Tķmarit.is
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Ķsafold

og  
S M Þ M F F L
. . 1 2 3 4 5
6 7 8 9 10 11 12
13 14 15 16 17 18 19
20 21 22 23 24 25 26
27 28 29 30 31 . .
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |


Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Ķsafold

						
.ÍTemur út ýmist einu sinni eða
tvisv. í viku. Verð árg. (80 ark.
minnst) 4 kr., erlendis 5 kr. eða
l'/s doll.; borgist fyrír miðjan
júlí (erlendis i'yrir fram).
ISAFOLD.
Uppsógn (skrifleg) bundin   við
áramót, ógild nema   komin  sé til
útgefanda fyrir 1. október.
Afgreíðslustofa blaðsins er
Austurstrœti 8.
XXVI.  Árg.
Reykjavík, laugardaginn 5. ágúst 1899.
54. blað.
Forngrvpasaf'n opiðmvd.og ld. kl.ll—12.
Landsbankinn opinn hvern virkan dag
kl. 9'/«—12'/s Bankastjóri víð lO'/»-llV«
annar gæzlustjóri 12—1.
Landsbókasafn opið hvern virkan dag
kl. 4—t! ©g einni stundu lengur (til kl.7)
md., mvd. og ld.   til útlána.
Leikurinn,
sem ekki tókst að verja.
Vonandi athugar þjóðin vandlega
umræðurnar í neðri deild 1 stjórnar-
skrármálinu, sem prentaðar eru í síð-
asta blaði Isafoidar — og þá ekki síð-
ur ástæðurnar móti samningunum við
stjórnina heldur en með þeim.
Vér nefnum auðvitað af ásettu ráði
samninga við stjórnina, enekki stjórnar-
tilboðið. |>ví að eftir að sú yfirlýsing
stjórnarfulltrúans var fengin, að stjórn-
in vildi semja um málið, og ekki væri
vonlaust um neina þá breyting, sem
ekki hreyfði neitt við sambandinu milli
landanna, var það ekki lengur stjórn-
artilboðið eitt, sem um var að ræð<i
og deildin feldi, heldur og allar samn-
ingatilraunir um stjórnarmál vort.
Hvers vegna hafnaði deildin þeim?
þ/eir Einar Jónsson og Guðjón Quð-
laugsson tóku að sér að svara þeirri
spurningu.
Fyrsta svarið    er    þá   þetta:
Vér megum ekkert samþykkja ann-
að en það, sem áreiðanleg vissa er
fyrir að fáist. Meðan stjórnin afsegir
að sinna nokkurum kröfum, eru þess-
ir menn ótrauðir að samþykkja þær.
En þegar stjórnin eftir langa mæðu
býðet til að semja, þá verðum vér fyr-
ir hvern mun að varast að láta nokk-
urrar þeirrar kröfu getið, sem ekki sé
fyrir fram áreiðanlega víst að stjórnin
gangi að!
Ekki er nú óhyggilega á stað farið,
piltar! Hún ætti að geta sannfært
þjóðina, þessi fyrsta ástæða ! Eða
hvað finst mönnum?
Onntir astæðan er sú, að ekki sé
mikið varið í að fá ráðgjafa á þing;
reyndar muni hann ekki ráða of miklu
á þingi, en sé hann viðsjáll og slægur,
muni hann verða þar til ills.
Að því er snertir vald ráðgjafans á
þingi, getur naumast verið um fleira
en þrent að ræða: að hann ráði of
miklu, að hann ráði of litlu, eða að
hann ráði mátulega miklu. E. J. var
ekki hræddur um, að hann mundi ráða
of miklu. Hann getur ekki verið neitt
hræddur við það, að hann ráði mátu-
lega miklu; til þess ætlast hann og
þess æskir hann vafalaust. Hann
hlýtur þá að óttast að hann muni ráða
of litlu — það er að segja, ef hann
er »viðsjáll og slægurt.
•Gáfulegt svar af ekki lærðari manni!«
sagði Skugga-Sveinn heitinn.
