MáT Á UMHVERFISÁHRIFUM I ÓLESTRI Um alllangt skeið hefur verið brýn þörf á nýjum lögum um umgengni við náttúru landsins. Náttúruverndarlögin, einu lögin sem þar sem vernd íslenskrar náttúru er í öndvegi, eru bæði veik og úr sér gengin að mörgu leyti enda 25 ára gömul. Veikleika náttúruverndarlaganna ásamt slælegri framkvæmd þeirra má kenna um mörg þarflaus spjöll á jarðmyndunum og lífríki landsins. Ný lög um mat á umhverfisáhrif- um sem tóku gildi fyrir tæpum tveimur árum hefðu getað bætt verulega úr ófremd- arástandinu, en því miður virðist lítið hafa þokast áfram í þessum málum. Reynslan af matinu á umhverfisáhrifum sýnir að ýmsar alvarlegar veilur eru í lögunum og ekki síður í framkvæmd þeirra. Einn helsti galli laganna er sú skipan að fela framkvæmdaraðila, þeim sem á mestra hagsmuna að gæta, að meta umhverfisáhrif eigin framkvæmdar. Með hliðsjón af rfkjandi markaðslögmálum og skammtímasjónarmiðum í efnahagslífinu annars vegar og langtímasjónarmíðum að baki umhverfisvernd hins vegar er hætt við að síðarnefndu sjónarmiðin verði undir. Þetta kristallast í því að ekki er vandað sem skyldi til matsins. Nýjasta dæmið um þetta er mat á umhverfisáhrifum vegna fyrirhugaðs álvers við Grundartanga. Þar voru tilburðir framkvæmdaraðila ekki meiri en svo að Náttúruverndarráð og fleiri aðilar töldu að ýmsar þýðingarmiklar forsendur og athuganir skorti svo við- unandi mat fengist á umhverfisáhrifum. Veigamikill galli við framkvæmd mats- ins snýr að faglegri hlið þess. í lögunum eru gerðar ítarlegar kröfur um þekkingu í náttúrufræðum, en þeir sem sjá um matið á vegum framkvæmdaraðila eru oftast tækni- og verkfræðimenntaðir sérfræðingar. Hilmar J. Malmquist (f. 1957) er forstöðumaður Náttúrufræðistofu Kópavogs og ráðgjafi Náttúru- verndarráðs í umhverfisverndarmálum á Suðvestur- landi. Hann lauk sveinsprófi í líffræði frá Háskóla Islands 1983, meistaraprófi í vatnavistfræði frá Kaup- mannahafnarháskóla 1989 og doktorsprófi 1992. Þá eru í lögunum slæm ákvæði sem hafa í för með sér að nær öruggt er að ein- ungis örfáar efnis- námur munu í fram- tíðinni gangast undir mat á umhverfisáhrif- um. Þetta er mjög illt því að efnistaka er sú tegund framkvæmda sem hefur skilið eftir sig hvað ljótustu sárin á yfirborði landsins. Einnig er sú lagagrein óréttlát sem kveð- ur á um að þegar úrskurður skipulagsstjóra er kærður til umhverfisráðherra skuli að- eins leita umsagnar Skipulags rfkisins, framkvæmdaraðila, leyfisveitanda og sveitarstjórnar. Réttlátara væri að leita álits allra aðila sem koma að málinu og í mörgum tilfellum væri æskilegt að skjóta málum til óháðs aðila. Markmiðið með lögunum um mat á um- hverfisáhrifum er að tryggja að umhverf- isáhríf séu þekkt áður en ráðist er í fram- kvæmdir sem kunna að hafa umtalsverð áhrif á náttúru og samfélag manna. Með núverandi fyrirkomulagi næst þetta mark- mið ekki nema í undantekningartilfellum. Þá er rétt að benda á að sjálft matið á umhverfisáhrifum er grundvöllur til að byggja á ákvörðun um framkvæmdir en felur ekki í sér ákvörðun. Ákvörðunin er á hendi Skipulags ríkisins og umhverfis- ráðherra. Þessir aðilar verða því að hafa skýra stefnu í náttúru- og umhverfisvemd. Fátt bendir hins vegar til að svo sé. Rfkisstjórnin hefur t.d. ekki ennþá birt stefnu sína í þessum málaflokki og þó er kjörtímabilið hálfnað. Stefna Skipulags ríkisins er óræð og í sumum tilvikum virðist málsmeðferð þar á bæ vinna gegn umhverfisvernd, eins og undirritaður hefur greint frá í fjölmiðlum varðandi fram- kvæmdir við Bláa lónið. Hér er sannarlega úrbóta þörf. Hilmar Malmquist 114
Beinir tenglar
