TÝmarit.is   | TÝmarit.is |
Search | Titles | Articles | News | About | FAQ |
login | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

TÝminn

and  
M T W T F S S
. . . 1 2 3 4
5 6 7 8 9 10 11
12 13 14 15 16 17 18
19 20 21 22 23 24 25
26 27 28 29 30 . .
PDF  | HQ_PDF  | TXT  |
Open in new window:
PDF  | HQ_PDF  | TXT  |



Vertical fit


You need the Adobe Reader Plugin to display this page


get Adobe Reader



TÝminn

						TÍMINN

Fimmtudagur 15. nóvember 1973.

Fimmtudagur 15. nóvember 1973.

TÍMINN


ISLENDINGAR eiga

marga frábæra visinda-

menn á ýmsum sviðum.

Sumir þessara manna

hafa hlotið alþjóða við-

urkenningu fyrir störf

sin og rannsóknir og

gert garðinn frægan

fyrir tslands hönd viða

um heim. Nöfn þessara

manna eru flest þegar

grópuð i huga lands-

manna, enda eru þeir oft

i sviðsljósinu, starfs sins

og annarra hluta vegna.

En úti i hinum stóra

heimi eru einnig til ís-

lendingar, sem eru svo

til óþekktir með öllu hér

upp á islandi, þrátt fyrir

að störf og ábyrgð sú,

sem á þeim hvili sé slik,

að menn fá það ekki

skilið fyrr en þeir sjá

það og jafnvel taka á

þvi.

Var að verja doktorsrit-

gerð i Danmörku

Einn slíkan mann hittum við á

dögunum. Þessi maðurer svo til

með öllu óþekktur hér á landi,

nema i litlum hópi visindamanna

og meðal ættingja og vina. Þó er

þessi maður yfirmaður yfir stór-

tækum rannsóknum i landi vís-

indanna — Bandarikjunum, og

þar og viða annarsstaðar talinn

i hópi fremstu visindamanna i

heiminum á sinu sviði. Þó varðar

þessi grein hans þá margflóknu

og stundum hrollvekjandi grein,

sem nefnd hefur verið kjarnorka.

Maður þessi er dr. Ari

Brynjólfsson, sem nú veitir for-

stöðu bandarisku rannsóknunum

á geislun matvæla, en sú stofnun

vinnur i mjög nánum tengslum

við Alþjóða kjarnorkumálastofn-

unina i Vinarborg og Matvæla- og

landbúnaðarstofnun Sameinuðu

þjóðanna, F.A.O.

Ari kom hér við á leið sinni frá

Danmörku til Bandarikjanna, en

þar varði hann fyrir nokkrum

dögum doktorsritgerð við Niels

Bohr-stofnunina. Fjallaði

doktorsritgerð hans um stöðvun á

hröðum hlöðnum frumeindum i

ýmsum efnum, en með þvi skilst

betur en áður áhrif geislunar á

lifræn efni.

Það eitt útaf fyrir sig að verja

doktorsritgerð i eðlisfræði i Dan-

mörku og hljóta fyrir hana beztu

dóma andmælenda, er mikið af-

rek, enda er doktorsritgerð i

eðlisfræði þaðan talin með þvi

bezta i heiminum á þessu sviði.

Dönsk blöð sögðu allitarlega frá

þessari doktorsvörn, m.a. var i

BT laugardaginn 27. október sagt

frá þessu á áberandi stað i

blaðinu og birtar teikningar af

Ara og andmælendunum.

Við sátum fyrir Ara þegar hann

kom hingað, en það var erfitt að

ná til hans, þvi að hann hafði hér

aðeins nokkra daga viðdvöl

ásamt danskri konu sinni og fjór-

um sonum. Við náðum loks tali af

honum kvöldið áður en hann hélt

aftur utan, og þá á heimili systur

hans, Aslaugar Brynjólfsdóttur

kennara, en þá var hann rétt

nýkominn norðan frá Akureyri,

þar sem hann hafði heimsótt

æskuslóðirnar og dvalið hjá

bróður sinum Sigurði Óla

Brynjólfssyni, kennara við Gagn-

fræðaskóla Akureyrar.

Starfaði við kjarnorku-

stöðina i Risö

Þvi miður gafst okkur litill timi

til að ræða við visindamanninn,

en samtal okkar fór allt fram á is-

lenzku, þvi að hana talar hann

lýtalaust, sem  og önnur tungu-

mál, sem hann þarf að gripa til,

hvort sem er i starfinu eða heima

hjá sér.

