Sandmaðkur í FJÖRUMÓ OG SURRI GJÓSKU Tengsl milli ólíkra þátta í ríki náttúr- unnar eru stundum meiri en virðist í fljótu bragði. Hvaða áhrif skyldu breyt- ingar á stærð Vatnajökuls hafa á lífs- skilyrði sandmaðks í Hornafirði og á hvern hátt tengist sandmaðkurinn gos- inu mikla í Örœfajökli 1362? andmaðkur er talinn til liðorma, Snánar tiltekið burstaorma, og var honum upphaflega lýst og gefið ___ tegundarheitið af Carl von Linné árið 1758. Hann nefndi orminn Lumbricus marinus og virðist því hafa talið hann með ánamöðkum. Á það voru ekki allir sáttir og svo fór að Daninn A.S. Örsted skipaði hon- um í aðra ættkvísl og lagði jafnframt til ætt- kvíslarheitið Arenicola árið 1843 og hefur það verið notað síðan. Latneskt nafn orms- ins er því Arenicola marina og er dregið af því að dýrið „býr í sjávarsandi", en á Leifur A. Símonarson (f. 1941) lauk magistersprófi í jarðfræði frá Kaupmannahafnaiiiáskóla 1971 og licenliat-prófi frá sama skóla 1978. Hann erprófessor í steingervingafræði við Háskóla lslands og hefur einkum fengist við rannsóknir á tertíerflóru íslands og sælindýrafánum frá el'ri hlulra tertíers, ísöld og nútfina á íslandi og Grænlandi. Leifur hefur um árabil setið í ritnefnd Náttúrufræðingsins. Páll Imsland (f. 1943) lauk B.S.-prófi í jarðfræði frá Háskóla íslands 1973 og doktorsprófi frá sama skóla 1985. Páil hefur m.a. unnið að rannsóknum ájarðfræði Jan Mayen. Hann er sérfræðingur við Raunvísinda- stofnun Háskólans og vinnur einkum að rannsóknum á náttúruvá. Páll er fynvcrandi ritstjóri Náttúru- fræðingsins. LEIFURA. SIMONARSON OG PÁLL IMSLAND íslensku hefur hann ýmist verið nefndur sandmaðkur, ijörumaðkur, leirumaðkur, beitumaðkur eða einfaldlega maðkur. Á seinni árum hefur nafnið sandmaðkur mest verið notað. ¦ ÚTLITOG EINKENNI Sandmaðkur er allstór ormur, verður allt að 22 cm langur hér við land þegar hann er fullvaxinn (Bjarni Sæmundsson 1918), og gildur er hann sem þumalfingur (1. mynd). Aftasti þriðjungurinn er mjórri en framhlut- inn og myndar afturbolinn, sem stundum er nefndur hali (Lúðvík Kristjánsson 1985, Agnar Ingólfsson 1990). Við átak slitnar hann oft af dýrinu, t.d. ef fugl í ætisleit nær taki á orminum og reynir að draga hann úr sandinum. Sandmaðkurinn virðist jafna sig fljótt á slfkri skerðingu og getur vaxið nýr afturbolur í stað þess gamla. Ekki markar fyrir höfði á framenda dýrsins og augu eru engin og heldur ekki fálmarar. Fremst er munnur, en engar tennur né bitkrókar eru í honum, hins vegar getur dýrið gúlpað út úr sér kokinu. Burstar úr kítínhárum eru á litlum fóttotum á framanverðu dýrinu en ekki á afturbolnum. Raunar eru burstarnir tvenns konar, því að hárlaga burstar eru á baki dýrsins en krókar eða krókburstar neðarlega á hliðunum og kviðnum. Rauð- leitir tálknskúfar eru ofarlega á báðum hliðum um miðjan líkamann. Þarmop er á aftasta afturbolslið. Maðkurinn er mórauð- ur eða grænsvartur á lit, en afturbolurinn Náttúrul'ræðingurinn 65 (3-4), bls. 153-163, 1996. 153
Beinir tenglar
