Tķmarit.is
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Tķminn

og  
S M Þ M F F L
. 1 2 3 4 5 6
7 8 9 10 11 12 13
14 15 16 17 18 19 20
21 22 23 24 25 26 27
28 29 30 31 . . .
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |



Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Tķminn

						20
TÍMINN
Sunnudagur 21. dcsember 1975.

Ekki er það ætlun min að
hafa langan formála aö þessu
greinarkorni, sem á að fjalla um
steingervinga i islenzkum jarö-
lögum. Uppistaðan íþvi, sem hér
fer á eftir, var flutt i tveim út-
varpserindum á liönu sumri, en
erindin voru þannig úr garði gerð,
aö nauðsynlegt reyndist að gera á
þeim nokkrar smávægilegar
breytingar. Hvort þær eru til bóta
skal hins vegar látið ósagt.
Margir kannast vel við staðar-
nöfn eins og Brjánslækur, Trölla-
tunga, Þrimilsdalur, Tjörnes,
Bakkabrúnir, Svinafell og Foss-
vogur, ogmörgum verður tiðfarið
á þessa staði I sífelldri leit að ein
hverju nýju — blaðfari, kisilrunn-
um trjábol eða fornri skel. En
steingervingar eru ekki aðeins
safngripir, þó að margir þeirra
séu fallegir á að lita, þvi að þeir
geta einnig gefið okkur margvis-
legar upplýsingar, t.d. um aldur
jarðlaga, gróðurfar, dýralif -og
loftslag fyrri tima.
Steingervingar eru leifar dýra
og plantna, sem finnast i jarðlög-
um. Mót eða för eftir trjáboli,
laufblöð eða skeljar eru jafnt
steingervingar og leifar liffæra,
sem jarðlögin kynnu að hafa
geymt. Spor eftir fugl eða annað
dýr, sem varðveitzt hefur i fornu
jarðlagi, er einnig steingerving-
ur. Hins vegar er hvorki steinkol
né olia talið til steingervinga, þó
að hvort tveggja sé af lifrænum
uppruna. Til þess að unnt sé að
tala um steingerving verður eitt-
hvað af sköpulagi eða innri bygg-
ingu lifverunnar að vera varð-
veitt.
Harðir likamshlutar, eins og
skeljar og bein, varðveitast bezt I
jarðlögum. Þannig verður skilj-
anlegt hvers vegna flatormar,
sem ekki hafa neina harða lik-
amshluta, hafa aldrei fundizt
steingerðir, þó að til séu um það
bil 9000 núlifandi tegundir. Oft er
upprunalega efni lifverunnar al-
veg horfiö, en i þess stað komið
annað efni. t.d. kisill i stað viðar i
viðarsteini. Nafnið steingerving-
ur er aldrei meira réttnefni en
þegar slikt á sér stað.
Jarðlög hafa sifellt verið að
myndast og molna niður, setlög
hafa sezt á sétlög, bergkvika
hefur brotizt upp á yfirborð jarð-
ar og orðið að hrauni eða mó-
bergi, jarðlagastaflar hafa um-
turnazt og orðið að fellingafjöll-
um. Allt þetta má lesa úr jarðlög-
unum,enþóhvergi i heild, þvi rof
og jarðskorpuhreyfingar hafa i
sifellu truflað upphleðsluna og
skapað eyður. Það er þvi nauð-
synlegt að rekja og bera saman
járðlög á mörgum aðskildum
svæðum til þess að fá yfirlit yfir
jarðsöguna.
Óumdeilanlega hafa steingerv-
ingar verið eitt bezta hjálpartæki
jarðfræðinga við jarðsögulegar
rannsóknir, enda verður aldurs-
munur jarðlaga ekki alltaf lesinn
eftir skipun eða stöðu laganna
sjálfra. Einkum hafa steingerv-
ingar sjávardýra komið að miklu
gagni, enda hafa og höfðu mörg
þeirra mikla landfræðilega út-
breiðslu. Ammonshorn og grap-
tólitar eru ágæt dæmi um dýr,
sem lifðu i öllum heimshöfum,
enda voru þau sund- og svifdýr og
þvl íitt háð botninum.
