gjósku, en hún á rætur sínar að rekja til 5- 10 cm þykks gjóskulags sem er allt niður á 25 cm dýpi í mónum (6. mynd). Fyrir um það bil 40 árum var gjóskulagið á um 65 cm dýpi í mónum á þessum slóðum (Jón Jónsson 1957), en nú er mórinn sums staðar rofinn alveg ofan af gjóskulaginu. Það er því ekki nóg með að sandmaðkur í Hornafirði sé farinn að grafa sig niður í mó, hann er líka farinn að éta gjósku. Ekkert skal fullyrt um hvort það sé maðkinum hollt, en svo virðist sem sandmaðkurinn hafi grafið sig í gegnum gjóskulagið og niður í móinn undir gjóskunni. Ekki er vitað hvaða áhrif gjóskan hefur á melt- ingarfæri dýranna. Gjóskukornin eru úr gleri, hornótt og broddótt og með hvassar eggjar (7. mynd) og má því ætla að þau rispi slímhúðina í meltingarfærum orm- anna. Gjóskukornin eru miklu hvassbrýnd- ari en venjuleg setkorn og gjóska getur því tæplega talist neinn heilsukostur, og áreiðanlega hefur hún ekki mýkjandi áhrif á það sem gengur niður af dýrunum. Hins vegar er ekki annað að sjá af stærð hrauk- anna en gjóska gangi niður af möðkunum aftur og aftur og þeir séu hinir sprækustu. Gjóskan er úr gosinu í Öræfajökli árið 1362, en það var eitt mesta eldgos sem hér hefur orðið á sögulegum tíma og olli miklu tjóni. Heil byggð lagðist í auðn og fólk og skepnur týndu lífi. Það verður hins vegar varla rakið til beinna áhrifa þessa mikla eldgoss að sandmaðkar í Homafirði tóku upp á því að grafa sig niður í fjörumó og innbyrða súra gjósku, en ekki er okkur kunnugt um að þeir hafi tekið upp á því annars staðar hér við land. ¦ ÖRÆFAJÖKULLOG GjÓSKULAGlÐ FRÁ 1362 Öræfajökull er stærsta eldfjall landsins, um það bil 300 km3, og er Etna eina evrópska eldfjallið sem er stærra. Beerenberg á Jan Mayen, sem er nyrsta eldfjall í heimi, er þó hærra en Öræfajökull. Öræfajökull liggur utan við virkustu eldgosa- og jarðskjálfta- belti landsins og núverandi eldvirkni þar tengist ekki beint landreki og nýmyndun úthafsskorpu. Fjallið hvílir mislægt á 4-5 milljón ára gamalli jarðskorpu frá tertíer, en hún hefur myndast við eldvirkni í rek- beltum landsins fyrir ísöld. I henni er marg- breytilegt gosberg með slæðingi af inn- skotsbergi og er bergið töluvert ummyndað á köflum og því líklegt að þarna hafi verið megineldstöðvar á tertíer (Prestvik 1976, 1979, 1980). Lítið er eftir af þessum fornu eldstöðvum, en svo virðist sem liðið hafi 3-4 milljónir ára án eldvirkni á svæðinu. Á þeim tíma gekk ísöld í garð og jöklar urðu afkastamiklir við að sverfa og rjúfa landið. Fyrir um það bil einni milljón ára hófst núverandi eldvirkni á svæðinu (Prestvik 1980). Nýja eldvirknin er að mörgu leyti ólík þeirri fyrri, en hún hefur lagt okkur til stærsta og eitt hættulegasta eldfjall lands- ins, ísiþakta eldkeilu 2119 m háa þar sem upp kemur kvika sem er í eðli sínu sprengi- virk og kemur auk þess upp í sprengihvetj- andi umhverfi jökulíss. Bergkvika Öræfajökuls er að sumu leyti ólfk kviku annarra íslenskra eldstöðva og tilheyrir hvorki þóleiítísku bergröðinni, sem einkennir rekbeltin, né alkalískum bergröðum reklausu beltanna. Hins vegar ber nokkuð á einkennum kalk-alkalískra bergraða sem fyrst og fremst einkenna eld- stöðvar á eyjabogum og meginlandsjöðrum víða um heim (Prestvik 1980). Ekki er óal- gengt að súrar og basískar bergkvikur blandist í kvikukerfi Öræfajökuls, en við slíka blöndun myndast oft sjaldgæf og óvenjuleg bergafbrigði. GosiÐ 1362 Vitað er um tvö eldgos í Öræfajökli síðan land byggðist og var það fyrra árið 1362 en hið síðara 1727. Gosið 1362 var eitt hið mesta sem orðið hefur hér á landi á sögu- legum tíma og olli mjög miklu tjóni. Það virðist hafa verið mikið sprengigos, senni- lega úr efsta hluta fjallsins, og byrjað með háum og miklum gosmekki, hlöðnum gös- um og gjósku (Sigurður Þórarinsson 1958). Gosinu fylgdu gífurleg jökulhlaup með jakaburði og vikurruðningi, sem flæddi niður eftir giljum og skörðum í suður- og 160
Beinir tenglar