Ari sagði okkur, að hann væri

frá Krossanesi við Akureyri og

foreldrar sinir hefðu verið þau

Guðrún Rósinkarsdóttir frá Æðey

og Brynjólfur Sigtryggsson úr

Hörgárdal. Sjálfur sagðist hann

vera fæddur árið 1927 og vera þvi

46 ára gamall.

Að sjálfsögðu lék okkur mest

forvitni á að vita eitthvað um

starf hans og námsferil og lét

hann okkur þessar upplýsingar i

té.

— Ég sótti almenna skóla á

Akureyri sem barn, en fór siðan i

Menntaskólann á Akureyri og út-

skrifaðist þaðan árið 1948. Siðan

hélt ég beint til Kaupmannahafn-

ar og lagði stund á nám i eðlis-

fræði og lauk þaðan cand. mag.

og magisterprófi árið 1954.

Eftir það hélt ég aftur heim og

fór að vinna við rannsóknastofu

Háskólans við segulmagnsmæl-

ingar og fleira. Þarna starfaði ég

i nokkra mánuði, en þá fékk ég

styrk frá vestur-þýzka rikinu,

Alexander von Humboldt-styrk-

inn, til framhaldsnáms i jarð-

eðlisfræði og i kjarnorkufræði og

kjarnorkuverkfræði.

Þar stundaði ég nám i tvö ár, en

þá bauðst mér staða við kjarn-

orkustöðina i Risö i Danmörku,

Þessimynd af Ara.sem er næstokkurá myndinni, var tekin ISeoul I Suður-Kóreu fyrir nokkru. Hann er

þarna fulltrúi Bandarfkjanna á ráðstefnu, sem fjallaöium kjarnageislun matvæla.

ÍSLENZKUR KJARNORKUFRÆÐ-


^Mmmm

Ari Brynjólfsson ásamt konu sinni Margurete Reman og þrem soiiuui þeirra hjona, en þeir heita Ólafur,

Eirikur og Jón Brynjólfur. Sá yngsti i hópnum, Leifur Allan var sofnaður, þegar myndin var tekin. Ari

heldur þarna á doktorsritgerð sinni, sem hann var að koma frá að verja við Niels Bohr-stofnunina I Dan-

mörku.                                                                                                                  .    (Tfmamynd Gunnar)

" ::¦:,:.,

INf^MR VIO bYOINfíARAAIklO

.:.     .                        .:       ,                       ,.'¦                                 '                                      :....._"        :       :..    .'..  :.                                  .    .     .. "    ,. L "........L.   .    ¦ . L     _,.

STARF í BANDARÍKJUNUAA

on, sem er yfirmaour bandarísku rannsóknanna á kjarnageislun matvæla

„Um innri veruleika listaverks"

Einhvern veginn hefur mér

aldrei lánazt að taka listina

hátiðlega. Gagnvart listinni hef

ég ætið verið hinn óupplýsti

erfiðismaur, óskynbær á galdur

hennar, en hins vegar aldrei

hrapað ofan i þá örbirgð að glata

allri meðvitund um gildi hennar

fyrirframtíðmannkynsins. Listin

á sér enga hliðstæðu i

siðmenningunni nema ef vera

skyldi vandað verk. Sé það ekki

hlutskipti mannsins að lokinni

jarðvist sinni að veröa gleyptur

af gimaldi eilifrar útþurrkunar,

þá yrði ég ekki hissa, þótt hann

uppgötvaði i listinni sitt helzta

lifibrauð, þannig myndi þá að

minnsta kosti einn af spádómum

smiðsins frá Nasaret koma fram

á sinn hátt. Samt er sorglega

skammt frá barnslegri aðdáun

mamsins á einfaldleika listar-

innar yfir i hrikalegar tilfæringar

á ytra borðinu, sem myndu gera

. veru af öðrum hnetti agndofa af

Q'ndrun, ef ekki frávita af

skelingu. Þótt listin steypi

stömpum eru innri hræringar

hennar aldrei þess eðlis, að hún

missi sitt hljóðláta yfirbragð i

skarkala heimsins. Kannski er

það aðall hennar og megin. Ef til

vill er það kjarninn i töfrum

hennar, aðdráttarafli og valdi

yfir hugum fólks.

Nú fer fjarri að listamenn séu'á

eitt sáttir um hverjir séu hinir

eiginlegu innviðir listarinnar.

