Tķmarit.is
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Nįttśrufręšingurinn

PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |


Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Nįttśrufręšingurinn

						Náttúrufræðingurinn
FRÉTTIR
Örnólfur Thorlacius tók saman
VlSTKERFI  í HVALHRÆJUM
Árið 1987 rákust vísindamenn í köfunarhylkinu „Alvin"á
fyrirbæri á djúpsjávarbotni sem reyndist við nánari skoðun
vera hræ af 21 metra langri steypireyði. Skrokkurinn var
þakinn ýmsum lífverum, svo sem bakteríum og ormum, er
minntu á lífið sem þrífst við djúpsjávarhveri, enda er bæði
við hverina og í hvalshræjunum mikið af brennisteinssam-
böndum.
Það er langt á milli dauðra hvala á hafsbotni og
mannaferðir um djúpsævið eru ekki heldur tíðar. Til þessa
hafa fræðimenn aðeins rannsakað tíu skrokka af hvölum
sem drepist hafa í sjó og sokkið niður í djúpið. En þessi hræ
hafa reynst svo forvitnileg til rannsókna að menn hafa
dröslað um 20 reknum hvölum frá ströndum út á rúmsjó,
tjóðrað með ærinni fyrirhöfn við skrokkana allt að þrjú tonn
af járnkeðjum og öðru drasli og sökkt þefm í djúpið til að
geta síðan fylgst með framvindu lífs í þessum óvenjulegu
vistkerfum. I þeim hafa greinst ýmsar lífverutegundir, sem
áður voru óþekktar, þar af 39 sem einkar vel eru lagaðar að
þessu umhverfi og þrífast líklega hvergi annars staðar.
Fá þessara kvikinda eru forvitnilegri en ormar af ættkvísl
sem hlotið hefur fræðiheitið Osedax, og útleggst víst „beina-
gleypir". Þessir ormar hafa hvorki munn, meltfngargang né
augu, en senda frá sér græna þræði er minna á rætur plantna
og éta sér leið inn í bein hvalsins uns þau verða „hol eins og
svissneskur ostur", svo vitnað sé í Craig Smith, dýrafræðing
frá Hawaii sem sérhæft hefur sig í vistkerfum hvalhræjanna.
I „rótarþráðunum" eru bakteríur sem í samlífi við ormana
vinna og melta fitu og olíu úr hvalbeinunum.
Nú eru þekktar fimm tegundir af ættkvíslinni Osedax, en
hinni fyrstu var lýst 2004. Fjórar þessara tegunda lifa í
Kyrrahafi, hin fimmta í Atlantshafi, sem bendir til mikillar
útbreiðslu. Hjá tveimur tegundanna hefur greinst mikið
kvennaveldi, þar sem kvendýrin eru á lengd við vísifingur
manns en karlarnir eru smásæir og fifa inni í eggrásum
kvenormanna, og hafa 111 karlar fundist í einni kerlu.
Annað furðukvikindi á hvalskrokkum er ormur sem
auknefndur hefur verið „Pinky" eða Bleikur (heimild mín
getur ekki fræðiheitis). Þetta er burstormur, um sentímetri á
lengd, en nánustu ættingjar hans á grunnsævi mælast ekki
nema um tveir millímetrar.
Menn geta sér þess til að þessi kvikindi hafi lifað á leifum
sokkinna hvala um 35 milljónir ára, og ætla má að hvalveiðar
á 18. og 19. öld hafi ekki aðeins gengið mjög nærri stofnum
hvalanna heldur líka dýranna sem sérhæft hafa sig í að nærast
á dauðum skrokkum þeirra. Margt er á huldu um eðli þessara
kvikfnda, til dæmis hvernig lirfur þeirra fara að því að lifa nógu
lengi og rata af einum hvalskrokki til þess næsta.
SjáAmanáa Haag: "Whalefall". Nature, W.febr. 2005, bls. 566-7.
NÆRSÝNI  -  ERFÐIR OG UMHVERFI
Nærsýni í börnum og unglingum fer í vöxt víða um heim en
hvergi eins og í löndum Austur-Asíu, þar sem jafnvel er
talað um faraldur. Ljóst er að breyttir lífshættir koma við
sögu, þar sem börnin verja sífellt meiri tíma inni, yfir bókum,
sjónvarpi og tölvum.
Þegar börn rýna tímum saman á nálæga hluti, svo sem á
bækur og tölvuskjái, er talið að náttúranbregðist við með því
að lengja augun, auka bilið frá hornhimnu og augasteini
aftur á sjónhimnu. Við það verður auðveldara að horfa
