eftir vatnsinnihaldi setsins hvað hann er fljótur og reynist honum auðveldast að grafa í vatnsósa set (Thamdrup 1935, Wells 1945, Thorson 1968). Ungir sandmaðkar halda sig gjarnan ofarlega á leirum, þ.e. nær landi, þar sem þeir grafa sig frekar grunnt niður (2. mynd), en þeir færa sig út á meira dýpi og grafa sig dýpra niður í setið þegar þeir stækka (Thamdrup 1935, Wells 1945). Maðkurinn er allvel syndur en lík- lega færir hann sig ekki mikið úr stað eftir að hann hefur náð fullri stærð. Við Norðursjávarströnd Þýskalands er vitað um unga sandmaðka sem hafa fært sig í hópum út á meira dýpi á fáeinum dögum og er ólíklegt að þeir hafi gert það svo fljótt nema á sundi (Werner 1954, 1956). I Dan- mörku grafa sandmaðkar sig dýpra niður á veturna en sumrin og þeir hafast stundum við í sama rörinu í allt að átta mánuði, en vitað er að maðkurinn getur orðið allt að sex ára gamall (Thamdrup 1935). LlFANDI SANDHRÆRIR I Norðursjó gengur að jafnaði set aftur af hverjum maðki á 35—45 mínútna fresti og komið hefur í ljós að set sem fellur niður í dældina yfir framenda ormsins er komið upp í hraukinn yfir afturendanum eftir þrjá klukkutíma (Wells 1949, Thorson 1968). Sýnt hefur verið fram á að í Norðursjó fara árlega 23-24 kg af seti gegnum meltingar- færin í fullvöxnum sandmaðki. Þar eru víða 15-20 maðkar í hverjum fermetra botns og árlegir setflutningar svara því til þess að efstu 15-25 cm botnsins fari í gegnum meltingarfæri sandmaðka (van Straaten 1952, Thorson 1968). Það er því ljóst að sandmaðkar eyða meira eða minna allri lagskiptingu og öðrum setformum sem kunna að vera til staðar þar sem þeir setjast að og skilja eftir sig lífhrært set (bio- turbated). SANDMAÐKUR Tli BEITU Sandmaðkur var allmikið notaður í beitu áður fyrr eins og nafnið beitumaðkur sýnir. Var hann þá grafinn upp skömmu áður en farið var á sjóinn því að hann þolir ekki mikla geymslu. Víða um Suðvesturland og Vesturland eru góðar maðkafjörur og talið er að sandmaðkur ásamt kræklíngi hafi t.d. átt mestan þátt í velgengni útgerðar í Eyrar- sveit um og eftir aldamótin 1700 (Lúðvík Kristjánsson 1985). I Ferðabók Ólafs Olaviusar frá 1780 er hvergi getið um mað- kabeitu og má af því draga þá ályktun að hún hafi lítt eða ekki verið hagnýtt á norðanverðum Vestfjörðum, Norðurlandi eða Austfjörðum. Þá sagði Mohr (1786) frá því að maðkur væri hvergi nýttur til beitu á Norðurlandi þó töluvert væri af honum þar. ¦ LIFNAÐARHÆTTIR SANDMAÐKS í HORNAFIRÐI í Hornafirði og Skarðsfirði setur sandmaðk- ur mjög svip sinn á leirur eins og víða annars staðar hér við land. Má því ætla að hann hafi þar nóg æti og lífsskilyrði séu að öðru leyti góð. En þar með er ekki sögð öll sagan af sandmaðki í Hornafirði því þar virðist hann hafa lagað sig að tiltölulega hröðum náttúrufarslegum breytingum á auðveldan hátt. ÓSTÖÐUC LÍFSSKILYRÐI í strandlónum við Suðausturland eru víða miklar leirur og sendnar eyrar sem hafa að mestu leyti myndast úr framburði jökul- vatna og mótast af sjávarföllum og straum- um. Þar þrífst sandmaðkur vel í leirunum við ágæt skilyrði. En jöklar eru óstöðugir og breytast með veðurfari. Breytingar á Vatnajökli hafa á síðustu öldum haft mikil áhrif á leirurnar í Hornafirði og þar með lífsskilyrði sumra grunnsjávardýra eins og sandmaðks. Þessar breytingar eru marg- þættar og verður reynt að rekja hér þær helstu og áhrif þeirra á lífsskilyrði maðks- ins(PáIl Imsland 1992, 1994). Margt bendir til þess að Hornafjörður hafi lengi verið strandlón, en ekki er ljósl hvenær það myndaðist. Rifin sem girða fjörðinn frá hafi eru að mestu leyti mynduð úr grófum sandi og möl, sem jöklar hafa losað úr berggrunninum og jökulár borið til sjávar en öldurót og straumar síðan hlaðið 156
Beinir tenglar
