Tķmarit.is
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Tķminn

og  
S M Þ M F F L
. . . . . . 1
2 3 4 5 6 7 8
9 10 11 12 13 14 15
16 17 18 19 20 21 22
23 24 25 26 27 28 29
30 31 . . . . .
Smelltu hér til aš fį meiri upplżsingar um 171. Tölublaš - Blaš 2 
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |



Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Tķminn

						22
Sunnudagur 2. ágúst 1981
¦ Kjarval er nánast
stofnun nú í dag. Kjarvals-
staðir, KjarvalshúS/ Kjar-
valsmyndir á veggjum
allra sem einhvers mega
sín. Eins og flestir
nýjungagjarnir listamenn
átti Kjarval þó á brattann
að sækja í upphafi, hann
leitaði sér að formi við
hæfi og Islendingar sem
voru lítt uppaldir í lysti-
semdum augans tóku hon-
um heldur fálega í fyrstu.
Hér er stiklað á stóru í
samantekt um viðbrögð
fólks við Kjarval sem Egg-
ert Þór Bernharðsson
sagnfræðinemi vann við
Háskóla Islands. Greinin
birtist i heild sinni í „Sögn-
um", ágætu timariti sagn-
fræoinema, auk þess sem
þar er tæmandi heimilda-
skrá. Eftirfarandi er út-
dráttur og endursögn úr
grein Eggerts „Kjarval
1918-1923."
1 dag eru verk Kjarvals yfirleitt
dáð og flestir Islendingar stoltir
af meistaranum, en fyrstu ár
hans á Islandi eftir aö formlegu
listnámi hans lauk var sliku ekki
til að dreifa. Hér er leitast við að
varpa örlitlu ljósi á viðtökur sem
Kjarval hlaut á þessum árum,
þ.e. frá 1918 til ársloka 1923. Aðal-
heimildir eru dagblöð frá þessum
tima, einkum listdómar um sýn-
ingar Kjarvals, greinar um hann,
ummæli og viðtöl.
Menn hafa löngum verið ósam-
mála um Kjarval og á það jafnt
við um list hans og jafn einfaldan
hlut og fæðingardag hans og ár.
Sumir segja hann fæddan 1882,
aðrir 5. mal 1886, en flestir telja
að hann sé borinn árið 1885, þó er
umdeilt hvenær ársins. Llkast til
er réttast að taka undir skoðun
Björns Th. Björnssonar, sem
telur Kjarval fæddan 15. október
1885, einkum vegna þess að sú
dagsetning er færð inn I
ministerialbok Meðallandsþinga,
þar var Kjarval fæddur, að
Efri-Ey.
Sem drengur hneigðist Kjarval
fljótt að teikningu. 1 viðtali árið
1935 hélt hann sig hafa verið á átt-
unda árinu þegar hann byrjaði
fyrst að teikna. Slðar eignaðist
hann litastokk, þá tóku myndir
hans á sig allt annað yfirbragð.
En hvað varð um þessi bernsku-
brek hans. Kjarval svaraði þvi
sjálfur i viðtali viö Mbl. 1935:
„Fólkið var alltaf að fara til
Ameriku þá. Og það vildi hafa
þessar myndir með sér. Og ég
veit ekkert hvað af þeim varð. Ég
gaf þeim myndirnar."
„eðlisgáfan og
lærdómsleysið"
Arið 1901, 16 ára unglingur,
kom Kjarval til Reykjavikur — að
visu hét hann bara Jóhannes
Sveinsson þá, Kjarvalsnafnbótina
tók hann ekki fyrr en 1911. Hann
var löngum til sjós á skútu, þén-
aði peninga sem Kjarval segist
hafa málað út úr höndunum á sér
aftur. 1 Reykjavik fengust þó
oliulitir, það var ekki svo litill
kostur að geta málað með oliu.
A milli vertiða reyndi Kjarval
að draga að sér þau föng sem
voru tiltæk i málaralistinni. t
ágústmánuði 1908 hélt hann sina
fyrstu málverkasýningu i Gúttó.