Mikil þróun hefur átt sér stað
hjá plöntum og dýrum frá fyrstu
tið til okkar daga og margar teg-
undir eru nú útdauðar með öllu.
Einstaka ættkvislir og tegundir
lifa venjulega I stuttan tima jarð-
sögulega séð og þess vegna er
hentugt að nota steingervinga til
þess að finna aldursmun jarðlaga
og rekja saman jarðmyndanir á
aðskildum svæðum. Jarðsögu-
taflan er til orðin á þennan hátt og
við tökum eftir þvi, að nöfn
stærstu timaeininganna, jarð-
sögualdanna, miðast við þróun
lifvera, upphafsöld, frumlifsöld,
fomlifsöld, miðlifsöld og nýlifs-
öld.
Einkennissteingervingar     ein-
kenna ákveðin jarðlög og þurfa að
vera algengir i þeim, en fágætir
eöa helzt ekki til staðar I eldri og
yngri jarðlögum. Þeir þurfa einn-
ig að hafa mikla landfræðilega út-
breiðslu og vera auðþekkjanlegir
öðrum en sérfræðingum.
Ýmsar tölur hafa verið uppi um
aldur jarðarinnar, en elzta berg,
sem enn hefur verið aldursgreint,
er gneis við Godthaab á Vest-
ur-Grænlandi, en það reyndist
vera 4000 milljón ára gamalt.
Aldur loftsteina og tunglgrjóts, á-
samt fyrrnefndri aldursákvörð-
un, virðist gefa til kynna að
jöröin sé aö minnsta kosti 4500
milljón ára gömul.
Jarðsögutöflunni er skipt i ald-
ir, eins og áður sagði, öldunum i
tlmabil, timabilunum I tlma og
timunum i skeið. Gert er ráð
fyrir, að upphafsöld ljúki fyrir
um það bil 3000 milljón árum og
frumlifsöld fyrir 600 milljón ár-
um. Steingervinga fer fyrst að
gæta að ráði neðst á fornlifsöld,
þ.e. fyrir 600 milljón árum, og eru
þar komnir fulltrúar flestra fylk-
inga hryggleysingja. Fornlifsöld
er talið lokið fyrir 220 milljón ár-
um og þá tekur miðlifsöld við, en
henni lýkur fyrir um það bil 65
milljón árum. Þá byrjar nýlifsöld
og er henni skipt I tvö tlmabil,
tertler, sem er eldra, og kvarter,
en það er talið hefjast fyrir rúm-
um 3 milljón árum. Tertiertima-
bilinu er siðan skipt i 5 tlma,
paleósen, eósen, óííigósen, mió7
sen og pliósen, en nöfn þessi eru1
úr grlsku og miðast við fjölgun
milifandi lindýrategunda i setlög-
um mynduðum i sjó. Kvarter-
tlmabilinu er á sambærilegan
hátt skipt i pleistósen eða Isöld og
hólósen eða niitlma, en hann er
talinn byrja fyrir 10.000 árum.
Steingervingar i islenzk-
um tertierlögum
Jaröfræðilega séð er Island
ungt land, enda allt myndað á ný-

ttbr.giosla jar&myndana I berggrunni islands: 1) blágrýtismyndun frá tertler: 2) Isaldarlög eldri en
700.000/a^a (grágrýtismyndun): 3) isaldarlög yngrien 700.000ára (móbergsmyndun).
Hfsöld. Elzta jarðmyndun lands-
ins er blágrýtismyndunin, sem er
hluti af stóru blágrýtissvæði, er
myndaðist við mikil eldsumbrot á
Norður-Atlantshafinu á tertler.
Islenzka blágrýtismyndunin nær
áöallega yfir tvö svæði, annars
vegar Vestur- og Norðurland frá
Hvalfirði til Bárðardals, og hins
vegar Austurland frá Þistilfirði
til Skeiðarársands. Samkvæmt
jarðlagahallanum mun elzta berg
á landinu vera við norðanvert
Isafjarðardjúp, i Borgarnesi, i
Fjörðum og i Gerpi. Lögunum
hallar inn að miðju landsins og
við finnum sifellt yngra berg i átt
að gosbeltunum.
