Tķmarit.is
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Fréttablašiš

og  
S M Þ M F F L
. . . . 1 2 3
4 5 6 7 8 9 10
11 12 13 14 15 16 17
18 19 20 21 22 23 24
25 26 27 28 . . .
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |


Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Fréttablašiš

						 22. febrúar 2007  FIMMTUDAGUR10
Í GARÐINUM HEIMA
HAfstEINN HAflIÐAsoN skRIfAR UM  
AllAN GRóÐUR HEIMIlANNA
Lengi voru sveppir taldir tilheyra jurtaríkinu og 
þar af leiðandi féllu þeir beint inn í þá grasafræði-
kennslu sem fólk á mínum aldri og eldra naut í 
barnaskóla. Líklega hefur það verið tengingin við 
jörðina og sú staðreynd, að þeir sveppir sem menn 
tóku mest eftir birtust innan um sumargróðurinn í 
högum og skógum. En eftir nánari athugun er nú 
haft fyrir satt, að sveppirnir séu eiginlega mun 
skyldari dýrum en jurtum. Reyndar er þeim skipað 
í sitt eigið ríki; svepparíkið. Sveppirnir eiga það 
sameiginlegt að vera allir ófrumbjarga rotverur 
sem hafast við á dauðum eða svekktum lífmassa. 
Þá skortir grænukorn og geta því ekki ljóstillífað 
eins og plöntur. En margir sveppir mynda samlífi 
við plöntur og lifa þar við eins konar ?kaup-kaups?-
samkomulag sem báðir aðilar hagnast á. Flestar 
plöntur hafa sína sérstöku fylgisveppi sem ýmist 
lifa í lauslegri tengingu við rætur þeirra eða, hjá 
sumum tegundum, festa sig við ræturnar og mynda 
um þær eins konar hjúp eða slíður, svokallaða 
svepprót. Sveppirnir hreinsa upp og endurvinna 
það sem ræturnar smita frá sér og koma þar með í 
veg fyrir jarðvegsþreytu. En þegar um svepprót er 
að ræða, eins og hjá flestum trjátegundum, skiptir 
hún öllu máli fyrir vöxt og viðgang trjánna. Svepp-
rótin fær prótín og sykrur frá trénu en launar fyrir 
sig með því að leysa snefilefnin í jarðveginum úr 
læðingi og að einhverju leyti að styrkja ónæmis-
kerfi þess og viðnámsþrótt. Sveppategundir skipta 
þúsundum og þær er að finna um allan heim. Flest-
ar eru þær mönnum og náttúrunni mjög til gagns, 
en nokkrar geta verið pirrandi, jafnvel valdið tjóni 
og dauða, ef þær verða of nákomnar. En um það 
verður ekki fjallað hér.
Mannamatur frá upphafi vega
Frá örófi alda hafa flestir kynþættir manna tínt 
sveppi og matreitt þá. Sveppir eru ríkir af næring-
arefnum og vítamínum. Og þegar við tölum um 
sveppi í þessu samhengi þá eru það fyrst og síðast 
hin eiginlegu ?aldin? sveppanna sem við leggjum 
okkur til munns. Mönnum lærðist fljótt hvaða 
sveppir voru ljúffengir til átu og hverjir ekki. Eins 
að forðast sveppi sem voru eitraðir eða bragðvond-
ir. Oftast fara þessir eiginleikar saman. Samt eru 
dæmi þess að menn sóttust eftir sveppum sem ollu 
eins konar eitrunar- og ofskynjunarástandi. Ber-
serkjasveppurinn er einna frægastur þeirra. Menn 
seyddu hann og tuggðu til að komast í einhvers 
konar brjálæði. Sveppurinn er eitraður, en ekki 
nægilega þó til að drepa mann. En hann veldur líf-
færatjóni og hræðilegum kvölum meðan eitrunin 
er að renna af. Annar sveppur, honum náskyldur, 
drepur samt mann við fyrsta bita ? og það sem er 
verra er að hann líkist mjög hinum saklausa og 
ljúffenga ætisveppi. Sem betur fer hefur hann ekki 
fundist hér á landi enn, enda er hann bundinn við 
beykiskóga svo lítil hætta er á að hann muni nema 
land, en gæti þó fylgt með og fundist undir beyki-
trjám í görðum ef sumrin fara að gerast hér lengri 
og hlýrri en verið hefur.
Ætisveppurinn yndislegi
En sá sveppur sem við þekkjum einna best er hinn 
ræktaði ætisveppur, sem á vísindamálinu heitir 
Agaricus bisporus. Hann er ættaður sunnan úr 
Evrópu og Frakkar byrjuðu að rækta hann á önd-
verðri átjándu öld. Víða er hann þess vegna kallað-
ur ?franski sveppurinn? eða að franska orðið 
?champignon? ? sem þýðir einfaldlega sveppur ? er 
notað í einhverju formi sem nafn á hann. Ætisvepp-
urinn er ræktaður í beðum með sérstakri jarðvegs-
blöndu sem auðug er af lífrænum efnum. Ræktun-
in er vandaverk og fer fram í ræktunarklefum þar 
sem hita og raka er stýrt af mikilli nákvæmni. 
Hreinlæti er afar mikilvægt til að tryggja það að 
aðrar sveppategundir og fleira óæskilegt nái ekki 
fótfestu. Hver ræktunarumferð tekur nokkrar 
vikur og þegar uppskeru lýkur er allt efni fjarlægt 
úr klefunum og þeir sótthreinsaðir áður en byrjað 
er á nýrri umferð. Ætisveppir hafa verið ræktaðir 
á Íslandi í stöðugum og vaxandi mæli undanfarin 
fjörutíu ár. Nú fer framleiðslan að mestu fram á 
Flúðum. Tveir stofnar af ætisveppum eru einkum 
ræktaðir, venjulegir hvítir ?hnappasveppir? og 
brúnleitir ?kastaníusveppir?. Hnappasveppirnir 
eru þessir algengu sem allir þekkja, með mildu en 
ákveðnu bragði. Kastaníusveppirnir eru bragð-
meiri og henta vel þegar við viljum gera okkur 
dagamun eða undirstrika ?villibráð? til dæmis. 
Sveppi má matreiða á ýmsa vegu. Það er hægt að 
nota þá hráa, smátt skorna í hrásalat. Þeir eru góðir 
smjörsteiktir í þykkri rjómasósu, gjarna ofan á 
ristað brauð sem hitað er í ofni í svo sem 7-8 mínút-
ur. Sveppi má krydda með sjávarsalti, svörtum 
pipar, tímíani og malaðar kardímommur, rétt á 
hnífsoddi, draga sveppabragðið sérstaklega vel 
fram.
sitthvað um sveppi
Húsráð
Nokkur góð ráð um þrif 
á skítugum svömpum,ofN-
skúffum og þvottavélum
n Eigi að sótthreinsa skítuga og 
illa lyktandi svampa er gott að 
þvo svampinn mjög vel og hita 
hann í örbylgjuofninum í stutta 
stund meðan hann er blautur. 
þegar þú sérð gufa úr svamp-
inum eru bakteríurnar í honum 
dauðar. taktu hann varlega út 
því hann er mjög heitur. þvoðu 
síðan svampinn aftur mjög vel 
fyrir notkun. Ekki er hægt að 
gera þetta við svampa með 
málmi í.
n oft hellast matarleifar á ofn-
skúffur og niður í sjálfan ofninn. 
þá er gott að strá strax dálitlu 
salti á leifarnar. þegar ofninn 
hefur kólnað er síðan hægt að 
bursta leifarnar af með rökum 
svampi.
n Blaut föt 
fara fljótt 
að lykta 
gleym-
ist þau í 
þvottavél-
inni og lykt-
in sú loðir 
við vélina 
lengi á eftir. 
til að losna 
við þetta er mælt með að setja 
matarsóda í stað þvottaefnis og 
jafnvel að setja örlítið þvottaefni 
með. lyktin á að hverfa.
Engin mánaðargjöld - þú átt kerfið!
F
í
t
o
n
/
S
Í
A

