Tķmarit.is
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Ķsafold

og  
S M Þ M F F L
. . . . 1 2 3
4 5 6 7 8 9 10
11 12 13 14 15 16 17
18 19 20 21 22 23 24
25 26 27 28 29 30 31
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |


Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Ķsafold

						Komui út ýmist eina sinni eoa tvisvar i
viku. Verö arg. (80 arkir minst) 1 kr., er-
lendis 5 kr. eoa l>/» dollar; borgist fyrir
miojan júli (erlendis fyrir fram).
1SAF0LD
Oppsðgn (skrifleg) bundin vio áramót, sr
ógild nema komln sé til otgefanda íyrir
1. okt. og jtaupandi skuldlaus vin blaöiö.
Afgreiosla:   Austurstræti 8.
XXXVI. árg.
Reykjavík miðvikudagrinn 28. júli 1009.
48. tölublað
I. O. O. F. 90869.

Augnlækning ók. 1. og 3. þrd.   kl. 2—8  l spltal
Forngripasafn opio á v. d.    11—1.
íslandsbanki opinn 10—2*/a og 6»/s—7.
K. F. U. M.   Lestrar- og skrifstofa frá 8 Ard. til
10 siod.   Alm. fundir fsd. og sd. 8i/» siod,
[iandakotskirkja. Guosþj.9«/«og 6 á helgidögum
Landakotsspitali f. sjúkravitj. 101/!—12 og 4—5
Landsbankinn JO'/a—2'/».  B-skastjórn við 12—1.
Landsbókasafn 12—3 og 6 -d.
Landsskjalasafnið á þta.. fmd. og Id. 12—1.
La>kning ók. í læknaak. þrd, og fsd. 11—12.
tíattúrugripasaia (i landsb.safnsh.) á sd. 1'/«—2'/».
Tannlækning 6k,iPósthdsstr.U,l.og3.md.ll- I
1
Lækjartorg
Reykjavik
kaupir gegn peningum ísienZkarvör.
ur, svo sem gotu, sundmaga og salt-
fisk nr. i af öllum tegundum, ýmist
fullverkaðan eða upp úr salti, einnig
dún, selskinn o. fl.
Iðnaðarmenn I
Munið eftir aö ganga i Sjúkrasjóð ionaoarmanna
—   Sveinn Jónsson gik.   —
Heima kl. 6 e. m.   —    Bókhlöoustig 10.
ítl
fer til
Borgarness ág.  3.,  11., 19., 29.
Garðs og Keflav. ág. 5., 8., 16., 25.
Sandgerðis ág. 8., 16., 25.
Trú og siðgæði.
í nefndaráíiti prestastefnunnar á
Þingvelli um skilnað ríkis og kirkju
er því haldið fram, að trúin sé öflug-
asti þátturinn í að efla siðgæðið.
Maður, sem ritar í Þjóðviljann,
nefnir sig L. og er vitanlega gáfaður
mentamaður hér í bænum, furðar sig
á þessu. Hann segist hafa orðið al-
veg agndofa af undrun, þegar hann
las þetta — »að því skyldi á tuttug-
ustu öldinni vera haldið fram, að
siðgæðið væri ávöxtur trúarinnar, og
meira að segja ætlast til, að ríkið
hefði þá skoðun.«
Flest virðist oss muni nú geta farið
að verða undrunarefni, þegar gáfaður
maður verður »alveg agndofa af undr-
un« út af því að sjá, að prestarnir
skuli gera sér í hugarlund, að trúin
geti eflt siðgæðið. Sannast að segja
virðist oss hitt mundi vera meira
undrunarefnið, ef þeir hættu að trúa
því — og héldu samt áfram að vera
prestar.