Þessi ágreiningur, þvi ágreining-

ur er það,nema við göngum út frá

þvi, að stór hópur listamanna nái

alls ekki máli sem slikir, ristirsvc

djúpt, að áhræra sjálfan grund-

völl listarinnar Innri veruleiki

listaverks er trúarjátning þeirra^

afstöðu, er tekur til meirihluta

listamanna og allur fjöldinn

gengst fyrir i meiri eða minní

mæli. Þetta þrotlausa stagl á

innri veruleika listaverksins er

lýjandi, ekki fyrir þá sök, að

enginn fótur sé fyrir öðru en þvi,

sem yrtra byrðið gefur til kynna,

heldur vegna þess, hve hug-

kvæmnin i framsetninu þessa

viðhorfs eru framlág og flónskul.

Einkum verður þetta áberandi,

þegar málflutningurinn sveigir

inn á þær brautir að gera sögu-

lega viðurkennd viðhorf um inn-

tak að einhverju torkennilegu

viðsjálu eða allt að þvi sjúklegu

fyrirbæri, er vinda  verði bráðan

bug            að sótthreinsa alla list-

túlkun at hið alllra fyrsta. Mál-

svarar inntaks og efnis eru botn-

falliö i listheiminum, eftirlegu-

kindur, sem engin eftirsjá er i,og

ömulegastur er hinn hlakkandi

tónn i sifrinu um framvinduna

frægu, sem allt malar miskunnar

laust i mél og mask, sem ekki

þekkir sinn vitjunartima. Ein-

hvern veginn þannig er þanka-

gangurinn.

Undir svona predikunum hef ég

spurt sjálfan mig samvizk'u

spurningar um þessa postula:

Er ekki erfitt að vera svona vit-

laus?

Boðskapurinn um innri veru-

leika listaverksins er grunsam-

lega áriðandi. Hann leiðir

áhugann lika að þeim möguleika

að til sé eitthvað sem nefna mætti

ytri veruleika listaverksins. En

það er hljótt um slikan veruleika,

hann er blátt áfram ekki nefndur

á nafn. Ytri veruleiki listaverks

er sem sagt ekki kórrétt ályktun.

Menn lúðra strax undan, þegar

kemur að móthverfu innri veru-

leika listaverksins. Skilmerkíleg

útlistun á móthverfunni ætti þó

öðru fremur að sýna mönnum

svart á hvitu hvað innri veruleiki

listaverk hefur fram yfir „ytri

veruleika" þess. I rauninni snýst

málið um hvorugt þessara atriða.

Það, sem höfundur þessara lina

hefur heyrt og lesið um innri

veruleika listaverksins er mestan

part fremur kollóttur, og einhliða

samsetningur, en þegar bezt

lætur falslaus, en þvi miður oftast

einfeldningsleg málsvörn.