					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12
Blašsķša 13
Blašsķša 13
Blašsķša 14
Blašsķša 14
Blašsķša 15
Blašsķša 15
Blašsķša 16
Blašsķša 16
Blašsķša 17
Blašsķša 17
Blašsķša 18
Blašsķša 18
Blašsķša 19
Blašsķša 19
Blašsķša 20
Blašsķša 20
Blašsķša 21
Blašsķša 21
Blašsķša 22
Blašsķša 22
Blašsķša 23
Blašsķša 23
Blašsķša 24
Blašsķša 24
Blašsķša 25
Blašsķša 25
Blašsķša 26
Blašsķša 26
Blašsķša 27
Blašsķša 27
Blašsķša 28
Blašsķša 28
Blašsķša 29
Blašsķša 29
Blašsķša 30
Blašsķša 30
Blašsķša 31
Blašsķša 31
Blašsķša 32
Blašsķša 32
Blašsķša 33
Blašsķša 33
Blašsķša 34
Blašsķša 34
Blašsķša 35
Blašsķša 35
Blašsķša 36
Blašsķša 36
Blašsķša 37
Blašsķša 37
Blašsķša 38
Blašsķša 38
Blašsķša 39
Blašsķša 39
Blašsķša 40
Blašsķša 40
Blašsķša 41
Blašsķša 41
Blašsķša 42
Blašsķša 42
Blašsķša 43
Blašsķša 43
Blašsķša 44
Blašsķša 44
Blašsķša 45
Blašsķša 45
Blašsķša 46
Blašsķša 46
Blašsķša 47
Blašsķša 47
Blašsķša 48
Blašsķša 48
Blašsķša 49
Blašsķša 49
Blašsķša 50
Blašsķša 50
Blašsķša 51
Blašsķša 51
Blašsķša 52
Blašsķša 52
Blašsķša 53
Blašsķša 53
Blašsķša 54
Blašsķša 54
Blašsķša 55
Blašsķša 55
Blašsķša 56
Blašsķša 56
Blašsķša 57
Blašsķša 57
Blašsķša 58
Blašsķša 58
Blašsķša 59
Blašsķša 59
Blašsķša 60
Blašsķša 60
Blašsķša 61
Blašsķša 61
Blašsķša 62
Blašsķša 62
Blašsķša 63
Blašsķša 63
Blašsķša 64
Blašsķša 64
Blašsķša 65
Blašsķša 65
Blašsķša 66
Blašsķša 66
Blašsķša 67
Blašsķša 67
Blašsķša 68
Blašsķša 68
Blašsķša 69
Blašsķša 69
Blašsķša 70
Blašsķša 70
Blašsķša 71
Blašsķša 71
Blašsķša 72
Blašsķša 72