þriðja ástæðan er sú, að sé ráðgjaf-
inn búsettur í Danmörku, muni hann
fráleitt samþykkja neitt, sem sé frá-
brugðið danskri löggjöf. j?að gerir
ekkert til, þótt hann þurfi um ekkert
að semja við danskt löggjafarvald,
eigi um alt að semja við alþingi ís-
lendinga. ]?að gerir ekki heldur neitt
til, þó að konungur geti ekki með nokk-
uru móti látið neinn annan af ráðgjöf-
um sínum skrifa undir synjanir um
staðfesting á íslenzkum lögum. Bú-
setan ein ræður öllum hugsunarhætt-
inum og öllum framkvæmdunum. það
er líklegasc dæmi Jóns Sigurðssonar
og annara íslenzkra ættjarðarvina í
Kaupmannahöfn, sem ræðumaður hef-
ir þar haft fyrir augum !
Fjórða ástæðan er sú, að þjóðin
hafi sýnt það á þingmálafundunum í
vor, að hún vilji ekkert annað þýðast
en alinnlenda stjórn. Staðhæfingin er
jafnvei óvenjulega skemtileg, eftir að
11 kjördæmi hafa tjáð sig með stjórn-
artilboðinu og ein 3 hafa krafist alinn-
lendrar stjórnar á þingmálafundunum.
|>etta voru einu ástæðurnar, sem
fram voru færðar í stjómarmalsum-
ræðunum í neðri deild fyrir því, að
þingið ætti ekki að eins að hafna til-
boði stjórnarinnar, heldur cg öllum
samningatilraunum. Óboðlegra bull
hefir aldrei heyrst á þingi nokkurrar
þjóðar. f>að mundi þykja lélegt bað-
stofuhjal á lítilsigldustu heimilum lands-
ins.
Og það skal sannast — þessar á-
Btæður ljúka upp augum þjóðarinnar,
að svo miklu leyti, sem ekki hefir
áður tekist að opna þau í þessu máli.
þá væri vitsmunum Islendinga rauna-
lega aftur farið, ef þeir gætu ekki nú
áttað sig á því, að 28. júlí síðastl. var
í neðri deild alþingis leíkinn með heill
þeirra og hagsmuni sá leikur, sem ekki
tókst að verja og aldrei tekst að verja.
Tugan.ál og tugavog.
Á síðasta alþingi kom það til um-
ræðu, að lógleiða hér á landi tuga-
mál og tugavog að dæmi Frakka, eins
og margar þjóðir hafa þegar gert.
jpingið virtist yfirleitt vera hlynt þess-
ari breytingu, ec nokkur ágreiningur
varð um það, hvort taka ætti upp
hin frakknesku nöfn á máls og vogar-
einingum, eða velja þeim íslenzk nöfn.
Skiftust menn að þessu leyti í 2 flokka
í neðri deild, og með því að eg hafði
helzt orð fyrir þeim, er héldu fram íb-
lenzku nöfnunum, en sú stefna hefir
sætt ómildum dómum, vil egleyfamér
að gera hér nokkra grein fyrir nöfnun-
um og færa fram varnir fyrir skoðun
minni, en jafnframt vil eg benda and-
stæðingum mínum á ummæli Jóns
Ólafssonarí »Sunnanfara« (VII.33.—34.
bls.), þar sem sýnter ljóslega fram á,
að nýyrði (og orð í nýrri merkingu)
verói oft fyrir mótspyrnu og aðhlátri
fyrst í stað, jafnvel þótt þau séu í
sjálfu sér vel valin, og þyki síðar vel
til fallin, er menn fara að venjast
þeim.