Gunnlónninn er alltaf sá

sami. I dag eru margar lista-

stefnur, sem höfða til innri veru-

leika listaverksins. En málsvarar

hennar hver um sig eru eins og

grimmir kettir, finna viðhorfum

hvors annars allt til foráttu og

væri raunar nær að hreyfa siðustu

flugfjaðrirnar sinar til að nálg

ast sjónarmið hvers annars. Nú

er óljóst, að hve miklu leyti al-

menningur ber kennsl á rök þau,

er færð eru fram til alhæfingar

innri veruleika listaverks, en

takist ekki að leiða þau nógu

skýrt i ljós er listaverkið ein-

angrað fyrirbæri. Þetta má sanna

með þvi að tina til ákveðin atriði i

hinum         óteljandi         mynd-

rænupredikunum, er litið hafa

dagsins ljós. Frasinn um að lista-

verkiðsé heimur út af fyrir sig, er

svo samsamaður óhlutbundinni

list, að við sjáum hana næstum

ósjálíratt i gegnum gleraugu

þessara oröa, i söfnum á sýnirig

um og  i hibýlum annars  fólks,

hvar sem þessa list ber fyrir

augu. Vissulega krælir á hugsun i

heimspeki myndrænunnar. En þá

fyrst verður málið alvarlegt,

þegar farið er að draga i dilka

eftir evangelium innri veruleika

listaverks, hefðbundna list hinna

ýmsu listamanna eftir happa og

glappaaðferfysvo ekki sé sag^eft-

ir þvi hvernig vindurinn blæs i

listheiminum eða hvað er hag-

kvæmast hverju sinni. Þessi

hráskinnsleikur er iðkaður af

ófáum af svo mikilli slægð og

• irðingarleysi fyrir staðreyndum

að stundum fellur manni allur

ketill i eld. Sá grunur læðist að

manni, að þrátt fyrir hið marg-

umtalað gildi innri veruleika

listaverks, þá sé ekki hærra til

rjáfurs á þvi býli en svo, að

nauðsyn beri til að sækja

móralskan styrk i hefðbundna

list. Það rignir stöðugt yfir mann

dæmum . um að snillingar

kálklassiskrar listar hafi hálf-

vegis litið á tengsl listar sinnar

við náttúrusemeitthvað óæskilegt,

en það starf þeirra hafi að öllu

leyti beinzt að myndrænu (þótt

það sé blóðugt að offra þessu orði

á þennan einhliða hátt) eða innri

veruleika listaverksins, inntak og

efni hafi aðeins verið dræsa,

sem þeir tosuðu á eftir sér af illri

nauðsyn. Þennan boðskap

tileinka málpipur myndrænunnar

listamönnum, sem leggja svo

ótviræða alúð við myndina, sem

slika og hefðbundna gerð verka

sinna, að á þvi getur ekki leikið

neinn vafi, að formið, sem þeir

völdu sér, var sprottið af innri

reynslu og langri yfirvegun. Það

var þáttur i skapgerð þeirra. Svo

inngróin er þessi hugsunarlausa

fölsun i málflutningi myndrænu-

sinna ða þeir efast ekki inegur um

sannleiksgildi hennar fremur en

katólskur maður orða, er fram

ganga af vörum sjálfs páfans.

Hér veröur ekki reynt á neinn

hátt að verja natúralistiska

myndlist, meinfýsi atvikanna er

ávallt skóli þeirra, sem berja

höföinu við steininn. Það er

heldur ekki tilgangur þessara lina

að gera þá list, sem velur sér

innri veruleika listaverks að til-

einkum, torkennilega. Þvert á

móti ber ég hag hennar fyrir

brjósti, og áhugi minn á henni er

ekki bundinn neinum landa-

merkjum. En ég trúi ekki, að

rangtúlkun og hunzka auki

viðgang hennar. Þótt nú sé hart-

nær öld siðan brydda tók á þeim

viðhorfun, sem móta hana, er hún

enn i deiglunni og þarfnast öðru

fremur nærfærni og frumleiks til

þess að verða sú endurnýjung

listelskandi fólki, sem henni er

réttilega ætlað að vera. Undir-

ritaður hefur ekki með öllu farið

varhluta af hitasóttarfuminu við

að höndla innri veruleika lista-

verksins. Á sinn hátt er það lær-

dómsrikt og vissulega er óhlut-

bundið listaverk og bjargfastur

veruleiki, meira að segja

heillandi veruleiki, einkum og sér

i lagi meðan verið er að kanna

þannfrumskóg i fyrsta sinn. Hitt

verður svo hver og einn að gera

uppp við sjálfan sig, hvort hann

kýs sér þar samastað eða snýr til

byggða. Sizt af öllu þykir ástæða

til að rekja hinar marglitu út-

Þórsteinn

Þórsteinsson

listanir á innri veruleika lista

verks, enda er það i sjálfu sér

ekki á dagsskrá. Hitt getur varla

talizt ótimabærtað vekja athygli

á hnoðrinu með hlutbundna og

óhlutbundna list þar sem um

næsta fjarskyld fyrirbrigði er að

ræða. Ekki get ég heldur komið

þvi heim og saman að ljósmynda

vélin hafi verið fleygur, er gekk

langt inn i sjálfan grundvöll

naturalistiskar myndsköpunar.

Grunnfærar sálir kunna að sjá i

henni iskyggiiegt eikn, en hver

sem igrundar þetta atriði ögn

nánarv ætti að komast fljótt og

örugglega fram úr þvi, svo ein-

falt sem það er. Ekki fer milli

mála, að mesta fjaörafokið og

hneykslunín út af þvi, að figuratif

list skuli enn skrimta þrátt fyrir

allt, er að fjara út. Samt þjónar

enginn tveimur herrum og það er

sú lexia, sem meðal annars list-

nemar byrja nú óhjákvæmilega

að læra, nema þeir séu stein-

gervingar.

og þáði ég það, þvi að hér heima

varlitið fyrir mig að gera á þessu

sviði.

Ég hafði yfirumsjón meö hag-

nýtingu kjarnageisla til að auka

geymsluþol matvæla. Slikt krefst

að sjálfsögðu mikilla rannsókna,

unnu við þetta á stöðinni um 30

manns auk mikils fjölda lólks i

dönskum iðnaði.

Þarna geröum við einnig til-

raunir meö að geisla eða geril-

sneiða læknavörur og náöum

mjög góöum árangri við það.

