Náttúrufræðingurinn

						1. mynd. Rjúpnapar á óðali, Úlfarsfell 9. maí 1995. - A territorial cock Rock Ptarmigan

and a hen, May 1995. Mynd/photo Jóhann Óli Hilmarsson.

fyrir hvert svæði kemur í ljós að þau eru

ekki öll jafn fljóttalin. Hlutfallslega

minnst vinna fór í að telja tvö stærstu

svæðin, Hafursstaði og Bimingsstaði, að

meðaltali 70 og 88 mannmíniitur/km2, hin

svæðin voru með að meðaltali 108 til 149

mannmínútur/km2.

Oftast unnu tveir menn saman að hverri

rjúpnatalningu. Þeir gengu saman um allt

talningasvæðið og héldu jöfnu bili á milli

sín. Hvert svæði var gengið á sama hátt ár

hvert. Annar talningamaðurinn var með

kort af svæðinu og merkti inn á það allar

rjúpur sem hann sá og þær rjúpur sem hinn

benti honum á. Einnig voru merktir á kort-

ið allir fiðurflekkir sem fundust og flug-

fjöðrum, stélfjöðrum og lituðum bol-

fjöðrum safnað úr þeim (2. mynd). Þessir

flekkir eru leifar af rjúpum sem rándýr,

oftast fálkar en líka hrafnar (Corvus corax)

eða tófur (Alopex lagopus), höfðu skilið

eftir sig.

I vinnustofu skoðaði ég fjaðrirnar úr

hverjum fiðurflekk og reyndi að ráða í

hvort hann væri nýr, þ.e. frá vori (apríl-

maí), eða gamall, þ.e. frá hausti eða vetri.

Aldur réð ég af ástandi fjaðranna, meðal

annars áferð, viðkomu, sliti á flugfjöðrum

og stélfjöðrum og lit bolfiðurs. Gamlir

flekkir voru minni og dreifðari en nýir og

fjaðrirnar klesstar og stundum settar svört-

um myglublettum. Gamlar flugfjaðrir og

stélfjaðrir hafa glatað fjaðurmagni, sem

nýjar fjaðrir hafa, og brotna ef þær eru

sveigðar. Stélfjaðrir úr gömlum fiður-

flekkjum (frá hausti eða vetri) eru með

breiða hvíta rönd í endann. Á lifandi fugl-

um slitnar þessi rönd þegar líður á veturinn

og á vorin er hún horfin eða hefur mjókkað

mikið. Mikill munur er á lituðu bolfiðri frá

hausti og vori. Rándýrin skilja stundum

eftir í flekknum bein eða innyfli úr bráð-

inni og þær leifar auðvelda mjög aldurs-

greiningu.

Reynt var að ákvarða ástæðu vanhalda í

hverju tilviki fyrir sig og voru notaðir 5

flokkar. Þessir flokkar voru: fálki, hrafn,

tófa, ógreint og slys.

Auðvelt er að greina ef tófa hefur étið

rjúpu, því stór bein (upphandleggsbein,

lærbein og fleiri) eru bitin í sundur, væng-

urinn er nagaður fram að handarbeinum og

flugfjaðrirnar bitnar af í einu knippi,

þannig   að   fjaðurstafirnir  eru   í   sundur

138