Eins og eg tók fram á alþingi, hafa
sumar þjóðir, er tekið hafa upp tuga-
mál og tugavog, valið máls- og vogar-
einingunum innlend heiti, og jafnvel
meðal Dana hafa ýmsir merkir menn
(svo sem Octavius Hansen) veríð að
hugsa um það, og er þó alkunnugt,
að í cungum flestra Evrópuþjóða er
mikill fjöldi útlendra vísinda- og lista-
orða, sem vér Islendingar höfum ekki
tekið upp, enda samþýðast þau betur
öðrum tungum en vorri. f>að væri
þannig ekki eins dæmi, þótt vér not-
uðum innlend orð í þessari grein, sem
hér er um að ræða, og það er ekki
öldungis sjálfsagt, að nöfn á máls- og
vogareiningum þurfi endilega að vera
hin sömu á öllum tungum. Vel veit
eg það, að ýmsir rnerkir menn víða
um heim hafa talið æskilegt, að til
væri alheimsmál, sem nota mætti í
öllu viðskiftalífi þjóða á milli, en vér
Islendingar værum varla hænufeti nær
því að kunna slíkt mál, þótt vér lög-
leiddum alþjóðleg nöfn í þessari einu
grein. Hins vegar finst mér allir
sannir íslendingar hljóti að vera sam-
dóma um það, að íslenzk orð láti bet-
ur í eyrum og sé mýkri í munni en
útlend, og viðkunnanlegra sé fyrir ís-
lenzka ruenn að skiftast á íslenzkum
orðum í ræðu og riti en útlendum,
ekki sízt fyrir þá, sem hættir við að
afbaka og misskilja hin útlendu orð.
En andstæðingar mínir geta sagt með
sanni, að orð geti verið illa valin og
átt illa við, þótt þau séu íslenzk, og
•Steinþór á Eyri« kemst svo langt, að
hann heldur því fram, að vandi muni
að finna óheppilegri nöfn og fjarstæð-
ari hinu rétta(?) en sum þeirra, er eg
kom fram með á síðasta þingi. f>að
væri nú einkar-fróðlegt, að fá að vita
hjá honum, hver íslenzk nöfn eru
nœst »hinu rétta« eða að minsta kosti
nœr því, en þau sem hann er að út-
hrópa. f>að er sízt fyrir að synja, að
það kynni að geta auðgað tungu vora,
ef hann kæmi með »sína vizku«. Mér
fyrir raitt leyti dettur ekki í hug, að
eg hafi fundið upp hin heppilegustu
nöfn. Mörg þeirra hafa áður verið
viðhöfð í sömu eða líkri merkingu, og
það er ekki nærri öll, Bem eg hefi leitt
til sætis þar, sem Steinþór sér þau nú,
en eg fann ekki önnur betri í svipinn,
og mundi kunna hverjum þeim þakkir,
sem bent gæti mér á »réttari« oghæfi-
legri íslenzk nöfn.
f>að var tvent, sem eg hafðieinkum
í huga, þegar velja skyldi hinum nýu
(frakknesku) máls- og vogareiningum
íslenzk nöfn. Fyrst var það, að taka
upp önnur nöfn handa þeim en þau,
sem höfð eru til að tákna þær máls-
og vogareiningar, sem tíðkast nú vor
á meðal, og hinar frakknesku eiga að
koma í staðinn fyrir (t. d. alin. þuml-
ungur, pund, kvint o. s. frv.); því að
það gæti valdið óþægilegum ruglingi,
ef farið væri t. d. að hafa nafnið alin
um »meter« (metre), sem er meir en
l^ alin dönsk, en nálægt 2 fornís-
lenzkum álnum. Hins vegar sýnist
mér ekkert á móti þvi, að taka upp
forn orð, sem táknað hafa eitthvað
svipað, og gefa þeira ákveðna merk-
ingu, eða festa ákveðna lengdar- og
þyngdarmerkingu við ýms orð, sem
tákna nú óákveðna lengd og þyngd.
Hitt, sem eg hafði hugfast, var að
nöfnin væru stutt, eins atkvæðisorð
eða tveggja, einkanlega nöfnin á frum-
einingunum.