Eftir það hafa Danir veriö eins

konar leiðtogar á þessu sviði,

enda vöktu þessar tilraunir og

árangur þeirra mjög mikla at-

hygli viða um heim. Sem dæmi

get ég nefnt, að fyrsti alþjóða-

fundurinn um notkun kjarna-

geisla á læknavörur var haldinn

þarna i stöðinni hjá okkur, en

hann sóttu um 150 manns viös

vegar að úr heiminum.

Er yfirmaður banda-

risku rannsóknanna i

geislun matvæla

1 sambandi við þessar

rannsóknir kom margt i ljós. Að

sjálfsögðu var mest dvalið við þá

hugmynd, að skaðleg efni mynd-

ist við geislun. 1 sa'mbandi við

læknavörur var þetta ekkert

vandamál, en öðru máli gilti um-

geislun matvæla.

Til að komast að niðurstöðu i

þessu þarf ákaflega umfangs-

miklar dýrarannsóknir, sem var

og er kostnaðarins vegna ógjörn-

ingur fyrir flest lönd Evrópu aö

framkvæma, og þar má segja að

hnifurinn hafi staðið i kúnni fyrir

okkur i Risö eins og öðrum.

1 Bandarikjunum höföu á þess

um árum farið fram allviötækar

rannsóknir á dýrum i þessu

sambandi en þær hófust skömmu

eftir að Eisenhower forseti sagði i

ræöu hjá Sameinuöu þjóöunum

áriö 1953, að leggja bæri áherzlu á

rannsóknir á notkun kjarnorku i

þágu friðar.

Þeir höfðu byggt upp stöðvar til

þessara rannsókna, þar á meðal

eina rétt fyrir utan Boston. Við

'þessa stöð bauðst mér staöa og

þáði ég hana. Þar er ég nú

yfirmaður eða forstjóri yfir

þessum rannsóknum, sem á

alþjóðavettvangi bera nafnið

Bandarisku rannsóknirnar á

geislun matvæla.

Við höfum mjög nána samvinnu

við FAO, Matvæla og landbúnað-

arstofnun Sameinuöu þjóöanna

og IAEA; Alþjóöa kjarnorku-

málastofnunina i Austurriki.

t sambaridi við starfiö ferðast

ég mikið vegna ráðstefnuhalds og

funda og einnig til að gefa

ráðleggingar i ýmsum þróunar-

löndum. Þetta er mjög skemmti-

legt og fróðlegt enda sér maður

margt og kynnist mörgu i þessum

feröum.

Koma til með að hafa

mikilvæga þýðingu i

framtiðinni

i   hverju   felast   þessar   rann-

sóknir og hver er aðaltilgangur-

inn með þcim?

— Rannsóknirnar eru mjóg við-

tækar og umfangsmiklar. Þær

eru m.a. fólgnar i þvi að við

kjarnageislum mat og gefum

hann siðan rottum og músum,

sem eru á tilraunastofum okkar.

Siöan fara rannsóknir á þessum

dýrum fram og ná þær yfir margar

kynslóðir þeirra. Einnig fara

fram rannsóknir á hundum, sem

gefin er þessi fæöa, en það gengur

hægar fyrir sig, þvi aö hundarnir

eru aldir I nokkur ár hver.

Þessi dýr eru öll undir ströngu

og stöðugu eftirliti og innyfli og

annað rannsakað gaumgæfilega.

viö þessi störf vinnur f jöldi fólks

bæði i stöðinni og svo um öll

Bandarikin.

Um hagnýtingu þessara rann-

sókna er ekki að efast. Þegar við

ljúkum þeim, en það veröur um

árið 1980, kemur þetta til með að

hafa viötæk áhrif um allan heim,

sérstaklega þó i þróunarlöndun-

um, þar sem matvælaskortur er

mikill og geymsla á matvælum

mikið vandamál.

Þá verður hægt með kjarna-

geislun að geyma mat mun

lengur en nú þekkist og koma

honum til neytenda í góðu

ástandi. Ef viö tökum sem dæmi

þróunarland, eins og t.d. Indland,

þar sem matvælaskortur er geig-

vænlegur, þá hefur þetta mjög

mikið að segja.

Þá má t.d. hafa mat á boðstóln-

um i venjulegum verzlunum, en

Framhald á bls. 15.

					
Hide thumbnails
Page 1
Page 1
Page 2
Page 2
Page 3
Page 3
Page 4
Page 4
Page 5
Page 5
Page 6
Page 6
Page 7
Page 7
8-9
8-9
Page 10
Page 10
Page 11
Page 11
Page 12
Page 12
Page 13
Page 13
Page 14
Page 14
Page 15
Page 15
Page 16
Page 16