Tķmarit.is
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Nįttśrufręšingurinn

PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |


Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Nįttśrufręšingurinn

						Aldursgreining hefst með því að geisla-
kolsremma sýnis er mæld. Síðan þarf að
finna í langlífu tré nákvæmlega sömu C-14
remmu, en fjöldi ytri árhringja gefur tímann
sem hefur liðið frá vaxtarskeiði árhringsins
og plöntuleifanna. Ekki þarf langt að leita að
bút úr slfku tré. I anddyri Háskólabíós er
sneið úr 1300 ára gömlum rauðviði frá
Bandaríkjunum (2. mynd). Þar hafa verið
merktir árhringir frá nokkrum tímamótum
íslandssögunnar, frá árunum 874, 930 og
1000. í einhverjum þessara 1300 árhringja er
sama C-14 remma og mælist í sérhverju sýni
sem er yngra en byggð á Islandi. Þessi
trébútur geymir því skrá geislakolsremmu í
jurtaleifum yfir allt það tímabil sem saga
íslensku þjóðarinnar spannar.
Oft þarf að finna aldur leifa af jurtum sem uxu
löngu fyrir æviskeið elstu lifandi trjáa, en
þau geta verið allt að 5000 ára gömul. I Við-
auka D er útskýrt hvernig árhringjafræðin
gerir mögulegt að finna nákvæmlega aldur
árhringja í ævagömlum trjábolum sem hafa
varðveist í jörðu og lengja árhringjasyrpuna
langt aftur fyrir vaxtarskeið elstu lifandi trjáa;
hún nær nú yfir nærri 11 þúsund ár. I kaflanum
um kvörðunarferil geislakolsgreininga er lýst
nánar hvernig aldur sýna er fundinn af C-14
remmu árhringjanna, en það getur verið dálítið
flóknara en hér hefur verið lýst.
Athygli skal vakin á því að geislakols-
greining mælir vaxtartíma en fornleifa-
fræðirigarleita að notkunartíma hins aldurs-
greinda sýnis, t.d. þegar eldiviður var lagður
á hlóðir. Árabilið milli vaxtar og notkunar,
foraldurinn, getur numið tugum ára, jafnvel
öldum.
MÆLING   GEISLAKOLS
I aldursgreiningu eru mælingarnar hlutfalls-
legar, einungis þarf að bera saman C-14
remmu mælisýna og árhringja. Geisla-
styrkurinn í hefðbundinni einingu, Bequerel
(kjarnabreytingar á sekúndu), skiptir hér
ekki máli. Til þess að treysta samanburð milli
aldursgreiningarstofa var samþykkt á C-14
ráðstefnu   1959   að   taka   upp   alþjóðlegt
viðmiðunarsýni, oxalsýru sem National Bu-
reau of Standards í Bandaríkjunum lét gera
úr gróðri frá sumrinu 1955, og fengu allar
aldursgreiningarstofur skammt af þessum
staðli, sem öll mælisýnin eru borin saman
við. Þess má geta að remma oxalsýrunnar,
færð til ársins 1950, er 13,5 kjarnabreytingar
á mínútu í hverju grammi af kolefni.
Þegar geislavirkni sýna er mæld gefur
mælineminn rafpúls er C-14 atóm senda frá
sér beta-ögn (rafeind) við ummyndun í N-14.
Ef oxalsýran og óþekkt sýni eru mæld við
nákvæmlega sömu skilyrði í tilteknu mæli-
kerfi og talningarhraði þeirra (rafpúlsar á
mínútu) er táknaður með Thm og Th .ni, þá er
C-14 remma óþekkta sýnisins, A, miðað við
oxalsýruna:
A = Th .JTh     100 %Ox
(1)
Þetta hlutfall er óháð gerð mælinemans og
óháð tegund og stærð mælisýnisins og allar
stofur eiga því að fá sama gildi fyrir sama
sýni. Rétt er að benda á að ólíkt stöðlum í
öðrum greinum raunvísinda lækkar C-14
geislavirkni oxalstaðalsins jafnt og þétt, hún
dofnar eins og allt geislakol um 1,0% á 82
árum. Hlutfallið Th . JTh    fyrir tilteknar
sym         ox      J
jurtaleifar breytist hinsvegar ekki með tíma,
sama hlutfall fengist eftir aldir.
Þremur ólíkum aðferðum er beitt til að
ákvarða C14/C-hlutfallið í aldursgreiningu
(Páll Theodórsson 1992). Tværeldri aðferð-
irnar byggjast á því að geislavirknin er mæld
og er mælisýnið þá annaðhvort kolsýra í
hlutfallsnema eða bensen í vökvasindur-
nema. Rannsóknarstofur sem beita vökva-
sindurtalningu eru um tvöfalt fleiri en þær
sem mæla sýnin í gasteljara, enda þótt gerð
mælisýnanna (bensen) hafi verið flóknari og
tímafrekari en gerð kolsýru fyrir gasteljara.
Nýlega hafa tveir vísindamenn í Úkraínu,
þeir Skripkin og Kovalyukh (1998), kynnt
tæki sem einfaldar bensengerðina verulega.
í þriðju og yngstu aðferðinni, AMS-
aðferðinni sem var fundin upp árið 1978, er
hlutfallið milli fjölda C-14 og C-12 atómanna
mælt í sérhæfðum massagreini (accelerator
mass spectrometer). Hér ræðst talningar-
hraðinn sem C-14 atómin gefa einungis af
því hversu ört er hægt að reka kolefnið (í
98
					