Lögrétta birti stutta umsögn um
sýninguna þ. 19. ágúst. Þar sagði
að tvennt væri einkum áberandi
— „eðlisgáfan og lærdómsleys-
ið", og i lokin var spurt: „Hvað
verður nú Islandi úr þessu Hsta-
mannsefni?"
Einhverjar dyr opnuðust fyrir
listamannsefninu. Ungmennafé-
lag Reykjavikur, stofnað 1906, tók
hann upp á arma sina, gerði vonir
hans að sinum. Ungu mennirnir i
félaginu vildu koma honum til
náms, stóðu m.a. fyrir happ1-
drætti i þvi skyni. Einnig gengu
fjórtán ungmennafélagar I
bankaábyrgð fyrir hann.
Eftir aðra málverkasýningu
sina á Seyðisfirði 1911 steig Kjar-
val á skipsfjöl og hélt til London.
Hann segir svo frá: „Aldrei hefi
ég málað eins mikið eins og sið-
asta mánuðinn sem ég var hérna
áður en ég sigldi. Ég hafði litinn
litakassa, sem var rétt eins og
leikfang. En ég málaði allan dag-
inn, alla daga. Ekkert veit ég
hvað orðið hefir af öllum þeim
myndum."
1 London fékk Kjarval ekki inni
I The Royal Academy of Arts.
Engu að siður lærði hann sitt-
hvað, hans skóli voru listasöfn
stórborgarinnar. Margar myndir
hans upp frá þessu bera merki
áhrifa frá enska málaranum J.W.
Turner.
Kjarval dvaldist aðeins einn
vetur i London, sumarið 1912 hélt
hann til Kaupmannahafnar og hóf
nám við Konunglegu akademi-
una, tók þaðan lokapróf 1918. I
Akademiunni lærði Kjarval ýmis-
legt, en æði oft sniðgekk hann
gamalgrónar og rfkjandi venjur.
Hann sýndi fljótt hversu sjálf-
stæður hann var i list sinni.
Skjöldur eða plata?
í ágúst 1913 hélt Kjarval mál-
verkasýningu I Iðnskólanum. Af
þvi tilefni skrifaði Einar Bene-
diktsson  skáld  m.a.   I  Isafold:
„J.K. er ennþá ófullger lista-
maður i teikning. En það sem
hann hefir gert nú þegar með lit-
unum, sýnir að hann hefir óal-
genga gáfu til þess sem hann
hefir lagt fyrir sig. Hugsjónir
hans eru háar og viðar: þær eru
taumlausar og varla hans eigið
viðfangsefni sumar hverjar. J.K.
á eflaust þá frumlegustu gáfu og
bestu hæfileika til að verða list-
málari sem komið hefir fram hér
siðan Sigurður Guðmundsson var
uppi."
Enn hélt Kjarval sýningu I
október 1914 og þá i Vina-
minni i Reykjavik. Hann fær
lofsamleg ummæli i Lögréttu, þó
virðist sýningin ekki hafa vakið
mikla athygli ef marka má blöð-
in. Sýnu meiri athygli vakti
„frelsisskjöldur" sem Kjarval
var beðinn að teikna 1918.
Skjöldurinn var eins konar arf-
taki minningarskjals Benedikts
Gröndal og var gerður I tilefni ný-
fengis fullveldis. Þetta var vegg-
skjöldur og átti að seljast viða um
Norðurlönd.
Rikharður Jónsson myndskeri
sagði svo um skjöldinn: „Vegg-
skjöldur þessi er stórhreinlegur
mjög, jafnt að gerð sem hugsun,
og vel igrunduð innsigli þessara
timamóta". (Visir 1. des. 1918).
Ekki voru þó allir á sama máli
og Rikharður um ágæti skjaldar-
ins. „Argus" skrifaði I Visi 13.
des.: „Eg hefi verið að biða eftir
að einhver segði hreinskilnislega
sannleikann um plötuna, sem
hann Kjarval hefur búið til I
minningu hins nýfengna full-
veldis... I minum augum er plat-
an listamanninum Kjarval til
skammar. öllum sem einhverja
ögn hafa af listfengni og
fegurðartilfinningu, hlýtur að
þykja platan bæði ljót og klunna-
Ieg."
