Tķmarit.is   | Tķmarit.is |
Leita | Titlar | Greinar | Fréttir | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Ķsafold

og  
S M Þ M F F L
. . . 1 2 3 4
5 6 7 8 9 10 11
12 13 14 15 16 17 18
19 20 21 22 23 24 25
26 27 28 29 30 31 .
PDF  | HQ_PDF  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | TXT  |


Ašlaga hęš


žś žarft aš vera meš Adobe Reader Plugin til aš skoša žessa sķšu


get Adobe Reader



Ķsafold

						3 é a f o l 6.

III «?

Björn   Gunnlaugsson

er liðinn. Flestum mun kunnugt, að

hin síðustu árin var að kalla mátti ekki

eptir nema skarið af lifi þessa mikla

manns. Að kvöldi hius 17.þ.m.slokknaði

það,   af  lítilfjörlegum   lasleik.

Björn Gunnlaugsson fæddist að Tann-

stöðum við Hrútafjörð 28. sept. 1788.

Foreldrar hans hjetu Gunnlaugur

Magnússon1, einstakur hugvitsmaður og

smiður, og Ólöf Bjarnardóttir, og

munu þau síðan hafa flutzt búferlum

austur á Valnsnes, þvl að þar er Gunn-

laugs smiðs jafnan getið. Björn, er

miður þótti til bænduvinnu fallinn, var

settur til bóknáms, fyrst hjá Gisla presti

Magnússyni að Tjörn á Vatnsnesi og

síðan hjá Halldóri prófasli Ámundasyni

að Melstað, og þaðan var hann útskrif-

aður af Geir biskupi Vídalín árið 1808.

þá var ófriður sem mestur í útlönd-

um, eins og kuuhugt er orðið, og ekkí

hugsandi til utanferða hjeðan af landi

fyrir námsmenn. Björn varð því, eins

og aðrir fleiri á þeim óaldarárum, að

bíða betri tíma. Er oss það ókunnugt,

er á daga hans dreif þau árin, frá 1808

til 1817, nema þetta tvennt: að hann

vildi verða kapellan hjá síra Sæmundi

Hólm, presti að Helgafelli,   en Espólín

segir:

að Birni   hafi  verið   ráðið frá

því,    «með   því  hann   sjálfur var   nær

annars   hugar um ailt   nema mælinga-

fræði;» ög, að hann náði viðkynningu

þeirra Scheels og Frísaks,   löitenanta,

er þá störfuðu hjer að strandamæling-

um, og varð honum það til mikils góðs,

því   að bæði   veittu þeir   honum   leið-

beiningu í þeirri mennt,   er allur hans

bugur   hneigðist   að,   og gáfu  honum

bækur þar að lútandi.    Má hafa það að

marki,   að Björn hafi eitthvað lesið og

eitthvað lært þau árin, að sama haust-

ið,   sem  hann sigldi   til   Kaupmanna-

hafnar, 1817,   og tók   hið fyrsta   lær-

dómspróf á háskólanum (examen arti-

um), leysti hann spurningu þá, er há-

skólinn   setti   þeim   til   úrlausnar,   er

mælingafræði stunda, og fekk hinn fyr-

irheilna   gullpening    að    verðlaunum.

Mun þelta, að vjer ætlum, eindæmi við

háskólann, að nokkur vinni þar til slíkra

verðlauna sömu dagana,   sem hann er

að   ganga   imdir hið   fyrsta  eða   inn-

tökupróf skólans.    Árið eptír vann Björn

verðlaunapening háskólans af nýju.  Af

þessu fjekk   hann  orð á sig,   og mun

það hafa dregið til þess, að hann yarð

aðstoðarmaður Schumachers, hins nafn-

kunna stjörnumeistara,    við  mælingar-

störf hans (Gradmaaling) suður á Holt-

setalandi, og gekk það í tvö ár.    þessu

1)  Árbækur Espólíns 9. hefti, bls. 133.

2)  Árbækur Eapólíns 10. hefti, 62. kap.

Föstudaginn   24. marzmánaðar.

1§70.

næst varð Björn kennari við Be8sa-

staðaskóla 14. maí 1822, og bjelt því

embætti meðan skóli var á Bessastöð-

um, og sömuleiðis eptir að skólinn

fluttist til Reykjavíkur 1846, þangað til

Dr. Hallgr. Scheving sagði af sjer yf-

irkennaraembætti 1850; varð Björn þá

yfirkennari skólans og var það til 1862,

er hann fekk lausn frá embætli og lifði

við eftirlaun upp frá því.

Meðan hann gegndi embætti við

Bessastaðaskóla, bjó hann í Sviðholti

og kvongaðist þar, 1. Ragnheiði Bjarna-

dóttur, ekkju Jóns adjunkts Jónssonar,

sem fórst með póstskipi undir Svörtu-

loptum 1817. þeirra sonur var Bjarni

rektor. En dóttir þeirra Bjarnar Gunn-

laugssonar og Ragnheiðar var frú Ólöf,

kona Jens rektors Sigurðssonar. 2.

Guðlaugu Aradóttur, ekkju þórðar stú-

dents Bjarnasonar. þeirra dóttir var

frú Sezelja Thorberg. En þeim Birni

og Guðlaugu varð eigi barna auðið, er

á legg kæmust. Fyrri konu sína missti

Björn árið 1834, en hina síðari ár-

ið 1873

það málti telja lán hans, að hann

eignaðist þær afbragðskonur, sem hann

átti. Hann þurfti eigi um annað að

hugsa en vísindin og sitt embælti, en

þær höfðu áhyggjur bús og barna.