Löngum var álitið, að blágrýtið
á Islandi væri af sama aldri og
blágrýtismyndanirnar á Vestur-
og Austur-Grænlandi, i Færeyj-
um, á Skotlandi og Irlandi. Rann-
sóknir siðari árabenda hinsvegar
til þess að svo sé ekki.
Kali-argon-aldursákvarðanir á
hraunum sýna, að blágrýtið á
Austur-Grænlandi og i Færeyjum
er urn 60 milljón ára gámalt, en
islenzka blágrýtið ekki eldra en 20
milljón ára.
Blágrýtismyndunin islenzka er
að mestu leyti gerð úr hraunlög-
um, einkum blágrýti, eins og
nafniðgefur til kynna. Meginhlut-
inn hefur hlaðizt upp i sprungu-
gosum, en einnig hefur gosið tals-
vert i eldkeilum og dyngjum. Eld-
stöðvarnar sjálfar eru sjaldan
varðveittar, en aðfærsluæðar
þeirra eru vel þekktar sem
basaltgangar, er skerast i gegn-
um lögin. Á milli hraunlaganna
eru vfða misþykk millilög úr seti
og gosmöl. Sum þessara laga eru
vatna- og árset að uppruna, en
rauðleit sand- eða leirlög úr eld-
fjallaösku og gjalli virðast þó
algengust. í þeim slðarnefndu er
vlða talsvart af koluðum plöntum
og er þvi' hugsanlegt, að hér sé á
stundum um fornan jarðveg að
ræða. Efnaveðrun hefur losað um
járn, sem litar lögin rauð, en slik
veörun getur aðeins átt sér stað I
röku loftslagi og hlýrra en nú er
hér á landi. A nokkrum stöðum er
rauði liturinn þannig til kominn,
aö glóandi hraun hafa rauðbrennt
efsta hluta undirlagsins. Eins og
þegar hefur verið gefið i skyn, á
þessi skýring ekki viö nema um
hluta af rauðu millilögunum, t.d.
er við Óshllðarveg, milli Bolung-
arvikur og Hnlfsdals, margra
metra þykkt rautt millilag og er
fráleitt, að hitaáhrif hraunsins,
sem lagðist ofan á það, hafi ein
átt þátt í að lita það rautt.
Millilögin I islenzku blágrýtis-
mynduninni er að mörgu leyti
mjög merkileg, m.a. vegna þess
að viða i þeim finnast leifar
plantna og jafnvel dýra, sem lifðu
hér á landi fyrir meira en 3
milljón árum, þ.e. á t'ertiertima-
bilinu. Sumar leifarnar eru svo
vel varðveittar að greina má þær
til ættkvísla eða jafnvel tegunda
og hafa rannsóknir á þessum leif-
um gefið margvislegar upplýs-
ingar um loftslag, gróðurfar og
jafnvel dýralif hér á landi á
myndunartima blágrýtislaganna.
Vlkjum nú að þeim steingerv-
ingum, sem fundizt hafa i is-
lenzku blágrýtismynduninni,
þvi að þeir hafa frá ýmsu að
segja. Tek ég þá fyrst plöntuleif-
ar, siöan ferskvatns- og landdýr
og að lokum veröur minnst á sæ-
dýraleifar   i   Tjörneslögunum
(sbr. næsta kafla).
Plöntusteingervingar eru bezt
varðveittir I millilögum blá-
grýtismyndunarinnar á Vest-
fjörðum og eru helztu fundarstað-
irnir i Þórishliðarfjalli i Selárdal,
i Surtarbrandsgili við Brjánslæk,
við Tröllatungu og Húsavikur-
kleif I Steingrimsfirði og I Mó-
kollsdal i Kollafirði I Stranda-
sýslu. Vel varðveitt blaðför hafa
einnig fundizt i millilögum sums
staðar I Borgarfirði, t.d. kringum
Hreðavatn og .yið Stafholt. Enn-
fremur hafa fundizt allvel varð-
veitt blaðför I Selárgili fyrir ofan
Illugastaði I Fnjóskadal. Litið
hefur fundizt af vel varðveittum
gróðurmenjum i blágrýtismynd-
uninni á Austurlandi og ákvarð-
anleg blaðför, aldin eða fræ hafa
ekki fundizt þar.
