við 478 nm og 662 nm). Chloroflexus, sem inniheldur mikið af karotenum, getur vaxið við hærra hitastig en blá- grænu þörungarnir (blaðgrænuríkir) þegar H2S er til staðar. Chloroflexus er hins vegar einnig næmur fyrir H2S í háum styrk (3= 60uM) og getur þá ekki lengur vaxið. Við þær aðstæður finnast svokallaðar brennisteinsoxandi bakteríur, sem eru loftháðar, frumbjarga, efnatillífandi bakteríur (Castenholz 1976). Þær oxa H2S með súrefni og mynda brennistein sem fellur út, oftast utan frumunnar. Flestar þessara baktería geta einnig oxað brennisteininn áfram í brenni- steinssýru en það gengur hægar fyrir sig en fyrra efnahvarfið og safnast því brennisteinninn fyrir. Brennisteinsox- andi bakteríur er að finna við mjög mismunandi hitastig og höfum við jafnvel fundið slíkan gróður við 90- 95°C. Þessar bakteríur eru þó mest áberandi við 60—75°C og mynda þá oft mikið hvítt eða grátt hlaup, sem er sambland af bakteríum og brenni- steinskornum (5.mynd). Það eru þessi brennisteinskorn sem valda hvíta litn- um á gróðrinum. Nokkra svona hveri má finna í Grændal og eru þá oft til- sýndar eins og hvítar skellur í skriðum og klettum. Einn slíkur hver er einnig á vinsælasta ferðamannasvæðinu í Krísuvík. Brennisteinsoxandi bakteríur úr hverum hafa lítt verið rannsakaðar en helstu þekktu tegundirnar eru Therm- othrix thioparus (Caldwell o.fl. 1976), sem er þráðlaga og svo nokkrar Thio- bacillus tegundir (LeReoux o.fl. 1977). Þær síðarnefndu eru staflaga, eilítið bognar stakar frumur. Tegundir af þessari ættkvísl eru algengar og finnast oftast þar sem súrefnisríkt um- hverfi mætir loftfirrðu umhverfi, en þar er brennisteinsvetni venjulega til staðar. Dýralíf í hverum Hér á landi er engin sérlega hitakær dýr að finna. Pó eru þrjár dýrateg- undir sem almennt setja nokkurn svip á basíska vatnshveri neðan við 40°C og því rétt að geta þeirra aðeins nánar. Þetta eru hveraflugan Scatella therm- arum, laugaköngulóin Pirata piraticus (6. mynd) og vatnabobbinn Lymnaea peregra (Tuxen 1944, Tryggvi Pórðar- son 1981). Segja má að við íslenskar aðstæður sé hveraflugan hitakær, því að hér á landi er hana aðeins að finna við hveri og laugar (Erling Ólafsson, munnlegar upplýsingar). Hún verpir eggjum sínum í þörungagróðurinn og lirfurnar nærast á honum. Lirfurnar geta lifað við allt að 42°C en ofan við það hitastig er ekki um nein dýr að ræða sem nærast á þörungagróðrinum. Fluga þessi er oft mjög áberandi við hveri og þekur gjarnan þörunga- breiður sem standa upp úr vatninu. Vatnabobbinn og köngulóin finnast aftur á móti víðar hér á landi en við hveri og þola þau ekki eins hátt hita- stig og flugan. Köngulóin fer yfirleitt ekki ofan í vatnið en hún hleypur oft ofan á þörungagróðrinum. Bobbinn fer heldur ekki ofan í vatnið þar sem það er heitara en 35°C (Tuxen 1944) en er oft í miklu magni við vatnsborðið og á þörungabreiðum sem standa upp úr. Leirhverir Fljótt á litið virðast leirhverir vera lífvana, kraumandi leðja en í raun er þar að finna heilt vistkerfi háhitakærra baktería. Það sem hér er flokkað undir leirhveri eru ekki aðeins hinir eigin- legu leðjupyttir heldur líka sjóðandi vatnspollar. Sameiginleg einkenni eru, eins og áður var getið, mikið gasupp- streymi, hátt hitastig og lágt sýrustig (pH *£ 4). 58
Beinir tenglar
