Náttúrufræðingurinn

						NÁTTÚRUFRÆBINGURINN                                 87

framt þvi, sem það væri kælt um eitt kuldastig, þyrfti um 138

kg. þrýstmg á hvern flatarmáls centimetra þess. — Þetta nægir

til þess að sýna, að frostþennsla vatnsins er ekki neinn smá-

ræðis kraftur í náttúrunni.

Mörg fleiri fysisk öfl vinna að eyðingn berglaganna. Uér (il

viðbótar skal aðeins getið, að ýmsar plöntur eiga þátt i slíku

eyðingaslarfi. Mörg tré smeygja rótum sínum inn í glufur Og

holur bergs og kletla, þroskasl þar og gildna, og fleyga úr

berginu flísar og smásteina. Vaxtarþrýstingur sumra róta get-

ur numið allt að 10—15 kg. á flatarmáls-sentimetrann svo hér

er um þó nokkurn kraft að ræða.

Kemisku öflin, sem eyða berglögum jarðar, eru að því leyti

frabrugðin þeim fysisku, að þau hreyta, eins og áður er sagl,

efnasamsetningi ber.gsins jafnframl þvi, sem þau losa það

sundur. Það eru engir steinar svo slerkir, að loft og vatn fái

ekki á þeim unnið, á þennan hátt. Efni þau, sem bergið er

byggl úr, veitir þó hinum sundrandi öflum mismunandi öfl-

ugt viðnám. Snm efnasambönd bergtegundanna eru auðleyst,

önhur torleyst. Þau liggja eftir litið sködduð, þegar vatnið

skolar hinum auðleystari hurtu. Það cr einkum vatn, sem kol-

sýra er i, cr vinnur ótrúlega á ýmsuni steintegundum. Kolsýr-

una getur vatnið hafa drukkið i sig úr loftinu um leið og

rigiidi, eða það hefir fengið hana úr moldarjarðvegi,' sem

það hefir vætlað um, þar sem ptönlulikamir hafa rolnað og

kolsýra um leið myndazt. Slíkl vatn leysir ýmsa hluta bergs-

ins sundur, sérstaklcga krít og kalkslein, og skolar þeim burtu

með sér. En vatnið cr þó tært og gagnsætt eftir sem áður. Er-

lendis víða, þar sem þykk kalksteinslög eru í jörðu, myndar

vatnið með þessu móli allstóra neðanjarðarhella. Kemur þá

slundum fyrir, að hellisþökin hresta og jarðfallsdalir niyndast.

Slikir tlalir eru t. d. víða í kalksleinshéruðum Balkanskaga.

Hér á landi þekkjasl þeir ekki, því að kalksteinsjarðlög vant-

ar að mestu i jarðlagaskipun íslands. Þó getur uppsprettu-

vatn hcr sums slaðar hafl í scr uppleyst kalk, sem það hefir

þá leyst úr frumsícinum hergtegundanna. Slíkt vatn kallast

hart og er það auðþekkt á þvi, að sápur freyða illa i því, og

af þeim sökum er það  illa fallið  lil þvotla   sem kunnugt er.

Auk kalksteins, sem lcljast verðúr lin herglegund, leysir

vatnið, með tíð og tima, jafnvel þær, sem allra harðastar eru

og meslan viðnámsþróttinn hafa. Að lokum verða aðeins eftir