Áður en við ræðum frekar um
plöntuleifar I millilógum skulúm
við aðeins staldra við sjálf hraun-
lögin, þvi að þau geyma einnig
menjar um þann gróður, sem
klæddi landið á tertier, og þegar
betur er að gáð eru slíkar menjar
alls ekki eins sjaldgæfar og halda
mætti. Af slikum menjum eru
holur eftir trjáboli og greinar al-
gengastar, en hvergi eru þær jafn
greinilegar og I Kotagili i Skaga-
firði. Stundum má sjá far eftir
börkinn á holuveggjunum, eink-
um þar sem börkurinn hefur
sprungið og kvika troðizt inn i
sprungurnar, sem oft mynda rétt-
hyrntnet. Glóandi hraun hefur þá
runnið yfir skóginn og trén hafa
kolazt án þess að brenna strax,
enda eru holur þessar aðallega
neðst i hraunlögum, þar sem
litið súrefni hefur komizt að til
þess að viðhalda bruna. Siðan
eyðast trén og er þá tvennt til, að
eftir standi holan eða hraun
treðst inn i rörið og myndar
hraunafsteypu af trjábolnum.
Slfkar afsteypur eru nú þekktar
frá Húsavikurkleif i Steingrims-
firði og I óslandi i Hornafiröi.
Einum möguleika má ekki
gleyma, hart efni eins og kisill
getur sezt i tréð áður en það eyð-
ist. Þá varðveitist formið ó-
skemmt og má t.d. oft telja ár-
hringi i kisilrunnum stofnum en
allmikið virðist af þeim hér á
landi i hraunlögum blágrýtis-
myndunarinnar.
í millilögum er viða surtar-
brandur, en hann er upphaflega
mór, sem hefur kolazt. Venjulega
eru surtarbrandslögin heldur
þunn, sjaldan meira en einn met-
ri á þykkt. Steinbrandur er lag-
skipturog myndaðuriír smágerð-
um jurtaleifum, en viðarbrandur-
inn, sem er annað afbrigði surtar-
brands, er myndaður úr trjábol-
um. I viðarbrandi eru stofnarnir
orðnir flatir vegna jarðlagafargs-
ins, en viðargerðin er samt varð-
veitt. Greining eftir viðargerðinni
hefur verið framkvæmd á viðar-
brandi frá Vestf jörðum og virðist
risafura vera algengasta tréð i
lögunum.
1 leirlögum, sem fylgja surtar-
brandinum hafa beztu gróðurleif-
arnar fundizt, trjástofnar og
blaðför, aldin og fræ, ásamt smá-
sæjum frjókornum og gróum.
Jurtaleifarnar eru einkum varð-
veittar i leir- eöa sandkenndu
vatnaseti, t.d. i Surtarbrandsgili
hjá Brjánslæk. Fyrir 14 til 15
milljón árum hefur verið vatn,
þar sem nii er Surtarbrandsgiliö
					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12
Blašsķša 13
Blašsķša 13
Blašsķša 14
Blašsķša 14
Blašsķša 15
Blašsķša 15
Blašsķša 16
Blašsķša 16
Blašsķša 17
Blašsķša 17
Blašsķša 18
Blašsķša 18
Blašsķša 19
Blašsķša 19
Blašsķša 20
Blašsķša 20
Blašsķša 21
Blašsķša 21
Blašsķša 22
Blašsķša 22
Blašsķša 23
Blašsķša 23
Blašsķša 24
Blašsķša 24
Blašsķša 25
Blašsķša 25
Blašsķša 26
Blašsķša 26
Blašsķša 27
Blašsķša 27
Blašsķša 28
Blašsķša 28
Blašsķša 29
Blašsķša 29
Blašsķša 30
Blašsķša 30
Blašsķša 31
Blašsķša 31
Blašsķša 32
Blašsķša 32
Blašsķša 33
Blašsķša 33
Blašsķša 34
Blašsķša 34
Blašsķša 35
Blašsķša 35
Blašsķša 36
Blašsķša 36
Blašsķša 37
Blašsķša 37
Blašsķša 38
Blašsķša 38
Blašsķša 39
Blašsķša 39
Blašsķša 40
Blašsķša 40