Prestarnir gera sér i hugarlund, að
það hafi haft og geti haft enn einhver á-
hrif á siðgæði mannkynsins, að því
sé innrætt sú sannfæring, að það sé
ekki að eins efsti liðurinn í dýrarík-
inu, heldur líka >guðs ættar«. Þeir
hugsa sér, að það kunni að hafa haft
og geti haft enn einhver áhrif á sið-
gæðið, að mennirnir trúi því, að hér
í heimi hafi birzt æðsta fyrirmynd
siðgæðisins, og að það sé ekki að
eins ákvörðun allra að líkjast þeirri
fyrirmynd, heldur fái menn og stuðn-
ing til þess frá höfundi veraldarinnar,
ef þeir sjálfir vilja. Og það vakir
fyrir þeim, að það muni ekki hafa
verið og muni ekki verða með öllu
áhrifalaust á siðgæði mannkynsins, að
það trúi því, að siðgæðisástandið alt
hafi afleiðingar út yfir þetta líf.
Og í einlægni talað virðist oss
ekki ástæða til að verða »alveg agn-
dofa af undrun«, þó að þess verði
vart, að þeir hugsi eitthvað á þessa
leið.
En gerum ráð fyrir, að þeim skjátl-
ist, þetta sé ekki annað en hugar-
burður. Oss virðist, að menn ættu
að vera samt vægir í dómum um þá
út af þeim hugarburði. Því að það
er ílveg víst, að fleiri menn en* þeir
líta   eitthvað   likt   á   málið,   og   það
menn, sem eru þeim 'ósammála um
margt og mikið.
Oss skilst svo, sem það, er þeir
nefna trú, sé hið sama, sem á út-
lendum tungum er neínt religion.
Insta kjarna hennar telur prófessor
Höffding vera trúna á það, að ekkert
glatist, sem sannarlegt gildi hefir
(»Værdiens Bestaaen«). Og því fer
svo fjarri, að hann verði »alveg agu-
dofa af undruns út af því, að nokkur
skuli halda, að þetta standi i sambandi
við siðferðislifið, að hann telur þessa
trú ofna inn í það alt. Enginn bregð-
ur samt þeim manni um heimsku, né
heldur um blint fylgi við prestana.
Hér liggur fyrir framan oss á borð-
inu ræða, sem einn af allra-mestu
náttúrufræðingum Breta, Alfred Russel
Wallace, hélt nokkurum árum fyrir
siðustu aldamót. Hann er að tala um
trúna á annað líf. Vér trúum því
ekki, að lesendum Isafoldar sé nein
mótgjörð í því, að vér prentum hér
upphaf ræðunnar í þýðingu:
Lifir maðurinn eftir dauðann? Þetta
er spurningin mikla, sem á öllum öld-
um hefir komið hugum mannanna í
hreyfingu. Spámenuirnir og vísinda-
menn fornaldarinnar voru í vafa um,
hvernig þeir ættu að svara henni.
Heimspekin hefir ávalt farið með hana
sem eina af uinum óráðnu gátum mann-
kynsins. Og í stað þess að sk/ra hana
og gefa oss nýjar vonir hifa vísindi nú-
tímans annaðhvort virt hana vettugi.
eða komið með mikilsverðar röksemdir
gegn þvi, að spumhigunni yrði játað.
Og samt er það ekki að eins afar-
mikilvœgt hverjum einstökum manni,
hvernig þeirri spurningu verður að lok-
um svarað, hvort sem svarið verður já
eða nei. Svarið mun líka — eftir því
sem eg lífc á — kveða á um framtíðar-
forlög mannkynsins, ánægju þess eða
eymd.
Yrði úrslita-svarið n e i, yrðu allir
menn undantekningarlaust sannfætðir
um það, að eftir þetta líf væri ekkert
annað líf til, yrði börnunum innrætt
sú sannfæring, að eina gleðin, sem þau
gætu nokkuru sinni átt í vændum, só
hér á jörðunni — þá virðist mór sem
lífskjör mannanna yrðu alveg vonlaus,
af því að þá yrði ekki eftir nein full-
gild hvöt til þess að breyta róttvíslega,
ráðvandlega og óeigingjarnlega, og af
því að vondur maður eða fátækur mað-
ur hefði þá enga ástæðu til þess að
leggjast undir höfuð að leita síns eigin
hagnaðar í hvívefcna, þó að það riði bág
við velferð allra annara manna.