„Argus" talar um skjöldinn
sem plötu og undirstrikar þannig
vankanta hans. Þrátt fyrir að
skjöldurinn hljóti að hafa vakið
talsverða eftirtekt, kannski ekki
sist vegna blaðaskrifa, skilst
manni á Morgunblaðinu 19. mai
1919 að Kjarval sé flestum lokuð
bók:
„En hvar stendur hann nú? Um
það vita tslendingar yfirleitt
fremur litið. Margir hafa gleymt
honum og fáir veitt honum
athygli eða sýnt honum ræktar-
semi. Hann hefir barist áfram og
haft stuðning fárra. En hann hefir
sigrað samt."
óþjóölegur       listamaöur?
Greinin i Morgunblaðinu er
afar lofsamleg, þar er lagt út af
list Kjarvals — „Hann er frum-
legur með afbrigðum og lita-
skald, en ekki myndavél." Og
einnig vitnað i jákvæð og nokkuð
upphafin ummæli úr Berlinske
Tidende i Kaupmannahöfn.
En kunni islenska þjóðin að
meta þennan sérstæða lista-
mann? Var hann ekki of háfleyg-
ur fyrir fólk sem var alið á sjálf-
stæðisbaráttunni og þjóðlegum
bókmenntum. Var ekki óþjóðlegt
að láta imyndunaraflið ráða ferð-
inni, að mála nærmyndir af
hrauni og moldarböroum, að
skapa forynjur og ferllki, að
semja „gátur" með litum og blý-
anti?
1 maimánuði 1919 opnaði Kjar-
val málverkasýningu I húsi
KFUM og sýndi þar um 20 mynd-
ir. Þetta var fyrsta sýning hans
hér heima eftir að hann lauk
formlegu listnámi.
Þegar sýningin hafði staðið i
tvo daga voru 6-7 myndir seldar.
Það má telja viðunandi viðtökur i
ljósi þess að Kjarval virðist hafa
verið mátulega þekktur meðal al-
mennings. Þó er liklegt að það
hafi einkum verið vinir og
styrktarmenn sem ruku til og
keyptu myndir listamannsins
unga. Það má ætla að alþýðu
manna hafi þótt list hans ,,ein-
kennileg" eins og oft vill verða
um list nýjungamanna. Grein
eftir Rikharð Jónsson I Timanum
7. júni 1919 bendir eindregið til
þess að Kjarval hafi ekki notið al-
þýðuhylli. Rikharður tekur i raun
upp hanskann fyrir Kjarval:
„Mér virðist enginn vafi leika á
þvi, að Kjarval er að verða einn
af fremstu listamönnum Islands,
a.m.k. hvað snertir meðferð lita.
Sum af verkum Kjarvals og ann-
arra nútimamálara eru þannig,
að þau virðast ekki jafn auðskilin
eins og t.d. venjulegar landslags-
myndir. — Um slik verk segja
sumir menn, að þannig megi ekki
búa til listaverk. En þar kennir
þröngsýni allmikillar.... Vel sé
Kjarval fyrir það sem hann hefir
þegar gert, og vel sé hverjum
þeim, sem reynir að skilja áður
en hann kveður upp hina hörðu
dóma yfir þeim, sem skapa nýja
fegurð i heiminum."
„Líkur   íslensku   fjalli   á
baksvipinn"
Ekki verður þó séð að fólk hafi
mælt þvl I mót að verk Kjarvals
væru list, altént ekki opinberlega.
Ýmislegt bendir þó til þess að
sýningin hafi ekki gert alltof
mikla lukku og aö aðsóknin hafi
ekki verið mikil. I grein i Mbl. 31.
mai 1919 segir m.a. um myndir
Kjarvals: „Ég sá þær ekki til
nokkurrar hlitar fyrr en ég kom
að skoða þær I þriðja sinn. Þá
fyrst fór ég óhræddur út frá
þeim."