Bæði sökum þessa og svo hins, að

hann var mikill starfsmaður, þá liggur

mikið og margt eptir hann.

Fyrst má telja ritlinga þá, er frá

hans hendi hafa komið, t. a. m. boðs-

rit Bessastaðaskóla. 1, Nokkrar ein-

faldar reglur til að útreikna tunglsins

gang, á íslenzku og latlnu, Viðey 1828

i 4°; 2, De memura hlandiœ, á dönsku

og latínu, Viðey 1834 f 8°; 3, Töflur

yfir sólarinnar sýnilega gang á íslandi,

Viðey 1836, 4°; 4, Njóla, eður einföld

skoðun himinsins o. 8. frv., Viðey

1842, og gefin út aptur í Reykjavík

1853 ; 5. Leiðarvísir til að þekkja stjörn-

ur, fyrri og síðari partur, prentaður

1844 og 1845. þá er «Tölvísin», sem

hann ritaði og bókmenntafjelagið gaf

út 1865. Það er mikið rit, og þó ekki

nema &elmingur þess prentaður; hitt

er til í handriti og er eign fjelagsins.

þessutan samdi hann ýmsar smágreinir

um sitt hvað. er lesa má í tímarilum

vorum, þjóðólfi, íslendingi, og ef til

vill víðar.

En þar næst má telja hans mikla

verk: Uppdrátt ísland's. Á því starfi

byrjaði hann árið 1831, eptir tilmælum

bókmenntafjelagsins, fyrst eingöngu á

þess kostnað, en síðan styrkti stjórnin.

Verkið var mikið og vandasamt, en

launin lítil, og óhætt að fullyrða, að

engion nema Björn hefði ekizt það á

hendur fyrir svo lítið. Haun ferðaðist

á sumrin, tók fyrir stærri eða minni

21

kafla landsins, mældi þá í krók og kring

og gjörði uppdrætti yfir, þegar hann

var kominn heim og hafði tómstundir

til, og hjelt því starfi fram þangað til

sumarið 1843, að hann hafði yflrfarið

landið, eins og hann segir í brjefi til

bókmenntafjelagsdeildarinnar í Kaup-

mannahöfn, dagsettu f Sviðholti 10. febr.

1844: «Nú er eg þá loksins búinn að

yfir fara allt landið, eins og kostur

er á, þó sumstaðar sje ekki svo vel

skoðað sem skyldi,; en það mundi

kosta óþolandi tfmalengd og pen-

inga útlát fyrir fjelagið, að láta

skoða hvert einstakt fjall, þar sem þau

standa mjög þjett saman, álíkt og hús

í stórum og þjettbyggðum borgum».

þó telur hann sig — í brjefinu — fús-

an til að skoða Vatnajökul, ef fjelagið

vilji; en af því mun eigi hafa orðið.

Landsuppdrættir þessir voru siðan

steinprenlaðirv eins og kunnugt er, og

hafa þeir flutt frægðarorð Bjarnar út

um allan hinp menntaða heim. í sum-

ar sem leið fjekk bókmenntafjelagið

heiðurspening frá París fyrir þenna

lands-uppdrátt.

Lm Heklugo6lð 1845   samdi hann

ritgjörð, og sendi hana (að oss minnir)

vísindafjelaginu      í     Kaupmannahöfn.

Sömuleiðis ritaði hana eitthvað um eld

þann, er brann fyrir Reykjanesi  1831.

Og það mun án efa vera margt fleira,

er hann  hefir samið,   þó oss sje það

að svo stöddu ókunnugt.     Pað er eigi

óllklegt,    að til sjeu einhver   Ijóðmæli

eptir hann óprentuð,   því að hann var

skáld,    og það einkennilegt og merki-

legt,   eins   og   sum  erindi (   «NjóIu»

sýna,    og vorvísan f Klausturpóstinum

1823,    er þetta er upphaf að:    «Inn-

dælt er nú komið vor,   af því heylóan

dýrö guði raddfögur sýngum  o. s. frv.

Hann varði öllum  sínum stundum

í þjónustu vísindanna, hafinn yfir and-

streymi,    stímabrak   og smámuni dag-

legs lífs.      Hann vissi tíðum ekkert af

þvl,   er í kringum   hann gjörðist,    og

þarf það eigi að undra,    þvi að hugur

hans   var þá   annaðhvort f langferð út

um   himingeiminn    og   í fjelagi   með

Herschel, Arago og Struve,   eða hann

sökti   sjer   ofan í djúp   heimspekinnar

og skygndist þar um, er Leibnitz, Kant

og Fichte   höfðu á undan   farið.      Ef

nokkur má nefnast spekingur að viti af

íslendingum á seinni tímum, þá er það

Björn Gunnlaugsson.     Spekings-nafnið

er veglegt,   því verður eigi neitað,   en

þá fyrst fær   það sína sönnu þýðingu,

ef að sá, sem það ber,   elskar Guð af

hug oghjarta.    Hin óbrigðuiu sannindi:

• Ótti   drottins   er upphaf   vizkunnam,

er sá grundvöllur,   sem vjer ætlum að

þessi sjaldgæfi maður hafi byggt á allt

I   sitt ráðlag.   Hann var svo handgen'gtnn

					
Fela smįmyndir
Blašsķša 21
Blašsķša 21
Blašsķša 22
Blašsķša 22
Blašsķša 23
Blašsķša 23
Blašsķša 24
Blašsķša 24