Tķmarit.is
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Ķsafold

og  
S M Þ M F F L
. . . 1 2 3 4
5 6 7 8 9 10 11
12 13 14 15 16 17 18
19 20 21 22 23 24 25
26 27 28 29 30 31 .
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |


Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Ķsafold

						3 é a f o l 6.
III «?
Björn   Gunnlaugsson
er liðinn. Flestum mun kunnugt, að
hin síðustu árin var að kalla mátti ekki
eptir nema skarið af lifi þessa mikla
manns. Að kvöldi hius 17.þ.m.slokknaði
það,   af  lítilfjörlegum   lasleik.
Björn Gunnlaugsson fæddist að Tann-
stöðum við Hrútafjörð 28. sept. 1788.
Foreldrar hans hjetu Gunnlaugur
Magnússon1, einstakur hugvitsmaður og
smiður, og Ólöf Bjarnardóttir, og
munu þau síðan hafa flutzt búferlum
austur á Valnsnes, þvl að þar er Gunn-
laugs smiðs jafnan getið. Björn, er
miður þótti til bænduvinnu fallinn, var
settur til bóknáms, fyrst hjá Gisla presti
Magnússyni að Tjörn á Vatnsnesi og
síðan hjá Halldóri prófasli Ámundasyni
að Melstað, og þaðan var hann útskrif-
aður af Geir biskupi Vídalín árið 1808.
þá var ófriður sem mestur í útlönd-
um, eins og kuuhugt er orðið, og ekkí
hugsandi til utanferða hjeðan af landi
fyrir námsmenn. Björn varð því, eins
og aðrir fleiri á þeim óaldarárum, að
bíða betri tíma. Er oss það ókunnugt,
er á daga hans dreif þau árin, frá 1808
til 1817, nema þetta tvennt: að hann
vildi verða kapellan hjá síra Sæmundi
Hólm, presti að Helgafelli,   en Espólín
segir:
að Birni   hafi  verið   ráðið frá
því,    «með   því  hann   sjálfur var   nær
annars   hugar um ailt   nema mælinga-
fræði;» ög, að hann náði viðkynningu
þeirra Scheels og Frísaks,   löitenanta,
er þá störfuðu hjer að strandamæling-
um, og varð honum það til mikils góðs,
því   að bæði   veittu þeir   honum   leið-
beiningu í þeirri mennt,   er allur hans
bugur   hneigðist   að,   og gáfu  honum
bækur þar að lútandi.    Má hafa það að
marki,   að Björn hafi eitthvað lesið og
eitthvað lært þau árin, að sama haust-
ið,   sem  hann sigldi   til   Kaupmanna-
hafnar, 1817,   og tók   hið fyrsta   lær-
dómspróf á háskólanum (examen arti-
um), leysti hann spurningu þá, er há-
skólinn   setti   þeim   til   úrlausnar,   er
mælingafræði stunda, og fekk hinn fyr-
irheilna   gullpening    að    verðlaunum.
Mun þelta, að vjer ætlum, eindæmi við
háskólann, að nokkur vinni þar til slíkra
verðlauna sömu dagana,   sem hann er
að   ganga   imdir hið   fyrsta  eða   inn-
tökupróf skólans.    Árið eptír vann Björn
verðlaunapening háskólans af nýju.  Af
þessu fjekk   hann  orð á sig,   og mun
það hafa dregið til þess, að hann yarð
aðstoðarmaður Schumachers, hins nafn-
kunna stjörnumeistara,    við  mælingar-
störf hans (Gradmaaling) suður á Holt-
setalandi, og gekk það í tvö ár.    þessu
1)  Árbækur Espólíns 9. hefti, bls. 133.
2)  Árbækur Eapólíns 10. hefti, 62. kap.
Föstudaginn   24. marzmánaðar.
1§70.
næst varð Björn kennari við Be8sa-
staðaskóla 14. maí 1822, og bjelt því
embætti meðan skóli var á Bessastöð-
um, og sömuleiðis eptir að skólinn
fluttist til Reykjavíkur 1846, þangað til
Dr. Hallgr. Scheving sagði af sjer yf-
irkennaraembætti 1850; varð Björn þá
yfirkennari skólans og var það til 1862,
er hann fekk lausn frá embætli og lifði
við eftirlaun upp frá því.
Meðan hann gegndi embætti við
Bessastaðaskóla, bjó hann í Sviðholti
og kvongaðist þar, 1. Ragnheiði Bjarna-
dóttur, ekkju Jóns adjunkts Jónssonar,
sem fórst með póstskipi undir Svörtu-
loptum 1817. þeirra sonur var Bjarni
rektor. En dóttir þeirra Bjarnar Gunn-
laugssonar og Ragnheiðar var frú Ólöf,
kona Jens rektors Sigurðssonar. 2.
Guðlaugu Aradóttur, ekkju þórðar stú-
dents Bjarnasonar. þeirra dóttir var
frú Sezelja Thorberg. En þeim Birni
og Guðlaugu varð eigi barna auðið, er
á legg kæmust. Fyrri konu sína missti
Björn árið 1834, en hina síðari ár-
ið 1873
það málti telja lán hans, að hann
eignaðist þær afbragðskonur, sem hann
átti. Hann þurfti eigi um annað að
hugsa en vísindin og sitt embælti, en
þær höfðu áhyggjur bús og barna.