Fráleitt mundi þá mestur hluti mann-
anna taka velferð komandi kynslóða til
greina, hvað mikið sem heimspekingarn-
ir bentu á hana, einkum þar sem vís-
indin kenna oss það, að bæði muni
mannkynið óumflýjanlega farast fyr eða
síðar og líka jörðin, sem vér byggjum.
Hin fagra hugsjón heimspekinganna:
»sem mest gæði handa sem flestum
mönnum«, verður aldrei viðurkend megin-
regla þeirra mörgu manua, sem að eins
Ieita síns eigin hagnaðar.
Fyrirlitningar-spurningin: j»Hvað hafa
komandi kynslóðir gert fyrir okkur?«
hefir á vorum timum áhrif á marga;
og hún mundi þá s/nast rettlæta það,
að menn sæktust alment eftir hagnaði,
án nokkurrar hliðsjónar á því, hvernig
síðar færi.
Jafnvel nú, þegar vór erum undir á-
hrifum trúarbragða og kristilegs upp-
eldis, kveður alt of mikið að eigingirn-
inni. P^n hyrfu þau áhrif að fullu,
yrði mannkynið algerlega vantrúað og
engin hvöt yrði lengur til þess að kepp-
ast eftir stóðugri hamingju með æðri
þroskun, þá mundi afleiðingin óumfl/j-
anlega verða sú, að v a 1 d i ð yrði að
rótti, að hinn veikari yrði ávalt að
lúta í lægra haldi, og að taumlausar á-
stríður hinna öflugustu og eigingjörn-
ustu manna mundu ná yfirráðum yfir
veröldinni.
Allir, sem þekkja nokkuð til rita
Wallace, vita, að yfirleitt er hugsun-
ferill hans annar en flestra presta.
En, ekki mundi hann verða »alveg agn-
dofa af undrun«, þó að hann læsi
það, að prestarnir á Þingvelli hefðu
talið trúna eiga nokkurn þátt í því að
efla siðgæðið.
Eina ástæðan, sem greinarhöf. í
Þjóðviljanum færir fyrir undrun sinni,
er sú, að triilausir menn lifi alveg
eins vel og trúaðir menn, eða eins
og hann orðar það, að guðhrædda
fólkið lifi ekki lifandi vitund betur en
guðleysingjarnir.
í því sambandi mætti sjálfsagt með
réttu benda á þau tvö atriði:
að mjög örðugt er að fullyrða um
nokkurn mann, að hann sé »guðleys-
ingi«, af ástæðum, sem liggja í aug-
um uppi, en of langt mál yrði að
rekja hér; og
að sjálfsagt má færa að því mjög
sterkar líkur, ef ekki algerðar sannan-
ir, að þar sem heilagleikinn, sjálfs-
fórnarhugurinn, kærleikurinn hefir
komið fram í ríkustum mæli með
mönnunum, þar hefir þetta verið í
nánasta sambandi við og beint ávöxt-
ur af triiarlífi þeirra.
Annars skal ekkert um þetta þrætt.
Vér höfum enga tilhneiging til þess
að gera lítið úr siðferðislífi þeirra
manna, sem eru trúarbrögðunum and-
vígir. Vér viljum aðeins benda á
það, að um þetta efni hefir mikið
verið ritað af sumum mestu vitmönn-
um landanna, og greinarhöfundi Þjóð-
viljans væri vafalaust fróðleiksauki að
því að lesa eitthvað af þvi.
Svo vill til, að vér höfum við hönd-
ina eitt ritið, sem víkur að þessu
efni nokkuð rækilega, Grundvðll trú-
arinnar (The Foundations of Belief)
eftir Arthur Tames Balfour, fyrv. for-
sætisráðherra Breta, nií aðalleiðtoga
stjórnarandstæðinga á Bretlandi. Bók-
in er, eins og þeir vita, sem hana
hafa lesið, ekki guðfræðirit, heldur
heimspekirit eingöngu.
