8. mynd. Apalvikur úr yfirborði flóðsins. Sem næst eðlileg stœrð. - Accretionary lava balls on the sur- face of the flow. Approx. natural size. Mynd/photo Jón Jónsson. því þetta gos meiri háttar „hraunspýju eptir sig látið", eins og séra Jón Steingrímsson (1788) telur, hlýtur hún að hafa fallið þar fram og svo niður dal Skaftár og er því að mestu hulin yngsta hrauninu. Hvort heldur er í handsýni eða undir smásjá verður þetta hraun ekki greint frá Skaftáreldahraun- unum, hvorki því síðasta né þeim frá fyrri gosum í Eldborgaröðum. Þetta torveldar aðgreiningu einstakra hrauna á svæðinu austan Skaftár. Talning steinda í einni þunnsneið gaf eftirfarandi: Plagíóklas 46,3%, pýroxen 45,2%, ólivín 0,3%, málmur 8,1%. Dílar: plagíóklas 2,6%, pýr- oxen 1,2%. Hópdílar eru ekki óalgengir. ¦ AURFLOÐ OG APALL Suðvestur af margnefndum syðsta gíghól eru nokkuð áberandi slétt svæði inni á milli kargahrauns úr Skaftáreldum og mynda hólma í því (3. mynd). Fremst í einum þeirra er náma þar sem tekinn var ofaníburður í línuveginn. Þar má sjá að þetta er margra metra þykkt lag, en undirlag þess sést ekki. Efnið er svört gosmöl með grófleik mest um 2-4 cm í þvermál ásamt fínna efni allt niður í öskugrófleik. Það sem einkennir þetta efni allt er að kornin, hvort heldur smá eða stór, eru hnöttótt. Sama gildir um efsta hluta þessa lags en hann er samanbakaður í þétta steypu (7. mynd), lag sem er 40-60 cm, eða allt að 1 m þykkt, og sem brotnar í lóðrétta stuðla. Þetta síðasta þykir sönnun þess að hár hiti hafi verið í efninu þegar það staðnæmdist. Allt þykir þetta sýna að þarna sé um að ræða aurflóð (pyroclastic flow) eða öllu heldur grjót- og öskuflóð (rock and ash flow) sem að miklu leyti samanstendur af því sem á ensku er nefnt accretionary lava balls en ég hef valið að nefna apal' eða apalvikur, en apall er hnöttur eða kúla og apalgrýti var í minni sveit kallað grjót sem sorfið var og meira eða minna hnöttótt orðið í árfarvegum. Hvernig slíkt verður til í hraunbrún sem veltur fram mátti t.d. sjá í brún hraunsins úr Vikraborgum í Öskju ' I sambandi við notkun orðsins tapilli, sem raunar þýðir lítill steinn („diminutif' af lapis = steinn), er að athuga að samkvæmt Glossary of Geology (útg. Am. Geol. Inst. 1980) er það að því er virðist eingöngu haft um loftboríð efni. Eíns og lesandi þessarar greinar sér stangast sú skilgreining á við það sem hér er fjallað um og lendir maður því í nokkrum vanda við þýðingu. Ég hef kosið að nota hið gamla góða orð apall, en þaðerdregiðaf apel, apaldur = epli. I sænsku er orðið apel haft um villiepli enn í dag. Apalgrýti er kúlu- lagaðir steinar í öllum stærðum og venjulegastir í far- vegum straumvatna eða við sjávarströnd. Hér er talið að hraunið hafi fengið þetta útlit vegna snertingar kvikunnar við grunnvatn í gosrásinni. Það skal undírstrikað að það sem hér er nefnt apalvikur er ekki loftborið efni og verður því ekki þýtt sem lapilli ef farið er eftir hinu mikla riti Glosssary of Geology. 186
Beinir tenglar