Bæði sökum þessa og svo hins, að
hann var mikill starfsmaður, þá liggur
mikið og margt eptir hann.
Fyrst má telja ritlinga þá, er frá
hans hendi hafa komið, t. a. m. boðs-
rit Bessastaðaskóla. 1, Nokkrar ein-
faldar reglur til að útreikna tunglsins
gang, á íslenzku og latlnu, Viðey 1828
i 4°; 2, De memura hlandiœ, á dönsku
og latínu, Viðey 1834 f 8°; 3, Töflur
yfir sólarinnar sýnilega gang á íslandi,
Viðey 1836, 4°; 4, Njóla, eður einföld
skoðun himinsins o. 8. frv., Viðey
1842, og gefin út aptur í Reykjavík
1853 ; 5. Leiðarvísir til að þekkja stjörn-
ur, fyrri og síðari partur, prentaður
1844 og 1845. þá er «Tölvísin», sem
hann ritaði og bókmenntafjelagið gaf
út 1865. Það er mikið rit, og þó ekki
nema &elmingur þess prentaður; hitt
er til í handriti og er eign fjelagsins.
þessutan samdi hann ýmsar smágreinir
um sitt hvað. er lesa má í tímarilum
vorum, þjóðólfi, íslendingi, og ef til
vill víðar.
En þar næst má telja hans mikla
verk: Uppdrátt ísland's. Á því starfi
byrjaði hann árið 1831, eptir tilmælum
bókmenntafjelagsins, fyrst eingöngu á
þess kostnað, en síðan styrkti stjórnin.
Verkið var mikið og vandasamt, en
launin lítil, og óhætt að fullyrða, að
engion nema Björn hefði ekizt það á
hendur fyrir svo lítið. Haun ferðaðist
á sumrin, tók fyrir stærri eða minni
21
kafla landsins, mældi þá í krók og kring
og gjörði uppdrætti yfir, þegar hann
var kominn heim og hafði tómstundir
til, og hjelt því starfi fram þangað til
sumarið 1843, að hann hafði yflrfarið
landið, eins og hann segir í brjefi til
bókmenntafjelagsdeildarinnar í Kaup-
mannahöfn, dagsettu f Sviðholti 10. febr.
1844: «Nú er eg þá loksins búinn að
yfir fara allt landið, eins og kostur
er á, þó sumstaðar sje ekki svo vel
skoðað sem skyldi,; en það mundi
kosta óþolandi tfmalengd og pen-
inga útlát fyrir fjelagið, að láta
skoða hvert einstakt fjall, þar sem þau
standa mjög þjett saman, álíkt og hús
í stórum og þjettbyggðum borgum».
þó telur hann sig — í brjefinu — fús-
an til að skoða Vatnajökul, ef fjelagið
vilji; en af því mun eigi hafa orðið.
Landsuppdrættir þessir voru siðan
steinprenlaðirv eins og kunnugt er, og
hafa þeir flutt frægðarorð Bjarnar út
um allan hinp menntaða heim. í sum-
ar sem leið fjekk bókmenntafjelagið
heiðurspening frá París fyrir þenna
lands-uppdrátt.
Lm Heklugo6lð 1845   samdi hann
ritgjörð, og sendi hana (að oss minnir)
vísindafjelaginu      í     Kaupmannahöfn.
Sömuleiðis ritaði hana eitthvað um eld
þann, er brann fyrir Reykjanesi  1831.
Og það mun án efa vera margt fleira,
er hann  hefir samið,   þó oss sje það
að svo stöddu ókunnugt.     Pað er eigi
óllklegt,    að til sjeu einhver   Ijóðmæli
eptir hann óprentuð,   því að hann var
skáld,    og það einkennilegt og merki-
legt,   eins   og   sum  erindi (   «NjóIu»
sýna,    og vorvísan f Klausturpóstinum
1823,    er þetta er upphaf að:    «Inn-
dælt er nú komið vor,   af því heylóan
dýrö guði raddfögur sýngum  o. s. frv.
Hann varði öllum  sínum stundum
í þjónustu vísindanna, hafinn yfir and-
streymi,    stímabrak   og smámuni dag-
legs lífs.      Hann vissi tíðum ekkert af
þvl,   er í kringum   hann gjörðist,    og
þarf það eigi að undra,    þvi að hugur
hans   var þá   annaðhvort f langferð út
um   himingeiminn    og   í fjelagi   með
Herschel, Arago og Struve,   eða hann
sökti   sjer   ofan í djúp   heimspekinnar
og skygndist þar um, er Leibnitz, Kant
og Fichte   höfðu á undan   farið.      Ef
nokkur má nefnast spekingur að viti af
íslendingum á seinni tímum, þá er það
Björn Gunnlaugsson.     Spekings-nafnið
er veglegt,   því verður eigi neitað,   en
þá fyrst fær   það sína sönnu þýðingu,
ef að sá, sem það ber,   elskar Guð af
hug oghjarta.    Hin óbrigðuiu sannindi:
• Ótti   drottins   er upphaf   vizkunnam,
er sá grundvöllur,   sem vjer ætlum að
þessi sjaldgæfi maður hafi byggt á allt
I   sitt ráðlag.   Hann var svo handgen'gtnn
					
Fela smįmyndir
Blašsķša 21
Blašsķša 21
Blašsķša 22
Blašsķša 22
Blašsķša 23
Blašsķša 23
Blašsķša 24
Blašsķša 24