Höf. er fjarri skapi að gera lítið
úr þeirri manndygð, sem ekki hefir
neinn sýnilegan stuðning af trúar-
brögðum. En hann bendir á, að líf-
fræðingar segi oss af dýrum, sem
ekki geti lifað annarstaðar en innan í
líkömum æðri dýra. Æðri dýrin
verða að ná í fæðuna, melta hana og
breyta henni í næringu, sem sníkju-
dýrin lifa svo á fyrirhafnarlaust.
Skapnaður þessara sníkjudýra er ein-
staklega einfaldur. Æðri dýrin sjá
fyrir þau, svo að þau þurfa engin
augu; æðri dýrin heyra fyrir þau, svo
að þau þurfa engin eyru; æðri dýrin
vinna fyrir þau og fá öllu framgengt
fyrir þau, svo að þau komast af með
veika vöðva og ófullkomið taugakerfi.
En af þvi leiðir ekki, að augum og
eyrum, sterkum limum og margföld-
um taugum sé ofaukið í dýraríkinu.
Þeim er ofaukið hjá sníkjudýrunum
fyrir þá sök eina, að þau hafa verið
æðri dýrunum óumflýjanleg nauðsyn.
Og þegar æðra dýrið deyr, er liklegt,
að sníkjudýrið deyi líka, þar sem það
vantar þessi áhöld.
Eins álítur höf. siðgæðishugsjónun-
um farið, þegar þær standa ekki í sam-
bandi við neitt trúarlif. Andlegt líf
mannanna er þá sníkjudýralíf; það er
verndað af sannfæring, sem ekki heyrir
þeim til, heldur því mannfélagi, sem
þeir eru einn hlutinn af; það nærist af
andlegum meltingar-athöfnum, sem
þeir eiga engan þátt í. Og þegar
sú sannfæring verður að engu, og
þær athafnir líða undir lok, er naum-
ast við því að búast, að þetta annar-
lega líf geti haldið sér.
Ekki mundi höf., sem þessa bók
hefir ritað, verða »alveg agndofa af
undrun«, þó að hann læsi þetta, sem
prestarnir hafa sagt um trúna og sið-
gæðið.
Nú kann einhver, sem ekki þekkir
Balfour að öðru en því, að hann er
með mestu stjórnmálamönnum Breta,
að halda, að í trúarefnum sé hann
einhver afturhalds-steingjörfingur. Hann
er i andlegum efnum einn af hinum
frjálslyndustu og víðsýnustu kristnum
mönnum, sem til eru í nokkuru landi.
Til þess að gera mönnum það ljóst,
hyggjum vér að ekki þurfi annað en
benda á ummæli í  ræðu,   sem   hann
hélt fyrir fáum árum i Lundúnum.
[afnframt því sem þau sýna viðsýni
mannsins, koma þau nokkuð við að-
alefni þessarar greinar. Þau voru á
þessa leið:
Vór gerum oss allir von um, að menn-
ing alls heimsins verði einhvern tíma á
ókomnum öldum kristin menning. En
þó að svo fari, megum vór ekki búast
við því, að sá kristindómur verði allur
sfceyptur í sama mótinu. Þegar, tiJ dæm-
is að taka, Japan veitir kristninni viS-
töku, þá verður þaS í japanskri mynd,
en ekki í mynd ensku kirkjunnar nó
hinnar vestrænu kristni yfirleitt. Vér
verðum að venja oss við aS sjá trú okk
ar færða í n/ föt, anda hennar íklædd-
an n/ju holdi, og í okkar augum verð-
ur það meS heiSinglegum blæ. Vór
verðum aS gera oss grein þess, aS
kristindómurinn er ekki sama sem kenn-
ingarnar um hann. Þegar HtiS er á
hann audlcga, er hann fagnaSarboðskap-
urinn um hið guðdómlega í manninum,
um OrSið, sem varð hold; þegar Htið
er á hann siðferðilega, er hann fagnað-
arboðskapurinn um kærleik og bræðra-
lag mannanna; þegar litið er á hann
fólagslega, er hann fagnaðarboðskapur-
inu um guðríki svo á jörðu sem á himni.
