segja flest stóru plötufyr- irtækin að niðurhal skaði plötusölu og vísa til þess að plötu- búðir panti minna inn af plötum en áður. Hins vegar sýna tölur Soundscan, sem mælir plötusölu í Bandaríkjunum og Kanada, að plötusala hafi aukist um heil níu prósent frá síðasta ári. Það sem ræður þessu misræmi er að Soundscan telur hvert selt eintak, á meðan plötufyrirtækin telja hversu mörg eintök plötubúðirnar panta frá þeim. Hins vegar hefur það allt- af gengið þannig fyrir sig að stórum hluta þeirra sendinga, sem plötubúðir panta, er skilað aftur til hljómplötufyrirtækjanna eftir ákveðinn tíma. Með betri rekstri og aukinni hagræðingu plötubúðanna, hefur þessum skilum fækkað, þó sala hafi á sama tíma aukist. Önnur reikningsaðferð plöturisanna er að haga tölfræðinni þannig að ef sala gengur vel á heimamarkaði taka þeir allan heiminn með en sé hún á hinn bóginn góð í heiminum kjósa þeir að undanskilja allt nema heimamarkaðinn. L50098L50098L50098 Þ essar tölur Soundscan sýna hins vegar að niðurhal skaðar ekki plötusölu heldur, þvert á móti, ýtir undir hana. Líklega hefur tónlist- argeirinn aldrei verið stærri og það má svo sannarlega leiða líkum að því að netið eigi langstærstan hlut í stækkun hans. Svo virðist sem þeir sem hali niður tónlist neyti hennar eins og sá sem horfir á auglýsingu í sjónvarpinu. Eftir einhverja ákveðna hlustun, stekkur sá hinn sami út í búð og kaupir vöruna. Þetta hefur hins vegar ekki verið rannsakað svo ég viti til en í svipinn sé ég ekki aðra skýringu, nema þá að neysla á tónlist sé að aukast svo hratt um allan heim að það skipti engu hversu miklu er halað endur- gjaldslaust niður. Þessi umræða er eins og annað sem viðkemur netinu, mjög flókin og það er auðvelt að missa sjónar á aðalatriðum málsins. Hún snýst allt í senn um tækniframfarir, siðferði- legar skyldur neytenda, ?græðgi? hljómplötufyrirtækja og réttindi listamanna. Manni finnst það samt einhvern veginn hæpið að tónlistarmaður taki upp á því að berjast fyrir rétt- indum sínum þegar brot á þeim fel- ur í sér auknar tekjur til hans. Hann þyrfti allavega að vera svo- lítið skrítinn ? og frá Danmörku ? klæddur svitabandi og stuttbuxum. Þú stelur og allir græða ? Þetta þýðir með öðrum orðum að mér er heimilt að sækja þýfi af netinu eins lengi og ég held þessu þýfi fyrir sjálfan mig. ? AF LISTUM Höskuldur Ólafsson Reuters Daninn Lars Ulrich í miklum ham með hljómsveit sinni Metallica. hoskuldur@mbl.is DUKE Ellington er eitt helsta tón- skáld tuttugustu aldarinnar, mesta tónskáld djasssögunnar og stjórnaði helstu stórsveit djassins í hálfa öld. Tónverk hans eru um 2.000 og er þá ótalið allt það er hljóðfæraleikarar hans og aðstoðarútsetjari, Billy Strayhorn, sömdu. Það var vel til fundið hjá Árna Ísleifssyni að helga 18. Djasshátíð Egilsstaða, og þá síð- ustu er hann stjórnar, verkum Ellingtons. Til leiks var fengin Stór- sveit Reykjavíkur og Langholtskór- inn er Jón Stefánsson stjórnar og að auki einn helsti stórsveitarstjórn- andi Dana, Ole Kock Hansen, sem er Íslendingum að góðu kunnur. Kom hér fyrst 1975 með úrvalssveit ungra norrænna djassleikara þarsem Öst- lund var á trommur, síðan í þrígang með æskuvini sínum Niels-Henning, með Ettu Cameron og eitt sinn til að stjórna Stórsveitinni. Hann hefur m.a. útsett lög eftir Hrafn Pálsson fyrir Stórsveitina og íslensk þjóðlög fyrir strengjakvartett og tríó Niels- Hennings. Hvorutveggja hefur verið gefið út á plötum. Ole er ekki óvanur að fást við Ellington, stjórnaði m.a. Stórsveit danska útvarpsins á geislaplötunni A little bit of Duke, og tvö af