Náttúrufræðingurinn

						86                                    NÁTTURUFRÆÐINGURINN

því hægar en þurrt. Ég skal ekki þreyta með þvi, að nefna

margar tölur, aðeins geta þess, að eðlisvarmi bergtegundanna

er lægri en vatnsins, og hitna þær því að öðru jöfnu fljótar

en það, og þeim mun J>etri hitaleiðendur scm þær eru, þ'eini

mun betur standast þær hitabrigðin.

Menn þekkja mæta vel nú orðið á hvern hált ýmsir krist-

allar þenjast út við að hitna, og menn vila hversu mikillar

útþennslu má vænta við ákveðna upphitun á þeim. En það

er ekki útþennslan sjálf, sem meslu máli skiptir við hitabrigð-

in, heldur hitt, með hve miklu afli kristallarnir ita frá sér þeg-

ar þeir þenjast út. Þessi þennsluþrýstingui' er ærið misjafn,

eflir því hverjir kristallarnir eru, og þegar þess er ennfremur

gætt að hver bergtegimd er gjörð af margskonar kristöllum,

getur verkefnið orðið allflókið úrlausnar. En sem meðal þennslu-

þrýstingur allmargra, algengra bergtegunda getur ef til vill

gilt þennsluþrýstingur kvartsins, sem nemur 545 kg á hvern

flatarmáls sentimetra, sc kvartsið hitað frá 20 stigum og upp

í (iO stig á Celcíus.

Annað afl, sem vinnur sleitulausl að því að mylja hin föslu

berglög jarðar, þó litið beri á, er fróstþennslá vatnsins. Hún

byggist á því að þegar vatnið frýs, eyksl rúmmál þess, við flesl

venjuleg skilyrði. Engar bergtegundir eru algerlega vatnsþétt-

ar. Þegar vatnið í holum þeirra frýs, þennst það út og gelur

sprengt holuveggina frá sér. Frjósi það í sprungum i berginu,

getur það leitt til þess, að stór björg klofni. Á þennan hátt

tekst vatninu með tið og tíma að losa úr berginu kynstrin öll

af dusti, möl og grjóti. Dæmi þessa eru deginum ljósari hér á

landi, sé á annað borð eftir þeim tekið.

Líkt og hitabrigðin, er frostþennsla vatnsins undir ýmsum

ytri skilj'rðum komin. Hennar gætir, scm geta má nærri, mest í

þeim löndum, þar sem oft skiptast á frost og þýður, eins og

t. d. á íslandi. Hún er að verulegu leyti háð gerð bergsins, holu-'

fjölda þess, holustærð og holulögum. Hér á landi virðisl straum-

lögótt blágrýti springa af völdum frostþennslunnnar jafnan

i hellur, sem verið geta nokkurrir flatarmálsdecimetrar að

stærð. Dulkornótt blágrýti brýtur frostþennslan hér niður í

smá steinvölur á stærð við bláber og móbergið mylur hún til-

tölulega fljótt i fínkornótt dust.

Þegar vatnið frýs eykst rúmmál þess um 10 af hundraði og

það með svo miklu afli, að til þess að halda því fljótandi jafn-