Fyrst er þá að minnast á   lengdar-
málið.    f>ar finst mér sjálfsagt að kalla
frumeininguna    stiku,    sem   er   fornt
nafn á kvarða,   enda   var   hin   gamla
íslenzka stika (2 ál. eða nær 38 þuml.)
nærri því jafn löng og »meter«, og enn
segja menn oft í daglegu tali að stika
niður   (álnavöru).      f>á   vil  eg    kalla
»dekameter« spöl og »hektometer« skeið.
f>essi orð  hafa   nú   nokkuð   óákveðna
lengdarmerkingu, einkum hið fyrra, en
eigi finst mér neitt   fráleitt    að   festa
þessa merkingu við þau.     Forngríska
vegarmálið stadion   (hér  um   bil   100
faðmar eða nálægt helmingi lengra en
»hektometer«) hefir verið   kallað skeið-
rúm   á   íslenzku.      »Kilometer«    hefir
áður verið nefnt röst á fslenzku, enda
er það orð haft um ákveðna vegalengd
í fornmáli voru, og má  ráða   af   hinu
rússneska »werst«, sem mun vera sama
orð, komið til Rússlands   frá   Norður-
löndum, að röst hafi táknað litlu meiri
lengd  en   »kílometer«   nú   (werst   ná-
lægt   3400,   »ki!ometer«   nálægt   3200
dönsk fet).     »Myríameter«   er   heldur
sjaldhaft, og kynni að mega kallaþað
stund á íslenzku, því að   stund   tákn-
ar í fornmáli   voru eigi að   eins tíma,
heldur   og vegalengd   (klukkustundar-
ferð?,   sbr.     tatund  er   til   stokksins,
stund er til steinsins í Hárb. 56).    f>á
eru hinar   minni   Iengdareiningar,   og
hafa nófn þeirra hjá flestum   Evrópu-
þjóðum frá alda öðli  verið   dregin   af
ýmsum     hlutum     mannshandarinnar
(þumlungur,     þverhönd,    spönnj   eða
framhandleggnum   frá   olnboga    út   á
fingur    (alin),   eða   fætinum   og   spori
því er hann stígur (fótur,   fet,   skref),
en   nöfn   þessi   hafa   táknað   nokkuð
misjafna lengd  á   ýmsum   stöðum   og
tímum, sem við er að  búast,   þv/   að
menn eru misstórir og   hafa   misjafn-
lega vaxnar hendur og fingur og   mis-
langa   fætur   og   arma,   enda   munar,
hvernig mælt   er   álnarmálið, frá   oln-
boganum eða olnbogabótinni út á fing-
urna    (löngutöng     eða    þumalfingur),
eða hvort   átt   er   við   fingurhæð   eða
fingurbreidd, þegar við fingur er   mið-
að, eða, þegar um fót er að ræða, lengd
eða breidd fótarins.     Alin er upphaf-
lega s. 8.   öln 0: framhaDdleggur   (frá
ólnhoga,,  sem   Eómverjar   kölluðu   cu-
bitum; [»ulna« táknar líka fyrst olnboga,
svo alin og stundum faðm, (hjá Róm-
verjum] og  höfðu   það   orð   líka   sem
lengdarmál,  (sbr. cubit   h]á   Englend-
ingum),og hefir hún lengi tíðkast með
mörgum þjóðum (sbr. pechys hjá Forn-
Grikkjum = piki hjá Ný-Grikkjum,   en
þeir hafa það orð líka um »meter« nú
á tímum), en lengd hennar verið tals-
vert mismunandi, eða nærri því aín á
hverjum stað.    Hér var í fornöld gerð-
ur munur á algengri alin og »þumalöln«.
Er haldið að hin   algenga   hafi   verið
185/7 þuml. og voru tvær slíkar   álnir
stika.    Síðan fór hér að tíðkast Ham-
borgaralin  (21°/u þuml.), og nú  síðast
dönsk (24 þuml.).    Sama er að   segja
um ýmsar smærri lengdir, t. d. þuml-
unginn (orðið dregið   af jmraaí-fingrra-
um), sem hefir víða tíðkast,   en   ekki
verið     alstaðar    jafnlangur   (daktylos
Grikkja og digitus Rómverja hafa tákn-
að fingurbreidd, en etki fingurhæð).
Mór íinst nú ekki gott að halda
álnar-nafninu í hinu nýa tugamáli,
enda kemst það hvergi að, því að það

					
Fela smįmyndir
Blašsķša 213
Blašsķša 213
Blašsķša 214
Blašsķša 214
Blašsķša 215
Blašsķša 215
Blašsķša 216
Blašsķša 216