verkunum á efnisskrá tón- leikanna voru útsett af honum, Perdido eftir takkabásúnuleikara Ellingtons, Juan Tizol og Daydream Strayhorns. Önnur verk voru í út- setningum Ellingtons og Stray- horns, flest þeim upprunalegu og elst þeirra útsetningin á East St. Louis Toodle-O frá 1926 þarsem blásarar voru fáliðaðir einsog í Ell- ington-bandinu framanaf. Það er ekkert grín að ná stíl Ellington- bandsins frá þessum tíma enda tókst það ekki, því yngri sem tónlistin var því betur flutti Stórsveitin hana og var best í verkum úr nýrri svíum Ellingtons einsog Such Sweet Thunder, Far East-svítunni og svíunum er hann byggði á Hnotu- brjót Tjækovskíj og tónlist Griegs úr Pétri Gauti. Einnig voru útsetn- ingar Ole Kocks frábærlega fluttar. 1940-klassíkin KoKo og Harlem Airshaft var vel flutt af sveitinni en það var engin von til þess að Kjartan Hákonarson gæti blásið Concerto for Cootie (Williams), Stefán S. Stef- ánsson Cottontail (Webster) eða Kristinn Svavarsson Sophisticated lady (Carney) án þess að fyrirmynd- irnar trufluðu. Sigurður Flosason komst næst því að ná Ellington- andanum (Hodges). Það var líka mikið á Ólaf Jónsson tenórsaxófón- leikara lagt við klarinettublásturinn þarsem hann varð að blása bæði Bigard og Hamilton. Hann stóð sig með ágætum þótt glissið hafi ekki alltaf verið gott. Það sem hefur verið tínt til hér er það sem segja má um nær allar stórsveitir þegar Ellington er á efnisskránni. Hann skrifaði nefnilega fyrir hvern einstakling í hljómsveit sinni og oftast er einhver hætti voru einleiksverk hans tekin af efnisskránni og útsetningum breytt með arftakann í huga. Þessvegna verða verk hans aldrei flutt einsog sveit hans flutti þau og ætlast eng- inn til þess að það sé gert og reyna líklega fáir. Sem betur fer fóru Ole og Stórsveitin með verkin á sinn hátt og í heild var leikur Stórsveitarinnar afbragðsgóður og þegar klassísk stórsveitarsveifla ríkti sauð og kraumaði í sveiflupottinum og Jó- hann Hjörleifsson verður æ betri með hverjum tónleikum. Bogard hinn hollenski, sem leiddi tromp- etsveitina, var feikigóður og ágætur í demparaurrinu, þótt sú listgrein sé á fallandi fæti eftir að Miley, Will- iams og Tricky Sam voru í broddi fylkingar í Ellington-bandinu. Ekki má gleyma að Ole Koch lék stórkostlega einn á píanóið verk Billy Strayhorns, Lotus blossom, en eftir að Billy dó sat Ellington oft frakkaklæddur meðan hljómsveitin pakkaði niður og lék lagið fyrir sjálf- an sig ? og Billy. Ellington-hátíðin á Egilsstöðum TÓNLIST Valaskjálf Stórsveit Reykjavíkur Robert Bogard, Snorri Sigurðarson, Kjart- an Hákonarson og Ari Bragi Kárason trompetar; Oddur Björnsson, Edvard Frederiksen og Björn R. Einarsson bás- únur; David Bobroff bassabásúna; Ólafur Jónsson, Sigurður Flosason, Stefán S. Stefánsson, Peter Thompkins og Kristinn Svavarsson saxófónar, Sunna Gunnlaugs- dóttir píanó, Gunnar Hrafnsson bassi og Jóhann Hjörleifsson trommur. Stjórnandi var Ole Kock Hansen sem einnig lék einleika á píanó. Föstudagskvöldið 24.6. 2005. DJASS Vernharður Linnet Ole Kock Hansen við stjórnvölinn á Djasshátíð á Egilsstöðum. Ljósmynd/Anna Bryndís Kristinsdóttir ER LEIÐ á ævina var trúarþörf Duke Ellingtons æ ríkari og hann samdi þrenna helgikonserta, en það verk er kom fyrir í þeim öll- um í mismunandi myndum var Come Sunday úr Black Brown and Beige svítunni frá 1944. Síðustu helgitónleika sína frumflutti hann og hljóðritaði í Westminster Abbey nokkrum mánuðum fyrir andlát sitt. Danski kórstjórnandinn John Høybye og landi hans, stórsveit- arstjórnandinn Peder Pedersen, útsettu klukkutíma