flekakenningarinnar, en vonandi tekst fljótlega að fella þessi fyrirbæri saman í eina heild. Með skýringum sínum á myndun gervi- gíga gerði Sigurður Þórarinsson tilgátur Rittmanns um svæðisgos óþarfar. Jón Jónsson hefur þó vakið upp hugmyndina um þess háttar gos eftir athuganir sínar á Reykjanesskaga, og saknaði ég hennar í grein Sigurðar. Sigurður segir (bls. 115), að Skútustaðagígar séu myndaðir þegar hraun rann yfir eldra hraun þar sem grunn- vatn stóð hátt svo að holur og sprungur voru meira eða minna vatnsfylltar. Nýjar athuganir á gervigígunum benda á hinn bóginn til þess, að hraunið hafi runnið út í stórt stöðuvatn. í heild er kafli Sigurðar Þórarinssonar greinargóður og skýr. Þannig hefði bókin öll átt að vera. Næsti kafli er einnig þessum kostum bú- inn. Hann er nýr og fjallar um jarðskjálfta á íslandi. Höfundar eru þeir Sveinbjörn Björnsson og Páll Einarsson. Fróðlegt hefði þó verið að sjá meira um smáskjálfta- hrinur á Reykjanesskaga og svonefnda S-bylgjuskugga af kvikuþró Kröflu. Steingervingakafli Leifs Símonarsonar hefur leyst af hólmi kafla Jóhannesar Áskelssonar úr fyrri útgáfunni, og er hann því laus við hinar klúðurslegu viðbætur og leiðréttingar sem einkenna flesta næstu kafla. Kafli Leifs er lipurlega skrifaður og greinargóður. Helst er saknað skrár um latnesk heiti dýra og jurta sem koma við sögu, og myndir af þeim hefðu komið að góðu haldi. Ég hygg, að fáir geri sér í hugarlund hvernig túlípanatré lítur út, svo dæmi sé tekið. Leifur gerir talsvert úr skyldleika ís- lensku tertíerflórunnar við laufskóga í austurhluta Bandaríkjanna og telur það benda til landsambands. Mig minnir þó, að Leifur hafi á öðrum stað sjálfur lýst lauf- skógabelti Bandaríkjanna sem leifum af miklu víðáttumeiri skógi (Arktó-tertíeru geoflórunni) sem einnig náði um Evrópu og Asíu. Hvað sædýralíf varðar erum við svo lán- söm að eiga Tjörnesiögin. Grunsamlegt virðist, að innreið Kyrrahafsdýra í Atlants- haf skuli verða samtímis og ísöld er talin hefjast. Hefur verið kannað til hlítar hvaða áhrif aðflutningur Kyrrahafsdýra hefur á túlkun okkar á hitasögu sjávar samkvæmt Tjörneslögunum? í ritskrá Leifs saknaði ég greinar Sigurð- ar Þórarinssonar um Svínafellslögin. Jón Jónsson skrifar næsta kafla, sem fjallar um jarðhitann. Undirritaður er næsta fáfróður um þetta efni, en sitthvað mætti betur fara. f fyrsta lagi vantar í rit- skrána nýlegar yfirlitsgreinar um jarðhita í Náttúrufræðingnum og Jökli. Þá er jarðhit- inn ekki settur í samband við flekakenn- inguna, en varla getur hann talist feðraður án þess. T. d. hefur hin einkennilega dreif- ing jarðhitans hér á landi verið talin ein af aðalröksemdunum fyrir því, að rekbeltin hafi færst austur á bóginn. Þá er komið að hinni einkennilegu sam- suðu Tómasar Tryggvasonar og Freysteins Sigurðssonar um hagnýt jarðefni. Aðferð Freysteins við endurskoðun kafla Tómasar heitins er afar sérstæð. Sennilega er einsdæmi í íslenskri bókmenntasögu að maður skrifi bókarkafla með látnum höf- undi, og verður svo vonandi áfram. prá- sögn höfunda af kísilgúrnámi úr Mývatni gefur tilefni til athugasemda. Sagt er (bls. 225), að gúrinn sé endurnýjanlegt jarðefni. Með þessu er gefið í skyn, að vinnsla gúrs úr vatninu geti haldið áfram um aldur og ævi. Það væri hrein firra að halda slíku fram, því að endurnýjunin er alltof hæg til að hún skipti máli, og er því í raun um venjulegan námugröft að ræða. Þá er þess að geta, að þótt kísilgúr í Mývatni nemi nokkrum milljónum tonna, eins og höf- undar segja, þá er víst, að ekki er hag- kvæmt að nýta nema hluta hans vegna fjar- lægðar frá verksmiðjunni, auk þess sem vinnslan hefur í för með sér óbætanleg spjöll á lífríki vatnsins. Kaflanum lýkur með kjarnyrtum skömm- um um umgengni við jarðefnanám. Vissu- lega er hægt að taka undir með höfundun- um, en þó hljóma orð þeirra líkt og verið sé að skjóta músarrindla með fallbyssum. Umgengni um jarðefnanám er ekki nema angi af mun stærra máli, sem er umgengni við íslenska náttúru og ofnýting hennar. í 195
Beinir tenglar