Og hafi Balfour rétt að mæla, sé
kristindómurinn þess eðlis, sem hann
staðhæfir — og um önnur trúarbrögð
er ekki að tefla hér á landi — þá
getur það naumast verið fjarri öllum
sanni, né réttmætt undrunarefni nein-
um mentuðum manni, sem prestarn-
ir sögðu í nefndaráliti sínu á Þing-
velli, að trúin sé öflugasti þátturinn í
að efla siðgæði borgaranna.
Landsjóðslán
það, sem veitt var heimild til að
taka, með lögum á síðasta þingi, er
fengið þessa dagana, i1/^ miljón króna.
Fénu á að verja til þess að kaupa
hin nýju veðdeildarbréf Landsbankans
og bætir það væntanlega að mun
úr peningvandræðunum.
Frk. Hulda Hansen.
Hún kom með Hólum úr hring-
ferð með ströndum fram. Fyrirlestra
hafði hún flutt á Isafirði (1), á Akur-
eyrie (3) og á Seyðisfirði (1). Og
upp að Mývatni hafði hún komist.
Hún lætur hið bezta af ferð sinni.
Þessa dagana er hún á ferð austur til
Geysis. En í næstu viku ætlar hún
að flytja hér fyrirlestra um Georg
Brandes.
Thóroddsensjökull.
I greininni Hringjerð um lsland í
síðasta blaði á að vera Thóroddsensjðkul
í stað Thorvaldsensjökul.
Veðrátta
vikuna fra 18. til 21. júli 1900.
	Rv.	íf.	Bl.	Ak.	Gr.	Sf.	Þh.
Sunnd.	8,9	1042	11,0	10^	11,0	6,0	10,0
Mánnd.	10,ö	10,0	9,8	11,6	9,5	»,8	84
Þriojd.	11,2	10,5	11,8	10,5	73	6,9	10,6
Miðvd.	10,0	v,o	7,1	8,1	7,0	7,1	10,5
Fimtd.	9,8	8,2	10,8	9,8	7.0	8,6	10,1
Fðstd.	10,0	6,5	8,5	7,7	3,5	8,0	9,0
Laugd.	8,0	7,0	6,0	ifi	2,1	6,9	10,1
Rv. = Reykjavlk ;   f f. = Isafjörour;
Bl. = Blðnduós;    Ak. =  Akureyri;!
Qr. = Grímsstaöir;   Sf. = Seyoisfjöröur ;
Þh. = Þórshðfn 1 Fœreyjnm.
Gleraugu eru komin frá Indlandi.
Þeirra er fyrst getið í
kinverskum bókum á 13. öld. I
Norðurálfuna koma þau um líkt leyti;
er þess getið í fornum fræðum frá
þeim tímum, að þau séu komin frá
Malakka á Indlandi. Þar ætla menn
þvi að þau hafi verið til frá þvi á
ofanverðri 12. öld. Hirschberg getur
gleraugna fyrstur Evrópumanna árið
1270, en til Kína fluttust ekki gler-
augu frá Norðurálfunni fyr en á 18.
öld. I Kína eru þau búin til úr gleri
og bergkristalli, einkum i Suchon og
Kanton. Glerin eru höfð kringlótt
í laginu, en spengur og umgjörð
úr látúni eða kopar.
Erlend tíðindi.
Berlín, 16. júlí -1909.
Ranzlaraskiftln á Þýzkalandi,
v. Biilow — v. Bethmann Hollweg.
Eins og getið var áður  sótti Bern-
hard v. Biilow, ríkiskanzlari Þjóðverja,
um   lausn  frá embætti,   þegar   hann
gat ekki komið á skattalöggjöf þeirri,
er hann vildi.    Keisari neitaði að verða
við lausnarbeiðninni þangað til skatta-
löggjöfin   næði  fram að ganga í ein-
hverri mynd.    Nú er það orðið. Ríkis-
dagurinn   hefir   samþykt ný skattalög
og    keisari   hefir   sent   þingið   heim.
Þetta var í fyrra dag.    fafnframt beidd-
ist  Btilow   lausnar   enn á ný og var
hún honum veitt.    Var þegar skipað-
ur  kanzlari   í   hans   stað  Theobald v.