úrdrátt úr konsertunum og hljóðrituðu með kór sínum og stórsveit ásamt sópransöngkonu 1996. Þetta er hin fagmannlegasta útgáfa og hefur kórinn aukið vægi á kostnað stór- sveitarinnar. Það er skemmst frá því að segja að Stórsveitin og Langholtskórinn fluttu verkið af stakri prýði og mun betur en Dan- irnir tæpum tíu árum fyrr. Krist- jana var líka skínandi og frekar á slóðum Ellu en Alic Babs, sem söng gjarnan í helgitónleikum Ell- ingtons. Edvard Frederiksen gerði básúnuköflum góð skil og Kjartan Hákonarson var stórkost- legur í flutningi sínum á The Shepard. Eftir að hafa hlustað á tónleika Stórsveitarinnar á föstudag og laugardag og Langholtskórinn of- an í kaupið var maður stoltur af sínu fólki og framtaki Árna Ís- leifssonar og þó Ole Kock fari hægt fer ekkert framhjá honum og hann hélt styrkri hendi um stjórnvölinn. Heyrst hefur að von sé á Ole Kock á Jazzhátíð Reykja- víkur og vonandi verður af því svo sem flestir Íslendingar fái að heyra þessa frábæru tónleika Ell- ingtonhátíðarinnar á Egilsstöðum. Á laugardagskvöldið léku hljóð- færaleikarar af fjörðunum söngva eftir Ellington og aðra og gestir komu á svið og sungu og blésu. Þarna hafði forustu Einar Bragi Einarsson á Seyðisfirði sem er hinn ágætasti tenórsaxófónleikari þótt maður muni hann sem altó- saxista frá höfuðborgarárum hans. Í hljómsveitinni, Djasssmiðju Austurlands, var líka lipur gítar- leikari, Jón Hilmar Kárason og Garðar Harðarson á bassann svo einhverjir séu nefndir. Í tónleikalok léku Árni og Guð- jón Pálsson fjórhent á píanó, en Guðjón hefur sótt flestar hátíð- irnar. Það var gaman að Björn R. skyldi koma með Stórsveitinni, en hann stofnaði fyrstu alíslensku djasshljómsveitina 1945 og var Árni Ísleifsson þar píanisti. Árni var maklega heiðraður í hátíðarlok og vonandi tekst Austfirðingum að halda merki hans á lofti um ókomna tíð. Helgikonsertar Ellingtons TÓNLIST Eskifjarðarkirkja Stórsveit Reykjavíkur og Kór Langholts- kirkju. Einsöngvari Kristjana Stefánsdóttir. Stjórnandi Ole Kock Hansen. Laugardaginn 25.6.2005 DJASS Vernharður Linnet FYRRVERANDI ástkona listmál- arans Pablo Picassos seldi úrval skissna eftir hann á uppboði í París í gær. Genevieve Laporte, sem átti í tveggja ára löngu ástarsambandi við Picasso á sjötta áratugnum, vonaði að sami kaupandinn myndi kaupa allar skissurnar og líkti þeim við á, þar sem ekki væri hægt að aðskilja vatnsdropana. Hún sagði ómögulegt að ættingjar hennar fengju teikn- ingarnar eftir hennar dag, þeir gætu ekki átt eins nátengt samband við skissurnar og hún sjálf hefði átt. Á uppboðinu voru seldar tuttugu skissur að andvirði tæpra 122 millj- óna íslenskra króna. Ein teikning- anna, Odalisque, var seld á rúmar 37 milljónir króna eða þrisvar sinn- um meira en áætlað verðmæti henn- ar. Laporte kynntist Picasso árið 1944 þegar hún tók við hann viðtal fyrir skólablaðið sitt. Það var þó ekki fyrr en sex árum síðar að ást- arsambandið hófst. ?Í fyrsta skipti sem ég hitti hann fannst mér hann góður og yndislegur maður,? sagði Laporte en hún hefur haft það að markmiði að endurvekja gott orð Picassos, sem var þekktur fyrir hroka og fyrirlitningu í garð kvenna. Picasso gerði margar teikningar af Laporte í St. Tropez í Frakk- landi, þar sem þau eyddu tíma sam- an árið 1951 og eru margar af skiss- unum þaðan merktar ?Fyrir Genevieve?. Einni teikningunni lýsti Laporte þannig að hún hefði sofnað á meðan Picasso undirbjó að skissa. ?Hann beið síðan þolinmóður eftir því að ég opnaði augun og hann gæti haldið áfram að teikna.? Ástkona Picassos selur skissur
Beinir tenglar
