Náttúrufræðingurinn

						NÁTTÚRUFRÆÐINGURINN                                 85

samsetningu, Hin fyrrnefndu þessara afla eru „fysisk" í á-

lirifum, en hin síðarnefndu „kemisk". í náttúrunni verka þau

jáfnaðarlega sarntímis, en að lokuin er oftast auðyelt að sjá

á mulningnum að annarra hefir gætt m'eir en hinna.

Nú skal vikið nokkruni orðuin nánar að þéssum ýtri öflum,

og greint frá, á hvern hált þau vinna á sleinunum, hversu

fastir fyrir, sem þeir kunna að sýnast. — Fyrst verða fysisku

öflin  lalin:                                                            .                      _:Jt.-*f#i

Yið skjót hitabrigði géta bergtegundir sprungið og molnað.

Sólin hitar yfirborð steinanna. Við hitann þennst það út, en

að innan breytast steinarnir ekkert. Þeir þola ekki þann þennslu-

mun er þannig kemúr fram og fletir þeirra springa og flisast

af. Leiðist hiti inn í steininn, svo að hánh hitnar nokkurn veg-

inn allur jafnt, getur svo farið, þegar hann kólnar aftur, að

kælingin verði örust á yfirhorðinu, dregst það þá örar saman,

en steinninn að innán, verður of litið og ysta lagið rifnar og

ilagnar, eða allur steinninn brestur. Hitahrigða verður vart i

norðlægari löndum, en mest gætir þeirra í eyðimörkum suðlæg-

ari landa, þar sem hitasveifla sólarhringsins er mikil. Himininn

er þar að jafnaði heiður. Um nætur lækkar bitinn náléga niður

í frostniark, en á daginn er steilcjándi sólarhiti. Yfirborð fítein-

anna hitnar þá upp i 70—80 stig á Celsius. Rigningarvatn, sem

dembdist á þetta heita yfirhorð mældist um 20° heitl. Hin snöggíx

hitahreyting reyndist meiri en bergið þoldi og sprakk það

líkt ög þegar köldu vatni er stökkt á heitt glerílát.

Sumir lelja, að gert sé að jafnaði of mikið úr áhrifum hila-

brigðá, við eyðingu herglaganna, og til eru þeir, sem draga þau

jafnvel alveg i efa. En svo margar og ítarlegar athuganir eru

fyrir hendi á þessu fyrírbæri, að varla mun hægt að neita því

með rökum. Hitt er annað mál, að gangur þeirra bréytinga,

sem atburðunum eru samfara, er tæpast skýrður út i æsar enn.

Upphitun steinanna er háð ýmsum atriðum, eins og t. d. eðlis-

varma þeirra, en með eðlisvarma er Iicr átt við þá tölu hita-

eininga, sem þarf til þess að hita 1 gr. af steininum frá 14%°

og upp í \^V-i° á Celcius. Þá skiptir litur bergsins iniklu máli,

því dökkl herg hitnar fljótar en ljóst, ennfremur það, hvort

hergið leiðir liitann hægt eða fljött, með öðrum orðum, er slæm-

ur eða góður hitaleiðandi, eins og það kallast. Loks er aðgæt-

andi, að það liefir áhrif á hitahrigðin, hvort nokkuð þess bita,

sem steinninn drekkur í sig notast til annars en að hita bann

lipp,'t. d. að þurrka hann, ef hann er hlaulur. Rakt berg hitnar