Fela smįmyndir
Blašsķša 65
Blašsķša 65
Blašsķša 66
Blašsķša 66
Blašsķša 67
Blašsķša 67
Blašsķša 68
Blašsķša 68
Blašsķša 69
Blašsķša 69
Blašsķša 70
Blašsķša 70
Blašsķša 71
Blašsķša 71
Blašsķša 72
Blašsķša 72
Blašsķša 73
Blašsķša 73
Blašsķša 74
Blašsķša 74
Blašsķša 75
Blašsķša 75
Blašsķša 76
Blašsķša 76
Blašsķša 77
Blašsķša 77
Blašsķša 78
Blašsķša 78
Blašsķša 79
Blašsķša 79
Blašsķša 80
Blašsķša 80
Blašsķša 81
Blašsķša 81
Blašsķša 82
Blašsķša 82
Blašsķša 83
Blašsķša 83
Blašsķša 84
Blašsķša 84
Blašsķša 85
Blašsķša 85
Blašsķša 86
Blašsķša 86
Blašsķša 87
Blašsķša 87
Blašsķša 88
Blašsķša 88
Blašsķša 89
Blašsķša 89
Blašsķša 90
Blašsķša 90
Blašsķša 91
Blašsķša 91
Blašsķša 92
Blašsķša 92
Blašsķša 93
Blašsķša 93
Blašsķša 94
Blašsķša 94
Blašsķša 95
Blašsķša 95
Blašsķša 96
Blašsķša 96
Blašsķša 97
Blašsķša 97
Blašsķša 98
Blašsķša 98
Blašsķša 99
Blašsķša 99
Blašsķša 100
Blašsķša 100
Blašsķša 101
Blašsķša 101
Blašsķša 102
Blašsķša 102
Blašsķša 103
Blašsķša 103
Blašsķša 104
Blašsķša 104
Blašsķša 105
Blašsķša 105
Blašsķša 106
Blašsķša 106
Blašsķša 107
Blašsķša 107
Blašsķša 108
Blašsķša 108
Blašsķša 109
Blašsķša 109
Blašsķša 110
Blašsķša 110
Blašsķša 111
Blašsķša 111
Blašsķša 112
Blašsķša 112
Blašsķša 113
Blašsķša 113
Blašsķša 114
Blašsķša 114
Blašsķša 115
Blašsķša 115
Blašsķša 116
Blašsķša 116
Blašsķša 117
Blašsķša 117
Blašsķša 118
Blašsķša 118
Blašsķša 119
Blašsķša 119
Blašsķša 120
Blašsķša 120
Blašsķša 121
Blašsķša 121
Blašsķša 122
Blašsķša 122
Blašsķša 123
Blašsķša 123
Blašsķša 124
Blašsķša 124
Blašsķša 125
Blašsķša 125
Blašsķša 126
Blašsķša 126
Blašsķša 127
Blašsķša 127
Blašsķša 128
Blašsķša 128