Bethmann Hollweg, sem áður var inn-
anríkisráðgjafi og varaforseti ráðuneyt-
isins. — Annars er ráðuneytið skipað
sömu mönnum og áður,   nema  hvað
nokkrir ráðgjafar hafa  skift  um   sæti.
V. Bulow hefir verið kanslari Þýzka-
lands   nú í mörg   ár   og  þótt laginn
stjórnmálamaður   og   fylginn sér,   þó
að ekki geti hann komist i samjöfnuð
við Bismarck gamla.    Hann var íhalds-
maður að eðlisfari,   en   þó   gat hann
brætt saman   hægrimenn   og  vinstri-
menn og gert úr  því   allsherjarflokk,
blökkina svonefndu.    Hefir   sú   sam-
steypa   stutt Bulow -í völdum   alt  til
þessa.    En þegar skattalagafrumvarpið
kom fyrir þingið, skárust íhaldsmenn
úr leik og feldu fyrir Bulow   nokkur
höfuðatriði úr frumvarpinu.    Þá þótt-
ist Biilow verða að fara.    Nýi  kansl-
arinn   er   mjög   svipaður  Bulow   að
stjórnmálaskoðunum.       Biilow    þótti
vera mestur stjórnmálamaður út á við,
en v. Bethmann Hollweg   hefir gefið
sig nær eingöngu   við   innanríkismál-
um.    Hann er talinn  gáfaður   maður
og    óvenjulega    f jölmentaður.      Eitt
blaðið hér líkir honum við Goethe að
andriki.    Segir blaðið að mentun hans
leggist djúpt, hann hafi lesið alla beztu
höfunda heimsins og skilið þá til fulln-
ustu.    Um   Biilow   er   öðru   máli að
gegna, segir blaðið, hann hefir að vísu
margt  lesið   og   numið   —   en alt í
þeim tilgangi, að geta kryddað ræður
sínar með tilvitnunum.
Alt hefir gengið sinn vanagang hér
i bænum þrátt fyrir þessa nýstárlegu
atburði. Aukablöð og fregnmiðar hafa
komið frá flestum stórblöðunum, en
annars er eins og ekkert sé um að
vera.
Kanzlaraskiftin gerðust í hallargarði
keisarans. Girðingin er óþétt fyrir
garðinum og vegfarendur, sem gengu
þar um götuna í fyrra morgun, gátu
séð þá keisara og Biilow, hvar þeir
leiddust um hallargarðinn og töluðust
við i ákafa. Sagt er að svo sjái keis-
ari eftir Biilow, að hann hafi faðmað
hann að sér að skilnaði og bréf sendi
hann um hæl á eftir honum, þar sem
hann segir að sig taki það sárt að
þurfa að sjá af kanzlaranum. Jafn-
framt var Búlow sæmdur arnarorðunni
svörtu með demöntum, en það er hið
fágætasta heiðursmerki þýzka ríkisins.
V. Bethmann Hollweg, nýi kanzlar-
inn, er 53 ára að aldri. Hann er af
gamalli höfðingjaætt. Afi hans var
ráðgjafi hjá Vilhjálmi I. Bethmann
Hollweg gerðist snemma stjórnmála-
maður. En í ráðuneytið komst hann
árið 1905. Þá varð hann innanríkis-
ráðgjafi. 1907 varð hann innanríkis-
ritari og jafnframt varaforseti ráða-
neytisins. Nú, 2 árum síðar, er hann
orðinn ríkiskanzlari og yfirráðgjafi.
Frá Danmörku.
Hervirkialrumvarpiö — 40 milj. kr. rikíslán.
Eftir síðustu fregnum að dæma er
ekkert útlit til að samningar takist
milli flokkanna um viggirðingarnar.
Christensen lætur engan bilbug á séí
					
Fela smįmyndir
Blašsķša 189
Blašsķša 189
Blašsķša 190
Blašsķša 190
Blašsķša 191
Blašsķša 191
Blašsķša 192
Blašsķša 192