nærri, en fjarlægir hlutir verða óskarpir.
í Singapúr greinist nú nærsýni hjá 80% af 18 ára piltum
sem kvaddir eru til herþjónustu. Fyrir 30 árum var sam-
svarandi tala ekki nema 25%. Og erfitt reynist þar að manna
störf sem krefjast óskertrar sjónar, svo sem innan lögreglu.
Því hefur verið haldið fram að menn af austurasískum
stofni séu næmari en aðrir fyrir áhrifum er kalla fram
nærsýni. En ástralskir vísindamenn, sem dregið hafa saman
útkomu úr mörgum rannsóknum, telja að auknfngin í
nærsýni verði einungis rakin tíl breytts umhverfis og
samsvarandi aukning eigi eftir að koma fram af fullum
þunga á Vesturlöndum. Til dæmis eru 70% af 18 ára körlum
af indverskum ættum í Singapúr nærsýnir en aðefns um 10%
af jafnöldrum þeirra á Indlandi. Samkvæmt annarri könnun
grefnist nærsýni hjá 80 prósentum 14 tíl 18 ára drengja í
ísrael sem stunda nám við trúarstofnanir þar sem mikið er
lagt upp úr lesfri helgirita, en samsvarandi tala fyrir pilta í
venjulegum skólum þarlendis er ekki nema 30%.
Engu að síður koma erfðir verulega við sögu. Tvíbura-
rannsókn í Lundúnum bendir til þess að 87 af 100 tilvikum
nær- og fjarsýni megi rekja til erfða. En aðeins óverulegur
munur greinist á milli stofna manna, og börn á Vestur-
löndum virðast á sömu leið og þau asísku. I Svfþjóð eru tíl
dæmis 50% tólf ára barna nærsýn, og búist er við að þegar
þau verðal8 ára verði hlutfallið komið upp í 70%.
Ekki eru hér samt öll kurl komin til grafar. Ef nærsýnin
stafar af lestri og annarri rýni ættu gleraugu að vinna gegn
því með því að létta álagi af augunum, en svo virðist ekki
vera. Á móti er bent á að margt sem gætí unnið gegn
nærsýni hefur lítt verið kannað; til dæmis eru börn sem lítið
lesa að jafnaði minna inni en bókaormarnir, og í nægu ljósi
reynir minna á vöðvana sem sveigja augasteininn til
nærsjónar, og rannsóknir sýna að börn sem stunda íþróttir
verða síður nærsýn. Mataræði gæti líka komið við sögu.
Sjá Rachel Nowak: "Blame lifcstylefor myopia, notgenes".
New Scicntist, 10. júlílOOi, bts. 11.
38
					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12
Blašsķša 13
Blašsķša 13
Blašsķša 14
Blašsķša 14
Blašsķša 15
Blašsķša 15
Blašsķša 16
Blašsķša 16
Blašsķša 17
Blašsķša 17
Blašsķša 18
Blašsķša 18
Blašsķša 19
Blašsķša 19
Blašsķša 20
Blašsķša 20
Blašsķša 21
Blašsķša 21
Blašsķša 22
Blašsķša 22
Blašsķša 23
Blašsķša 23
Blašsķša 24
Blašsķša 24
Blašsķša 25
Blašsķša 25
Blašsķša 26
Blašsķša 26
Blašsķša 27
Blašsķša 27
Blašsķša 28
Blašsķša 28
Blašsķša 29
Blašsķša 29
Blašsķša 30
Blašsķša 30
Blašsķša 31
Blašsķša 31
Blašsķša 32
Blašsķša 32
Blašsķša 33
Blašsķša 33
Blašsķša 34
Blašsķša 34
Blašsķša 35
Blašsķša 35
Blašsķša 36
Blašsķša 36
Blašsķša 37
Blašsķša 37
Blašsķša 38
Blašsķša 38
Blašsķša 39
Blašsķša 39
Blašsķša 40
Blašsķša 40
Blašsķša 41
Blašsķša 41
Blašsķša 42
Blašsķša 42
Blašsķša 43
Blašsķša 43
Blašsķša 44
Blašsķša 44
Blašsķša 45
Blašsķša 45
Blašsķša 46
Blašsķša 46
Blašsķša 47
Blašsķša 47
Blašsķša 48
Blašsķša 48
Blašsķša 49
Blašsķša 49
Blašsķša 50
Blašsķša 50
Blašsķša 51
Blašsķša 51
Blašsķša 52
Blašsķša 52
Blašsķša 53
Blašsķša 53
Blašsķša 54
Blašsķša 54
Blašsķša 55
Blašsķša 55
Blašsķša 56
Blašsķša 56
Blašsķša 57
Blašsķša 57
Blašsķša 58
Blašsķša 58
Blašsķša 59
Blašsķša 59
Blašsķša 60
Blašsķša 60
Blašsķša 61
Blašsķša 61
Blašsķša 62
Blašsķša 62
Blašsķša 63
Blašsķša 63
Blašsķša 64
Blašsķša 64
Blašsķša 65
Blašsķša 65
Blašsķša 66
Blašsķša 66
Blašsķša 67
Blašsķša 67
Blašsķša 68
Blašsķša 68
Blašsķša 69
Blašsķša 69
Blašsķša 70
Blašsķša 70
Blašsķša 71
Blašsķša 71
Blašsķša 72
Blašsķša 72