Það hefur án efa verið óalgengt
og nýjung fyrir fólk að þurfa að
fara mörgum sinnum á sömu sýn-
inguna til þess að reyna að höndla
málverk á hefðbundinn hátt. Eftir
þessa sýningu Kjarvals 1919 má
álykta að viðtökurnar hafi verið
mjög á þann veg að hann hafi
verið álitinn einkennilegur lista-
maður og torskilinn i meira lagi. I
dagblöðum var þó alltaf reynt að
halda uppi málstað hans. Þar
sjást orð eins og „ævintýralegur,
tröllslegur, stórfenglegur, ein-
kennilegur, undrageimur, hátið-
leiki." Menn skynjuðu að þarna
var eitthvað nýtt á ferðinni, en
kunnu ekki alveg að bregðast við
þvi.
Það voru ekki bara myndirnar
heldur einnig listamaðurinn sjálf-
ur sem var talinn einkennilegur.
Lýsing sem birtist i Timanum
sumarið 1919 sýnir vel þann
dularhjúp sem umlukti meistar-
ann i augum almennings: „Jó-
hannes er mikill vexti, þvl nær 3
álnir á hæð, og fornmannlegur i
útliti. Likur islensku fjalli á bak-
svipinn. Hann er fölur i andliti,
nokkuð stórskorinn, hárið mikið,
dökkt, ekki hrokkið. Hann er
oftast nokkuð þungbúinn og hugs-
andi, röddin djúp og skýr."
„Skógarhóll. Það er lausn-
in."
1 september 1919 var opnuð
fyrsta islenska listsýningin á veg-
um Listvinafélagsins. Þar sýndu
fjölmargir listamenn, þeirra á
meðal Kjarval. 7. september voru
nokkrar myndir seldar, en engin
þeirra eftir Kjarval. Það segir
nokkuð um hve lengi fólk var að
taka við sér þegar hann var ann-
ars vegar, áður en yfir lauk seld-
ust þó nokkrar mynda hans. Rikið
keypti mynd sem mesta athygli
vakti á sýningunni „Skógarhöll"
eftir Kjarval. „Rab" segir um
„Skógarhöllina" i Visi 13.
september: „Fyrst leiddist mér
að horfa á alla þessa sivölu
stofna. En eitthvaö seiðmagn hélt
mér föstum. Skógarhöll. Það er
lausnin. Það er ekki skógur
heldur skógarhöll."
En ekki var „Rab" jafn ánægð-
ur með myndina „Jónsmessu-
nótt", einnig eftir Kjarval: „Ég
kann ekki að meta þessa hrygg-
brotnu og sliguðu húðarjálka.
Þeir vekja hjá mér viöbjóð og
andstyggð á þessum skripalátum
og Jónsmessustemmningin fer út
um þúfur. Það getur vel verið að
Danir, sem þekkja Jónsmessu-
nótt á Dyrehavsbakken með
hrossabrestum og „cymbrahýli"
geti metið þetta, en varla Islend-
ingar. Islensk Jónsmessunótt er
kyrröin sjálf og hin rólegasta
tign".
Það lýsir vel fjölhæfni Kjarvals
að ólikar myndir hans virkuðu
mjög misjafnlega á sömu mann-
eskju, allt frá dásamlegu seið-
					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12
Blašsķša 13
Blašsķša 13
Blašsķša 14
Blašsķša 14
Blašsķša 15
Blašsķša 15
16-17
16-17
Blašsķša 18
Blašsķša 18
Blašsķša 19
Blašsķša 19
Blašsķša 20
Blašsķša 20
Blašsķša 21
Blašsķša 21
Blašsķša 22
Blašsķša 22
Blašsķša 23
Blašsķša 23
Blašsķša 24
Blašsķša 24
Blašsķša 25
Blašsķša 25
Blašsķša 26
Blašsķša 26
Blašsķša 27
Blašsķša 27
Blašsķša 28
Blašsķša 28
Blašsķša 29
Blašsķša 29
Blašsķša 30
Blašsķša 30
Blašsķša 31
Blašsķša 31
Blašsķša 32
Blašsķša 32